m
St*
•v
I^H
- ' " v
*■».. "*vj
*V/
fc&£*^ •
A > 4
v- 4 •»
*
S&" h
?&
**»-
*X~v
K *f
m
\fr%
V I
>-,\ y
>. J
•$***
EXi^HM^^flHHk'^^flV*
\b£j
/if 1-
43t
» <t
S^rvjfe '
./**
r **T
fir
• a
#\ -A S
V **J
JPt
^
N* ^ '?■
Sir.-
'* ;
*►*
*?
-<
'ERSKE
RESER\
#•>
jr
' ^
^
b- V
^FttSl Br?
*
h&*
j
i
^^^I^Ba^XBs9
\
»/'
5 A.
4f
i
^4 "
' ' 4-1
■St
i
4t
. f v
>■» r*"
»' A^^.
+■*
•■i
-
PROPERTY OF THE M
■ M,/ ct/i
&
Digitized by the Internet Archive
in 2012 with. funding from
Boston Public Library
http://www.archive.org/details/testamentvmnovvmOObzet
TESTAMENTVM
N O V V M,
SIVE
Nouum Foedus Iefu Chrifti,D:N.
-*•-*
)
/
\
M
• r . .
■
TESTAMENTVM
N O V V M,
SIVE
Nouum Foedus Iefu Clirini,D:N.
Cuius Gra?co contextui refpondent interpretationes dux: vna,vetus: I
altera,T h. e o d-o r i Bjz£, nunc
quarto diligenter ab eo recognita.
Emfdem Annotations, qua* itidem hue quanaedit.accurate recognouit,& accejTtone
nonparua locupIetamtcvtdocduntaHerfftimai^ *ppofitt,necnon am
ad httonm epislol/um.
Hxc Qvarta Editio, propter accefTiones non paucas,
j..~„ T - dices nouoshabet:quorum prior pri '
pofterior pofterioriiubiun&us eft.
S E R S V M E D E T V R & <H™jW™ Wa/^ku
Recenfio eamndem in dmerfis Noui TeBamenti lock vocum ( vulgd
CONCORDANTI^ NoVI TESTA M.E N T i)
cui etiam operam multum letlori prof uturam idem Theodoms Be^a.
& quidam dlij impendemnt. n
duos Indices nouos habef.quorum prior priori parti, \
yrtdt* ip-i
bah:****/*. *'
-•-*■ ^ >■-
M D. dOC X V I I 1
*s
t"
1
^^A
£^^Jtf&%
ttXc ^A'^Jilj
I
:
i
■
*.: ■•• :.". /. £.::..
« * • * • . •
• _ •
. . . •
9
1 <
* * (
t * I
i ' I I
' -
*
*
SERENISSIMAE REGINAE
& iiiis virtutibus non minus quam regiis
decoribus fplendidar,
2). E LI S WB ETUE,
^/fngli<e, Francis, Ffiherni* & circumiacentmminfularum Regime ^Fidei Ch'tftiana
defenfatnci^Fbeodorus e Be~7afieneuenJls Ecclejice mini (let
^ratiam &t>acem a Domino.
R e c o R ScrenifTimamtuam majeftatem,Regi-
na, vt me de huius operis , nunc fub augufto tuo no-
mine apparentis , ratione nonnihil diilerentem , be-
nigne ic patienter audias. Annus iam agitur octauus
ex quo noftram hanc noui Foederis veriioncm , ad-
ditis annotationibus, aggreflus , aliquod eius operis W
fpecimen edidi. Conridebam cnim fore vt ij in quo-
rum manushxc noftra incidiffent, fi quidem amici
nobis eiTent,monitorum officio fungeretur : fin vero vel inuidi vel maleuoli,
fcuere in fingula inquirendo , qua?dam vel inueniendi,vel diligentius confide-
randi, vel criam corrio;endi occafionefaltem aliquam nobis prarberent. Hanc fi a /+ /
enim ego ex lplis etiam adueriariorum calumnns vel maximam vnliratem ca^
piendam e(Te temper exiftimaui. Itaque quod olim perfe&is openbus Apel-
lem feruntfa&itaife , id ego mihi in ifto vixdum inchoato faciendum putaui:
eoque condlio nee Regiar tux Majeftati,qu2e tum(vt omnes magno cum mcc-
rore audiebamus)de capite ipfo,Buangelicae veritatis caufa penclitabatur, nee
cuiquam etiamalij qualecunque illud meum fcriptum dicaui, fed omnibus
Chriftiana: religionis ftudiofis velutifpe&andum propofui. Sed eccc y contra
fpem &: expeclationcm noftram, ab amicis nihil praner immodicaslaudes,
quas minime omnium optabam aut iperabam,retuli : altera verb ex parte duo
tantumapparuerunt, Sebaftianus Caitellio Sc Francifcus Balduinus : quorum
ille, vt nulla erat in his rebus dodtrina nulloqueiudicio ora?ditus,multaqui-
dem reprehendit , fed temere plane &: impente ( ficut in mea refpondone pla-
num feci ) adeo vt vix in vno & altero loco nos adiuuerit : alter vero , plane vi-
rulentus Apoftata, contentus in genere culpare quod antea laudabat, nihil pe-
culiare , quod quidem alicuius lit momenti, obferuauit. Et tamen eum noftra
legifte , atque adeo in ijs profecifle , fie conftat vt ne ipfe quidem id inficiari
poflit. Turn fie egometmecum, Quod tot amici &: tales laudant, maleuoli
vero tanto tempore nondum carpere finemanifefta calumniapotuerunt,di~
gnum eft fortaihs quodiemel inchoatum,pro vinbus abfoluas, itaque ex Gal-
f . ij.
licis illis ciuilibus difcordiis feruatus,hoc conf ilio ad opus iterum redij:in quo
quid pneftare ftuduerim ,pamm res ipfa oftendet , parnm etiam optime ( opi-
nor) aperuero,fi eademilla(jua: initio fuperioris editionis fueram teftatus,
iterum repetiero, quibus videlicet de caufis hoc quicquid eft fcripti (quod
nomiulli fortaiiis h non inutile 5 at certe non ita neceflarium arbitrari poiient)
tantacontentionc (irp aggreflus.
Qv a M neceilehtnvEccleliaDci extareemendatamfacrarumnoftrarum
tabularum Latinam interpretaticriem , non eil quod pluribus conemur often-
dere,quumdeeonemopo!lit dubitare quin fetepietati acreligioniChriftia-
nx inimicum eife profiteatur. Dicendum eft igitur mihi potius qua: me caufa
impulerit vt poll aliorumjac prxf ertim Erafmi,interpretationes , in hoc argu-
mento veriarer : deinde etiam paucis eft explicanda ratio quam in hoc opere
abfoluendofumiequutus. Vulgata?illius editionis qua iampridem vtimur,
quis audor fuerit , video inter dodlos homines non conftare. Hoc quidem
conftat,pra:terquam quod plurimis locis a hbrariis eil: deprauata, fepe lllam a
Gra:cis diicedere ,ixpe obf cure multa interpretan , quxda pra?termittere cua:-
dam adiiccre:vt earn minimc minim fit erudius homimbus nunquam fatisfe-
ciiFe, imperitisautem multis magnos errores obiecifle. Eruditos voco,non
cos duntaxat qui prxcipue hoc nomine digni iunt , quales fane perpauci Tem-
per extiterunt : (ed eos etiam qui vel mediocrem vtnufque lingua: pentiam ad
pietatis ftudium attulerunt. Cxteros autem, quod ad id attinet de quo agimus,
nihil rnoror: quorum tamcn duo genera efTe video. Vnum eorum qui per im-
pentiam, quod pleraque errata non modonon intelligat, fed ne fufpican qui-
dem poflint, idcirco in recepta ilia inter,pretatione acquiefcunt: qui tame pro-
culdubio meliora ampleclerentur iiquis ilia commonftraret. Altcrum, eorum
quiperucrfoquoda ingenioprxdiri, ita in crafiisilhsScobfcuristenebrisver-
fantur vt veritatis lucem (ponte refugiant. Illi commiferatione fane aliqua di-
gni funr.idivero plane indigni quorum corruptis 3c deprauatis iudiciisquif-
quam commoueatur : quinimo aperti iunt veritatis hoftes. mirus enim eil: in-
ter mendacium 6c ignorantiam, quaifti tantopere delectantur,confenfus. Ad~
ferunt tamen ipfi aliquid , ne nihil dicere videantur. Maiores noftri (inquiunt)
ilia interpretatione f uerunt cotenti. Cedo vero quos maiores appellatis? Nam
Auguftinum,Ambro(iimi,Hilarium, vllum deniquefciiptorem eruditum cf-
fe nego qui non ab ilia fxpenumero difccflerit. Id ii pernegatis,ipforum libros
vobisiudicesfero.Ad Hieronymum autem quod attinet, fiVetus ilia editio
tarn erat emedata quam vos eile vultis,cur ipfeDamafi Romani Epifcopi hor-
tatu,idem inillatentauit quodolim Origenes in veteris teftamenti Graxa in-
terpretatione? Nam ifta certe de qua agimus,h Hieronymo tribuatur , neceife
eft fateamur ilium plurimis 8c iis quidem manifeftiffimis erratis teneri.Deni-
quequum(vt ohm idem conquerebatur) totpene finthuius editionis exem-
plariaquotfuntcodices,pnmum omnium oportuit decidere qusenam ilia fit
carteris anteponenda. Veritas certe quanuis vetuftior fit mendacio,tami n non
perindc vt vinum probatur vetuftatc. Quum igitur in ilia Vulgata editione
(quam tamcn ego quoad eius fieri potuit integram fcruatii)permulta requiran-
tur. laudandus eft profe&o eorum labor qui illam emendare ftuduerunt.Ex il-
lis autem alij 5 vtomnemnouitatis fufpieionemerrugerent, ex collatione anti-
quiilimo-
<,'
*
quiflimorum codicum conati funt qua; luxata videbantur rcftituere : alij Hie-
ronymi excmplum & Pontificum decreta, ipfamque adeo rationern fequuti>
adGrxcorum vfquefontesrecurrerunt. namdeNouo teftamento hie a no-
bis quxntur. In vtnf que nonnullaprobo, quxdam rcprehcndo. Illosineo
laudo quod antiquitati tantum honorem habuerinr.in eo vitupero quod dum
aLatinorum codicum veiHgiis nunquam volunt difcedere, fxpenumero er-
rata errauscumularunt. Iltorum vero con(ilium,cruditionem,diligentiam,
ficut non pofTum non vehementer approbare , ita quxdam ( quod eorum pa-
ce dixenm ) in ipf is defidero. Nam vt in genere de omnibus loquar 5 quum
in ipiis Grxcis codicibus maxima fit interdum varietas, videntur omnes vel
fatis imiltis exemplanbus non fuiffeinftru&i, velnonfatis dehac annotanda
varietate fohciti. Video cnim illos , ceteris neglectis, ea demum plerumque
annotaiTe quxipii probabanf.quum lingula potius annotare oportuerit,vt
fuumcuiqueiudiciumrelinqueretur. Id ergo ab illis factum effe vchementer
cuperemJnfingulisautemquidixquiram,acprxfertim in Erafmo,qui fupe-
riorcs omnes magno poft ie interualjo reliquir, malo ex noftrarum annotatio-
numcollationeintelligi quam lpfe figillatim explieare : nequis quodvcnta-
tisftudiodico,vel ab inuidia, vel ab obtre£tandi ftudio profecium putet.
Pauca tarn en commcmorabo qux ad confilij noitri explicationem pertinent.
VetereminterpretemErafmus mciito in co reprchcndft quod vnum idem-
due voeabulum fxpe diuerfis modis explicet. Atqui ineo ipfoquoties pec-
cat? Leuiculum ho.c eft, dices. Ego veto aliter cenieo , nifi quum ita neceffe
eft, in his quidem hbris in quibusixpe videas mirifica quxdam arcana velut
vnius vocabuli inuolucris tegi : vt quo propius abeft a Grxcis & Hebrxis Lati-
nainterpretatio,eo mihi quidem magis probanda videatur: ita tarn en vt fim-
plicitate ilia lermonisferuata, quae m his Spiritusfandtioraculis plane diuina
eft & admirabilis , aiperum illud & horridum fcnbendi genus vitetur. Dcin-
de quam immerito multis Veterem interpretem reprehendit , tanquam a
Grxcis difTentientem ? DiiFentiebat, fateor,abiis exemplanbus qux illena-
dhiserat: fed non vno loco comperimus aliorum codicum, & quidem vetu-
ftiilimorum, audtoritate earn interpretationem ni'ti quam ille reprehendit.
Quinctiam aliquot locis animaduertimus , Veteris interprets leclione , quan-
uis cum noftns Grxcis exemplanbus interdum ei non conucniat , tamen ipfis
rebus multo melius quadrare ; nempe quod ille quifquisfuit , emendatius ali-
quod exemplar ria&us eflet. Prxterea quifquisexveterumfcnptisaut Gra>
cis aut Latinis lfta emendanda fufceperit, nifi admodum attcnte &c confidera-
te id faciat,omnia certe corruperit potius quam emendarit.Scriptores cnim il-
los feu Grxcos feu Latinos non eft exiftimandum , quoties locum aliquem ci-
tarunt , toties vel libros mfpexiffe , vel fingula verba numeraffe. FuifTet
enim hoc infiniti pene laboris , nee ( vt ego quidem arbitror ) prorfus liecefla-
rij : quum ne ipfi quidem Apoftoli vel cum Hebrxa veritate, vel cum Grxca
interpretation totidem verbis femperconfentiant,vt quidefentc'mia potius
ipfa quam de fyllabis laborent. Itaque ficut Erafmi ftudium ac diligentiam in
eo magnopere laudo quod veterum fcripta tarn diligenter euoluerit : ita co-
gor, quod ad ipfam locorum collationem attinet , nonnullam in eo maiorem
attentionemdeiiderare. qua in reab ipfo non femel &m Grxcis & in Latinis
theolosris citandis peccatum fuhTe animaduerti. Sed 6c illud Eueor videre me
. (
non poffe,cur quod vno loco comprobauit , alio reiiciat : quod alibi mutauit
( alibi retincat.quod tamen poterat vel memorize vel librariorum culpa: tnbui,
nili id effet plurimis locis admifliim. Nam quod interdum in ipfa mterpre-
tatione occurrunt qua: in annotationibus non probantur , in eo culpa eft ma-
nifeftatypographi,alioqui diligentifsimi , qui interpretationem ipfam nonfa-
tis diligenter cum annotationibus comparandam curauit. Denique vt funt va-
rij hominum ienfus , partim eorum rationibus addu&us qui hocnoftrofelici
6c erudito feculo theologiam fan&ifsime 6c eruditifsime explicarunt , partim
etiam meum iudicium fequutus , nonnulla mihi animaduertiffe videor ab eo
prxteritaquxmutandaexiftimarem-.nonnullarurfus mutata quae relinquen-
da potius fuiffe viderentur.
Qind igitur ? Nempe(vt de noftro tandem inftituto aliquid dicam)fi is effet
omnium, ac praefertim Regum 6c Prmcipum,animus qui effe debuit, 6c quern
tibi effe audio, Regina , nihil certe haberent antiquius quam vt primo quoque
tempore do&ifsimos 6c religiofifsimos quofque vndique cogeret, ex quorum
iudicio 6c audtoritate , vtriufque Teftamenti interprctatio quarpiam femel e-
deretur, cuius, quoad eius fieri poffet,facra 6c inuiolata effet auctoritas. Ne-
H ?•/'** qnp enirp nb vno qnppi^ffl r.1 nn 1 m n pi 1<; rn ** ^bfnlm pr>IT> yjrLrnr Scd pleri-
que aliud habent (cilicet quod agant : 6c ea quoq-, eft in multis doctis alioquin
hominibus ambitio , ( quidni enim dicam quod res eft ? ) ea <pi*<wna 3 is pruri-
tus, vt vel aliud quiduis curare, vel in his etiam facris traclandis , ab optimis
malint difcedere ,quamvideri nihil lpfi dixiffe aut icriphffe. Ea quoque ty-
pographorum quorundam auaritia eft 6c impietas , quibuidam etiam in locis
in quibus Euangelium docetur, vt dum lucrum captain , nihil tarn fit ineptum,
'fyryy^* tam ndiculum,tam impium, quod Ecclefia: Dei non obtrudant : homines
plane digni qui communi omnium Pnncipum au&oritate feuere coercean-
tur. Quum igitur lllud adhuc requiramus quod eft in piimis neceffarium,
nonnullam certe laudem merenturquiin iftafenefcentis mundi corruptione,
fua omnia ftudia in rem iftam omnium longe vtiliisimamacmaxime necefla-
riam conferunt. In iisautemetfi,Dei beneficio, poflum nomen ipfemeum
profited, nunquam tamen profe&b eo progreilus efiem vtinhoc argumen-
tigenerequicquamfcriberem quodpublice appareret, nifi me optimorum
ac doctifsimorum hominum audtoritas in hanc velutarenam inuitum ac re-
lu&antem pertraxiffet. Satis enim, Dei gratia, intelligo quam non fatis fim in-
ftru&us omnium earum rerum cognitione qua: ad hoc perficiendum requi-
runtur : 6c ajioxumxxemplodidici quam facile in omnium repreJa^nijjQneni
jio^c^4b_endLg£iiusincurrnr :in quo videlicet, fiquid noui adferas, carteros
reprehendere:(in verb ab aliis dicta commemores, aclum agere videaris. Sed
me quo primum teporeiftafumaggreffus, partim Roberto Stephano noftro,
homine iuuandx Ecclefia: Dei nato,incitante : partim verb aliis permultis non
definentibus turn vt tardum 6c cun&antemaccufare , turn etiam reprehendere
quod donum Dei in me (vt ipfi diccbant)collatu,tam diu fepultum iacere finc-
rem : conftitui tandem, illorum iudicia diutius a me contemni non poffe quin
pro modeftix 6c conftantia: laude, in arrogantix 6c pertinacia: crimen incide-
rem. Parui igitur illorum confiliis , praefertim eximij illius fcrui Dei ac optimi
meiin Chrifto parentis Iohannis Caluini auctoritate villus :cuius6cviui iu-
dicium tanti feci,6c nunc ( quando ita Deo yifum eft) nobis erepti memoriam
ficve-
i
s
i
fie veneror, vt quod hortatore illo fufceptum, nunc expolire ftudeo , omnino
conridam Ecclefins inutile non fore.
Studui autem in primis vt non modo a Gra?cis,fed etiam a recepta iatn olim
editione quam minimum defledterem. V erborum proprietatem adeo ftudio-
fe fum fe£tatus,vt etiam a (y nony mis , quoad eiiis fieri potuit , hbens abftinue-
rim. Singula Grxca vocabula eodem vbiqj modo exprimere itudui,nih quum
diueria tuit fignifkatio , aut peculiaris aliqua ratio incidit: quam &; lpfam bre-
uiter plerumqi annotaui-Hebraiimos turn in iingulis di&ionibus,tum in fenfi-
bus integris plurimos obferuaui, partim dochisimorum hominum comment
tariis, partim quorundam amicorum Sc collegaru meorum, ac pradertim An-
tonij Ceuallerij (hominis non vulgari docthna , Sc fingulari quodam in He-
brads iudicio prarditi) diligentia ac eruditione fie adiutus,vt qua? funt huius ge-
neris,non mihifed lllisdebeatur. In ipfis porro Hebraifmis Latineexprimen-
dis aliquoties malui non fummam habere Latinitatis rationem , quam tcmere,
Callellionis exemplo quicquam audere. Videtur eriim Hebra?us llle fermo 5
pra?fertim in iis qua: ad religionis myfteria pertinent , plurima nefcio quomo-
do i^cb-nzuTrxjvL ac diuine prorfus exprimere, qua? nullo alio idiomate fatis feli-
citer pofas declarare. Quod fi Grxce loquens Spintus fanclus , ab ifliuimodi
Hebraifmis non abPdnuit,&: docliflimi quoque Gra?corum interpretes ilios
adeo non reiecerunt , vt iis etiam tanquam gemis quibufdam fcripta fua exor-,
narint,noneft(opinor)curhocmeumitudium quifpiam reprehendat. Dein-
de quum in lllis explicandis non femper confentiant doctjff imi etiam fcripto-
res,fatius effe exiftimaui, integra omnia interdum relinquere quam commit-
tere vt lllata in ipfum contextum vna interpretation , alias omnes viderer re-
ieciffe. Neque tame nobis religio fuit in annotationibus llluftrare qua? obfeu-
rius di&avidebantur, Scquid potif(imumfequeremur,paucisindicare.In ipfis
autem annotationibus ftuduivt nihil prorfus appareretadoftentatione com-
pofitum, quum alioquin multa? fefe liberius exultandi occahones offerret. Ita-
que verborum 8c formularum interpretation contentus,addidi exemplaex
prophanis au£toribus petita, no quoties licuit, fed quoties(meo iudicio)ita ne-
ceffe fuit.Res autem ipfas turn attigi quum vifa eft fententiq expofitip cum ipfa
vocabuloru interpretatione coniungenda: in ceteris memini quid in hoc ope-
re mihi effet propofitum.Ex veteribus Origene acerbe reprehendi , quern tan-
tum abeft vt cum Erafmo veteribus omnibus anteponam , vt cotra libere pro-
fitear,nullum mihimagisimpurum fcriptoremvidcri. Exrecentioribus vera
Caftellionem ( de quo paulo ante dixi)aliquot locis pupugi,quod intoleradam
ipfius audaciam exiftimem. In his autem omnibus concinnandis , cum Valla?,
Stapulenfis,Erafmi annotationibus, etiam veterum turn Gra?corum turn Lati-
norum,5c recentiorum quoque dodtiffima fcripta diligenter contuli: a quibus
me plurimum adiutum effe vitro profiteor : quanquam ne his quidem aut illis
ita fui addi&us vt meum iudicium libere non iim fequutus. Adha?c omnia ac-
ceffit exeplar ex Stephani noftn bibliotheca cum vigintiquinque plus minus
manufcriptis codicibus,& omnibus peneimpreffis,ab Henrico Stephano eius
filio , 6c paterna? fedulitatis hxrede, quam diligentiilime collatum:qua?res
vna pra? ceteris magnopere me in plerifque fubleuauit , quum interdum vide-
1"- i[i h
r «
rem,qux alioqui Tola interpretum conieclura nitebantur , alicuius codicis an-
6toritateconhrmata:interdumautem ex veceris leclionis veftigiisaditusad
eotrnofcendamveritatem nobis patefieret,in quo tamen hunc modnm tenui-
mus,vtadmonitione contend, ex ingenioaut fimphci conieclura neapicem
quidem mutaremus. •
Hjec turn igitur, Regina,conliliameafucrunt -.qua: ne nunc cjuidem mu-
taui,fed quanta maxima tide ac diligentia potui , Cum pcrfequutus. Emendaui
plurima, expunxiqux videbantur redunaare , adiunxi dirnciliorum quorun-
dam locorumexpoiitiones-.deniqueoperam dedi , quantum quidem in me
fitum fuit , vt 6c multx loquendi formula? plerifquenon fatis adhuc ( quod li-
ne inuidia didum lit) perfpeclx, 6c lpfa in primis Apoftolicarum dilputa-
tionum methodus, omnibus patercnt. qua in re quantum fit a nobis luda-
turn, ij demum intelligent qui hxc ngula diligenter expenderint. Sed quor-
(um hxc apud te , Regina ? quaii fcilicet RegiamtuamMaieftatem huius vel
illius homunculi fermonibus -nterpcllari deceat. Ego vcro(vt paucis refpon-
deam) de me quidem nihil iiabeo quod dicam, qucm tamen confido tux Ma-
ieftatinec ignotum,nec inuifum,imo ne moieitum quidem ciTe, idque in
Domini mei Iefu Chrifti gratiam, cuius gloria: lie iludes vtomnesiidos eius
feruos etiam amare coniueucris : led de excel lentilfimis tuis dotibus, 5: maxi-
mis in Ecclefiam Dei bcneficiis , quo: me ad hoc fufcipiendum confihum im-
pulerut,necellario mihi agendu puto,tum ne ingratus videar,tum etiam mul-
to magis vt hac tarn commoda occafione Reges ac Principcs omncs, propofi-
to libi tuaeMaieftatis excmplari,ad vere regias laudes quxrendasaccendantur.
Minime quidem,fatcor , pendctDei regnum aRegum potentia , quos etiam
plerunque(qua? eft mundi perfidia ) infeftiflimos ha'buit : fed tamen liquid eft
interrisinquo liceatdiuinx gloria: imaginemvelutin fpeculointuen,illud
eft profc£lo qubd in te hodie prx cxteris orbis terrarum Principibus conlpici-
tur : Regia videlicet Maieftas pura Dei notitia ac reuerentia exornata:quarum
rcrum ilia Reges iupra mortales plurimos attollit,ifta vero etiam Angelis pene
exxquat. Vereautemhxca me diciquum 6c pij omncs magnocum gaudio
intelligant, 6c Antichrifthniiplimagnocum doloreintus agnofcant , mini-
me vereorne dum hxc dete prxdico , in adulationis fufpicionem incidam.
Quxporrode tuisvirtutibus,luperftite adhuc alteroillo noftrorum tempo-
rum Ioha , Eduardo Rege fratre tuo , fuerit expeclatio,vel lllud declarat quod
illo in ccelum reccpto, certum lit neminem piumfuilfe qui non tacito fal-
tern cum gemitu (quoniamapertenon licebat) iniuriam non folum tibi fed
etiam toti Anglix regno fa&am deploraret , atque adeo qui non mala ilia
qux poftca euencrunt , a Deo Optimo Maximo deprecaretur. Afperrimis
autem illis tempeftatibus qux tot pias &c lanctas animas , quibus indignus
erat mundus, in ccelum vfque expulerunt , quis te tandem abindigniflima
morteliberauit ? Isvnus profedlo qui te ( ficut omncs prxfagiebant , & res
ipfa declarat) pacandis tarn multorum mifenis deftinarat. Qux tunc in his
quoque regionibus pro tua falute fufx fint preces ac lacrymx, turn a nobis
extcriSjtumatuxgentis exuhbus, quibus turn hxc ciuitasperfugium erat:8c
qux vi-
qua? viciflim fuerint omnium gfatulatibnekquufp 3e tua inaugiiradone nrn
tius cftec allacus,& cxlum Si terra pene ipia teitari poflunt. lam turn enimpra*-
{agiebant Ofrines quarpofteaiunt conicquuta, {ore videlicec v'tt'e apparete,'
{xuiilimamillam tempeftacem placidiilima quxdam tranquilikasexcipciet.
Quod tamen eucnit,nempe vt fine turbis & cxde,tum diuina cum hiimana be-
ne omnia in Anglix regno, vno veluti momenco componerentur,hoc rieipe-
rare quidem homines audebanr.,'Eft igitur hxcadcb iubica rcruminltauracio
diuinitusquidcm data, led lecundum Detimab ilia tua vircute profecta, qua
t-eipCim p]ane,vcmultisaliis, reliquos orbis terrarurn Principcs (uperairi.Cle-
mentiam dico &c lllam natura:lcnitatem,qua he ipfa cibi vel ferocifiimbs
quofuis de'uinxifti x vc quanto fantbe pacis artes omnibtrs illis vi'rtutibus belli-
cis prxftcnt , qua: cum humani generis pernicie efflcrefcunt, reipfapermicue
detnonftrans.
Anglia igicur cibi , Regina , feenndum Deum Optimum Maximum , cuius;
nobiliifimum cs lnilrumentum, iftiid pacis benehcium debec : quod etfi per -ie
eil excellens , ajtero tamen illo inferius eft , cuius gratia , pax ipia hominibus
eftexpctenda:quod&:ipium tibi debet Anglia, nempe verum Deiculrum,
nunc tandem cVtordidiilimisjliisAntichriilianiimifordibusrcpurgacum.FJoc.
illud eft lgiturquod te merito lupra bmnes horum temporum Rcges , lpfis e-
tiam e cxlo conlcntientibusAngelis, atcollic. Aliis enim quod placet, non li-
cec.qui quidem carnisprudentiapotius quam Deifapicntiain conf ilium adhi-
bita, pcilime tumfibnpiis , turn populis iuis confuiunt : alij qui plurimi &po-
tenuliimi fu'nr, apcrtum cum pictate bellum gerunt : nonnulli qui pauci (unt,
religionem quidem profitentur,ied quomodo tandem inftitutam , 6c quam
multis adhuc nxuis deformatam , prefer tirri fi difciplinam Eccleiiafticam
(pedes ?Idololatriamdamnant aliqui,nec tamen idola proiligant. Miiiarri
Papifticam eiiciunt nonnulli , fed vt fuam intrpdurant. Tranffubf lahtiatio ab
omnibus fuliimoconfenfti repudiatur, fed itavt non define quidam qui ni-
hiloincptius delirium tanquam Chriftiana? religionis arcem tueantur: adeo
quidem vt (.quod non fine horrore dico) nonnullos iam non pudcat aperte
Chriftum ■iimulSc quodadnaturas attinet,Cum Neftorio diuidere,&:quod
adproprietates,cum Eutychete confundere. Quid multa ? non defunt alij
quiMacedonij & TritheitarumhorremJas blafphemias turn voce turn tcri-
pcis afterant : quibusnunc hxrehbus miterx Polonicx Eeclefia; diuexantur.
At tibi , Regina , tuifque populis quod haud fcio an cuiquam noftra tem-
peftateregno,perte datum eft, purse videlicet aciincerx Euangelij doclrinx
Integra profeilro , ad quam li( vtboni omnes fperant , &c fidcliflimi quique
tuarum regionum Epifcopi iampridem defiderant) plenam quoqne Eccle-
iiafticxdiiciplinx inftaurationem adiunxeris, fane non video quid amplius
vel Anglia ipia poflit a te flagitare , vel tua Majeftas in ipfam conferre. Iam
verb cuiufmodi eft duplex illud tuum heroicum plane facinu's ? Nota funt ilia
Vetera Scotorum cum Anglis diflidia : at tu ilia omnia memorabili plane
officio aboleuifti , quum Scotiam in extremum periculum addu&am , Anti-
chrifti fraudulenca tyrannide,opportunifiimis auxiliis fummifiis afTeruiftL
Bellorum inter Francos & Anglos geftorum celebres funt hiftorix & ta-
men nuper quum & regni ipdus Gallici flatus Sc Ecclefiarum Gallicarum
pericula promptum auxilium flagitarent, ( nihil cnim amplius de funeftif-
iimoillobellodicendum arbitror, ne vulnerum cicatrices nondum peria-
natas refricare velle videar ) quae tua tunc fuit in iuuandis piis voluntas?
adeo quidem vtiftamqualemcunqueGallicarum Eccleiiarum hbertatem,aC
fertore & vindicc ( vna cum fnclyto D. Amiralio & magna Gallica? nobilita-
tis parte ) illuftriflimo Principe Condenh , impetratam, Regise tua: Majeftati,
& llluftnilimis Germanise Principibus, excmplum tuum fequutis, omnes ma-
gna ex parte deben meritofateantur. Quominusautem plenum hocbenefir
ciumfuent, reclc profe&o indicant qui nulli xquerei atquenoftrisip forum
peccatis imputandum effe arbitrantur. Id quod eo hbenusteftorquodiftis
turn confilhs turn etiam plerftque rebus prarfens ( quandoquidcm ita Deo vi-
fum eft ) internal. Itaque confedta pace quuni in banc vrbem , alteram videli-
cet patriam meam,ex qua viginti ante menfibusfueram ad Pofliacenum ilium
v conuentumeuocatus,rediiiiem 5 cum alia multa mihi occurrerunt de quibus
fxpeacmultumcogitarem,tum veromaximetantibeneficij accepti memo-
rianonaliter animo meoobuertari ccepit quam obaratis perpetual de exol-
uendo xre alicno cura? ac folicitudines-.nec priusmihi quieicendum putaui
quam vt, quantumuis ceffantibus aliis multo locupletioribus , non quidem il-
lius benelicij (quod in seftimationem non cadit) pretium perfoluercm,(edgra-
ti faltem animi monimentum velut communi Galliq patriae mea: nomine,Re-
giauua: Majeftati confecrarem. Cui enimpotiusharc conueniuntquamtibi,
quxfmgulariDeiOptimiMaximi beneficio id etiam es confequuta, vt non
modo quid hie dicatur, abfque interprete intelligere,fed etiam turn dehis lin-
guis, turn de rebus ipfis vel optime poflis iudicare? En igitur tibi,Regina, qua-
lecunquemunus-.quodfi tibi gratum fuifle cognouero, non mediocrem labo-
rummeorum frudtumme percepifTe exiftimabo, atque adeoEcclehis lftud
quicquid eft , non inutile fore , multo ( vt mihi quidem videor ) certius prazfa-
giam. Dominus Regiam tuam Majeftatem , Regina , Spiritu illo fuo , quern
DauidRexdt ipfenannanquam principum propriumappellat,magisacma-
gis locupleter.zelo gloria? fuce vna cum tuispopuhs veftiat: templo denique
fuopenitus repurgando, omnibufque Exceliis femel abolendis, inuiclia lua
fortitudine quam potentiffime fulciat ac confirmet.
Geneua^AnnoanatoIefuChrifto^M. D. lx ii i i,Decembr. xix,quo
die ante biennium Gallica nobilitas, illuftriffimo Principe Condcnfi Duce,
Regiae tuae MajeftatisSc illuftriflimorum quorundam Germanise Principum
fubfidijs freta,non procul Druidum vrbe,fortifume prseliata , prima reftituen-
da: in Gallijs Chriftianse religionis fundamenta fanguine fuo feliciter Deo
confecrauit.
HENRICVS STEPHANVS
Lectori S. D.
Duabus hifce paginis, alioqui vacaturis , ea qua? fcquuntur carmina, ex amico-
rum coniilio,mandaui,olim quidem a me pene adhucpuero fcripta,&
illi prarclarx Graeci Noui Teftamenti editioni prcefixa qua? anno
M. D. L. ex omcina paths meiRob. Stephani prodiit:
nunc autem ex tempore ac raptim duntaxat (vt
illi ipf 1 amici norunt)recognita,& ex
parte tamen incudi etiam
reddita.
EXHORTATIO AD LECT REM
libromm N. TeHamcnti : & Defcriptio illius verefhmmiboni, quod Chriflusfe
nafcentem^mortentem^ & rejitrgentemjiobis attuliffejUps a
fe obfignatis Fcederk noui tabulis tetfatum
reliquit.
Tri N Tf/'5ro8»'Sv op At; Jtj Ttxv <tsoXvivYJTO\> cft&vlwy
K&vIvj txmi yXvztplcu &j ihx) tsroXuTip'orza S'tXtgv,
Ev^-jo? txu £%sipa.£i ■3-zot~-viv~rc*>v %opo<; ^vS'piov'
hi utyaXoso &iS KpaSlUv oltnipfXovcL paJjvet
Udotv dXt^olaiv^Koivy S~t n fma.(jiv dvuyjin
Oc&ovc, ihxioio nct^vyd^ovartv oTsoo^a^.
H [xoivjn 9-»3-e«j-< <Pipi<r£tcv w'<fo<; oitrafe,
Ketj tCw ou?<.v/Jt,>srov <f e >(gj eig aiS'a.o <ptpovQ.v
A&zvvaJVibq>pa Qiov JterrevavT/ov ct/xjxi y.a.d-ify.
Nh<svos o? S~iX%v fgLVTYic, )£-m &v[xcv e'pi^ag,
Mas~fcv« -S-fMT?; (roping dXiJn/xcvct ■d-ztr/xov.
Na^io? c? piyfovg crvyvlw nsfoQiQovXiv c/xl%xUv,
H petoc, Itxipow fXicvy cv) Ji^zra] oppvri.
Et "y$ ngjj, <Grcr.<rnt; vopwc, t^i [xzifov 'izoitg-,
TpcL[A[A'U.O-1 J\' 06SCL <dio\fAV $■»&■&■ ^^Z cAcT O-fKety
TcovtTl d/xurtUgs zoi,<ntoTi^u> tffzex fetXo- aAaT&f,
NM-ari**? o%ZMv y zzvzoi- -j ouuz^iv ov&ook;.
6? <N fiiCXcv Xoyioov tox/ths S"zS~a»[xzvo<; 'Qriv-,
ET'pe q>ctog yXuKzpcv-,yXvKzpti auuonrnS'ov cfXApTOtiu
E'Xtsrltftiiv ppoauu Uxi [xovn « fasfcfuriSiosiv dz^ety
EY '(ppoaux) bjj m-tunis dfXiyv jxzXz^covoc, dviypnc,*
Kciuj jxzvoc, ct/j,<piyud-ei<ra.TG<rov ~ryi3-zosiv zyetpci-,
li?TJ t/v' « <$ctAci£/<;.;(5ty ou Bovcne/c oixonXofiv>
OT Qpo^Ol^OV X.XciOh&TZ fypn,4 -ffllpOS op/JLtli
OT)yzTzpaJ\ x.putp(Sv fiao-avav i$ponQ.v dvciF>(^,
Am "^S o'ifypov ft'iofsv fllov oiS~iv dfxeiCoov
0?&ov?utJloi) ydyacd-rSv iffteou aJjtv iovTM*
Ovn [Atpoc, Xe/s-oy,Xe«5"oy (Tia<n\xQpo%v *|//st
AwpftTjq -/3poT*«ffi Ki^apOTOV afXtsrXaK^o-i.
Actf/X6^'0?,»A'S• , eV/ ylujiqcfjj o-aLuos 5 »? e-sr; «T*fa
A/XTrAawoi? 6^«,t*AA' ftf^sAof KfXiTtpacn-,
ZLvuufyovov c/6<Srf>oXi-TS-oov tS'oc w rsa/t^i u-^(/j.iS K ovTt,
He >^ avstfT/o? coVydXtri\ixct\3<; dvS'po/j.iCio
(TictTf or, iov (ZovXncn) Kctxlio *£tdt ivoi dfXOtCiw*
A'?iAat -S-ctv«v dvopovenv u&tx. TvpCoio tq/.tij\oc,'
TIuJ T6 >J'5TfoV/>'.eTe'5J-«'5,(p5p«()V 4T/ Ql^ZIVOV ofilCV y
OYpctvov ei<ra.vi€ti,oXoov S'iCfxcTai tuiS'iurac
Hd\\XOVCt-^Qic, Vfxds S^OXipcSz [AiXXttTM isriS'viTa^'
lux) y.tivoo §~ ooji'hwmov dyav nroXuu aAAcv ojaiXoi'j
Tcv t A'*J N Zco,©ctt'aT6{' Tt s qaJi AfJLGrXcfiillw dteyavluj}
Tov rt NojW-ov TiAfcTctfor,' dyuXXofj^/uov fzoXviAcppoK;.
K«-3-/ q <Te^<Tipw(p/v 6ftf rtD%t 'Waif < Jca•^•HT<t|•
n*(n </[' t'sruvufxllui iixcLXti&ivovciv die dunii
Qufxov "fhv&vetct y.petripoppovctyUg^ fjavog aS'pcv-,
OT'pa.vo'd-iv 4Bfo<; dytuvaLC, ipas-Xi^wv TsoXvfxoyp'OV^
E'er* SIkol6&o[J$jjqc, K.ct(#,Cri <wa.XiV}U>v d^or-Y^Cy
To?? T HtTn S*oXi%cv (Ziorov Jia. «sa.vfe. ^pctixovaty
To?? t' ov-isw [Zigtou fgX.wrffivira.o~iv cv X^ ov ^ Tip/^^*
Kotf l^rXo7c,{Xiv ins /J.i'&fd (Zuo-Xn'tov dpyns-,
((ajJifev «; aj'(Svac riS-as vcttT»pctg cXufji'rs-ou i
Tow? '-] ncLKidv p««T«pa; iXa, eg fepTctpou bppvUv,
TaJura. ^t KctAa t-iXet T«rct(^et//>t.a'5. >^ltj fiioS'Ci-p cl *
Q.v ovJ^i i<--iv ovctp <ropln yi JiS" aiTKctXog x/am,
A'AA' » X6<S"'*i / «<i'^*A'5? T»roXtj»pa.TO<; ««T€,
letplutM ivoXXcS Xtyvpuripn ovaai S"tX%;-,
Xpu<roTfcp« pgviroTo tsatp b/x/xetot X&i'ria.voTci,
T//XM? Ti/xntayat tBoXv <-~Xiov ovtra, <~jpo'-~a.<rnc,
„_____ ___________
Chriftiano LedoriTheodoxus Beza Gratiam & pacem a Domino.
Wl$n Nnus agjtm fextus-jex quoyCbrifttane LeBor y quidfitd nobis ope Dei Opt. Max.fre-
$SsSl tisjn tenia huius volumtnis edittone pr^slitumfic paucts declaraui. Has Nout Fce-
dens libros non modb cum vanis jeptemdecim Gmcorum codicum a R,obertoStephanoj>ea-
ta mcmorU viro>citatorum IcBtonibus rurfum contulimusfed etiam cum Syra interpretation
ne,vt eft d dpBijJimo Emanuclc Tremellio editaietfeorfim quoque ABorum Apoftoltcorum
hislortam y & vtranquc ad Corinthios Eptfiolam cum Latina ex Arabicofermune verfione
fratris acfymmyftse nobis obferuandt Franc, lunij yfedulb compar animus. Multa quoque in
prior e horum ItbrorumpartCy id eft, in quatuor Euangeltslts & Aclis ApoBolictSy annotaui
ex manufcripto Grdcolatino 3 ex D.lrenm cocnobio Lugdunenfieruto, & maiufculis vtrin-
que Uteris defcriptojantaci vetufiatis codice vt tpfim pene Ircnm temporibus extitiffe vide-
ripojjit^nifex Gratia fuiffe ante aliquot fecula importatum ex aliis indiciis conHarct.lnpo-
fienore verbid cftjn Fault Epi(lolis>ex alio par is vetuflatisfed accuratius defcripto exem-
plar^ in Claromontano apud Bellouacos coenobio repertOyplunma non p ami momenti obfer-
uauimus. Denique in Latina ipfius contextus interpret atione noflrapaucula qurtdamfacere
melioraftuduimus : in annotationibus qutfdam y partim ab amicis admoniti ^partim tudicio
noftro emendauimusiquadamfuftulimusy multa pnus non ammaduerfa fius loeis adiecimus.
H tectum ego tgitur:qu£ vere d mefcnptafuiffefjiero candidos omnes leBores deprebendtjje.
Quartam autem banc editionem idem d me exprejjit iuuandatmagis acmagis Eccleftxftu-
dmmyerum enim eft prof eBb iftud non ejje vnius bominis quantumuis eruditi et diligentis,
nedum alicuius nib do qudm ego doBioris opus ficutifum prof atus quum illud initio y aliorum
potius cobortationes qudm iudicium meumfequutus , aggrederer. Rurfum igitur ill a omnia
placuit quarto conferre , diffticere , & diltgentius etiam qudm vnqua,m antebac expenderc.
Obferuaui quoque locos nonpaucos turn ex veterum Gr^corum et Latinorumpatrum 3 turn
ex eruditorum noHnfeculifcriptis. Contuli quoque multa cum SanBis Pagnini tbefaurojta
vt eftd clanffimis illis vir/jybeate memorise Joanne Mercero y & Antonio Ceualerioyitidemcji
d doBi/Jimo viro B.Cornelio Bertramo collega meo auBus y & variis N.Teftamenti collatis
teslimoniis cditus. Admonuit etiam me de non paucis Ioannes Drufius y vir certe magnam di-
ligent^ et eruditionis laudem y plurimis editistraBattbus y meritb confequutus.Sed y quod mibi
minimepr#termittendumfuit y nifi ingraft animi y atque adebplagij crimen fubirc velim y nihil
xque me adiuuit atque doBifpmi virt loannis Pifcatoris incredibilis pene in me benignitas y
fmgulari cum animi candore coniunBa. Is enim quum ab initio adftnem meets islas annota-
tions non tantum accuratiffime legiffet y verumetiamfummo adbibito iudicio expendiffet y O*
in libellum non fane paruum omnes fuas animaduerfiones conieciffet y omnia mecum commit
nicarefuHinuiunedum vt eos fit imttatus qui ex aliorum reprebenfiombus y vel etiam fuggtl-
lationibus>nomen &famam aucupantur. Ego verb quum in its legendis plurimumprofecc-
rim 3 nolui viajjim hoc ipjiusyion tarn in me qudm vniuerfamEcclefiam collatum beneficium
reticerCyprofiteri minime veritm id quod res eft y nempe nonparuam tflarum cmendationum
partem illius cruditioni e> candori deberi. Qunenam autem ilU omnes fintleBor ex aflerfcis
ad album libnadicBis cognofcet. Etbrfcquidem ego baBcnuspro virili pntftare fum cona-
tusyquibtisfiquid deinccps adieccrofeorfim excudendum curabo 3 ne buius operk toties emen
difumptu quifquam grauetur. Tu verbyCbrifiiane leBorJris noslris labonbusyVttnam tibi
tarn vtilibusyqudmillos fumus magnos acdiuturnos expertifeliciterfrucre : & ft quid exits
fruBus cqllegeris , Deo mecum gratias age : ad ea verb dtiudicanda in quilms Cctcuttmffc me
cxisiimauertSy eum^ qu^f, candorem adferqui ChriHiano conueniat, & fyncentatt acdili-
gentU in his obferuandts me a respondeat. Bene vale. G eneutf^KalS exttlibuSyAnno vltimi
temporis, CID. ID. LXXXVIII.
EVANG
EfAri'E'Ai ON T O x
KATA V MATOAfoN.
\\i(pClXoLjOV A.
EVANGELIVM S E
CVNDVM MATTH,£VM.
N
OVA INTER I>RtT.
C A P V T I»
V E T V S.
C A P V T I.
l' B A O 2 $ug-
tjot/ Aab/c/[ . tjof
A ^g^o^w.
tf
A b^ptiStjt/ ifyjVW-
<72 Tl STM.<2Ji.I artctK
j ifyjvnrt tovVcl-
Kcoft.t ctxa>Q> Jti-
ZagptoM-nfe Qapap. ®ctpi<;j ifyvvrn t
jSo-ptoy^apajuL Jtefyjvyi<rt tov A g^w.
fi gpfJL <fl ifyjVYlCft TOV A/UlVCtJhg. A-
(uavaJ)z£ «$ ifyjvri(rt tov Nctctoscov. Na-
^aX/ucvv cfi ifylvncn tov ¥>oo£ cm 7*f£
Paget' £. BoO^Jt ifyjMTZ TOV CL&Wcfl CM
•nj^Py'S-. £1 ? &y\cTi t/i efyvvot tov liosetf.
TtOSCtfJi tfyjVHOS TOV Act fil c?l TOV fict-
mXia.- kctftcflcPtcfiaaiXXc i r }pvY\<n tov
^0?^fXCt)VTOL CM Tiig iQ OvejLOV. |
<;eii e ra-
il "I b er
tionis.Ieiu Chri
fti, "filij Dauid, ti-
!ij Abraham.
(j Abraham ge-
nuic Iiaac. |Ifaacautem genuit
lacob.[| Jacob autem genuit Iu-
dam 8c fratres eius.
(j Iudasautem genuit Phares
8c Zaram e Thamar. ||Pharcs au-
tem genuit Efrom.Efrom autcm
genuit Aram.
Aram autem genuit Amina-
dab. Aminadab autem benuit
v* v* ^
Naailon. Naaiion autem genuit
Salmon.
Salmon autem genuit Booz e
Rachab. Booz autcm genuit
Obed e Ruth. Obed autem ge-
nuit IerTc.
pelFe autcm genuit Dauid
regem ilium. Dauid autem ille
rex genuit Solomonem ex ea
q nzf uerat vxof Vria?.
t B E R
Luc.}
H-
genemttonis
IcfuChnjUy
fi ij Dautdy
filt] _A V ra.ha.rn.
Abraham genuit I- Gen. 21.2.
faac Ilaac autem genuit Gen.»,-.zi.
Iacob. lacob autem ge
rmit fiidam & fratres Gcn.29.jj.
eius*
Iuiia
Gen 38 27
i.Far.i.j.
ruth 4 lit.
as autem genua
Phares &• Zaram de
Thamar. Thares autem
genuit hprum. Efrom au-
tem genuit Aram.
^Aram autcm genuit
^Aminadab. _Am'ma-
dab autem genuit Naaf-
fon. Naajj'on autem ge-
nuit Salmon.
Salmon autem genuit
Booz. de r\ahab. Booz.
autem genuit Obed ex
Ruth. Obed autem ge-
nuit leffe.
I([fe aute genuit Da- i.R.eg.16 t
uid regem. Dauid autem & 17-12.
rex genuit Salotnontm 2 -k?g. u.
ex ea quxfuit Vine- *"
ANN O T A Tl ON E S, IN Q.V I B V S RATIO I N T E R P R £-
TATIONIS REDDITVR.
Evan.gelivMj EvV-Aw. Id eft , hiftoria eorii qua-
docuit& fecit Iefus Chnftus, iucundiffimum illu^lutis
nuntiumafferens. Sic enim Lucas ipfe interpretatur, Aft.
1.1. Nam quum euangelium Grarcis quemuis bonum & o-
Genef.f.Tj ninVin *i£)3 [ Sephertho/edoth ]cjuanuisiitud/it
pluralej& pofteros defignet, hoc verb iingularejvt Chnlh
aa&yivxc declaret.Subauditur JUte,Hic eft, veialiquid eiuP-
modi: vt fit hie titulus non totius hilloria;,(ed (equetis se-
ptatum nuntium declaret, propne dici caepit de vera ilia < neaJogia?. nam etiam hoc totum,^/=A»f ^.'c^doc, nihil aliud
falutis doftrina , qua: non eft excogitata ab hominibus, led quam generis feriem declarar. Cicero eodem modo libellii
e carload nos.illata, ficutpra?didufuit Efa.5i.7.vtmutua nominu dixit, f (Mnerat^nifi^fiinttt. id £ft, maioru'ex qui-
fit inter fidem & Verbum pndicatum relatio, Rom. 10, 17. bus ortus eft Chnftus:vt Tercul.lib.de carneChrifti vertit.
Sed & illud obferuandum eft , interdum Euangehj nomine VocabulQ aute Generationis retinui , partim quod Chri-
nequehos quatuor libellos, neque ipfam proprie doclri- 10 ftianorum aures illifintafiueta?,partim etiam quod optime
nam ,fcdeiuspotius doflrina? annuntiationem fignificari, videaturChrifti itcvpiuioiv expmvere.qmzxcemus ille Dei
vt Rom 1.I3& i.Cor.4. 15, & 2.Cor.8.i8, & alibi fa?pe. Graj- Filius non poteft dici ex Dauide& Abrahamo genitus,quiu
cum autem hoc vocabulum, quafi Ecclcfia? Chrifti pecu- ftatimveniat in mentem illud lohanis,Et Sermo ille fadus
lifi, vt aliaeiufinodi omnia,libenter retinuimus. %Seculum eftCaro. ^ Filij ^^M/^Li'sJAaC/c/J.Fateorapud Hebra?osfi-
Alatthxum , ri xv-r* MurBajoy. id eft , vt fcriptu &: traditu eft x 5 lioruin appellatione, ficut etiam apud Latinos poetas Ne-
i Matthajo. Cartel !io couertitj Amhore Matthneo : quod mi- potum vocabulo 3 pofteros omnes intelligi. qua? res fecit vt
hi duriufculu vidctur Magis enim (vt opinor ) prorrie Io- nonnulli turn hoc,tum aliis locis maluerint dicere , Dauide
quetur qui Deum huius Euagelij authore vocabit,fcripto- prognatum. Sed ego illud malui:quia(mfi fallor)iiquis di-
rem Mattha?um.Fateor tamen , Euangeliu Mattha?i & alio- ligenter expendat promiffionum formu!am,ad quas relpe-
rii,no minus quim Paulivel Petri Epiftolas,atq;etiaautho- 2 oxitMatth2us 5 intel{iget Dominumdifertepolliceri A bra-
re pro fcrip tore dici lolere:led non puto temere ftriptu ^w hamo & Dauidi 3 fore vt non tarn ex ipfbrum pofteritatr
MarQujcv potiusquam MotTS^'oi/jVel <A* MotT-SWou.vel aliud e- quam ex illis ipfis beatuni illud femenexoriatur.Nequetc-
iufmodi.quonia videlicet Eulgelij nomen hoc in loco non mere fa6lu eft vt Chriftus peculiariter vocetur filius A bra*
tl aliquod fcripti genus declarat quam ipfiusfcripti (enten- hami & Dauidis : quafi non tarn ex iisqui interceiTerur fne-
tia:cuius autor fit Chriftusjfcriptor Mattlia;us.Idq; etia ma- x 5 rit oriundus, quam verus & proximus llloru duorum filius,
gis liquet ex inferiptione qua: in Latinis codicib. reperitur, promiffionis & fidei virtute. ^ Filij ^fbraham,u'J fii'C^«a^.
nempe Sanftu Domini noftri Iefu Chnfti Euangeliu 3 (ecun- Quanuis lia:c poffint de Dauide exponi.qui fuerit ex Abra-
dum Matthsum.Tertullianus & Cyprianus fepe hos libroj hami genere:malo timen vt runque ad Chnftum referre.vt
citantesGra:campra:pofitionem quamuis Latinefcribetes idem& filius Dauidis & filius Abrahamidicatur, propter
jtaretinueruntjVt fa:peftribanr,Ka.-raM.utha:um,&c. 30 peculiares ipfis facias promifllones.
j. Ltbtr } BiC\oi.id eftrecenfio, Hebra:onimidiotifino,vt <> Dauid, re?em ilium y -m $*£)<flm $*.n>U. Rcpetirtis
A j
Cap. I. 2.
EVANGELIVM
articulus emphafi non carettneq; tamen probabilis eft Eraf- turns , nomin.itim fuerat promiflus. Ex ea qux [ fucyat
mi conietfura , qui putat lie Dauidem ilium regem ab aliis, vxor ] Vrit, U -/to o^Wulgata^.v eaqutfuit VrU: quod
quib t :s idem nomenVuerit,difcerni.Malim igitur ita hue de- rede emendauitErafmus, vt edipri Grxcis fanuliari non
fi'jnari,non modo tanqua primG illu regia dignirate auclum modo fubaudiatur *,u,j<aw , fed & parncipium aorifti fe-
ex mbuluda, fed in pnmisvnllum cuius fupra,vei fin, fa- 5 cundi->^-V»caddarur:nevideatur Solomon natus ex adul-
cla fuic mentio:cui videlicet Mefllas , vt perpetuus rex fu- terio.
,.Regn. SoAO^V A i*$/)VY\<Fi TVV Vo@0(tfA. Vo-
** 1 ** Coda A Mrnoi TvvAXtd. A'&a <ft i-
yyuvriCFc tw A art.
AW Jl irft/ivncrt tvv fwoxL(pctr. tcoort-
rfyjVYlOt TVV O QcLV'
O^'ictg Jl ifyvvtirt tvv Vaadufx. Ia>-
tL$a.fAJiiyimot iwA'^f A"%t£Jii-
yivweri tvv E^ntiav.
TzQmoa <& iyevvticrt tvv MotvotosnMoL-
VCtQSfis c/V tytVWOt TVV A//C6W. KfXCOV eh
•> I V 1» t
iy&vvnot tvv 1 cocnax.
X(jdo\ctA & lylvvnCTi TVV^i^OvlcVi YjTOU,
aJ\7\(pQt£ cO/tW 3 %)h TM? (MTVlWiOTClA Ba-
i.Reg.io.
21. & 21.18
r. )'a..:.ij.
IO
J4.&14-"
£**•* CuXmog.
».p 3 r.}7.9. MiTvlJ^rlu) /U6Tvix*oioA> BaGuXavog,
& J.J
i.pat.?.i6. x'g^oi»/a^ iyivvno* tvv 2aAp^3iwA. 2aA#-
SwjA cAs iytvw<7i tvv Zo&fictGiX.
Zo£c/3a£eA <A lyivvno-i tvv A (Ziov<J[.
A'/Si8c/|, «A& iyivvnrt tvv EXicLxtiju,. E'A/flt-
A* ?<*>p ehlyivvmot TVV^uJhDZ. 2aJW
Ji iyivvnw tvv A'^tiV. A^/ft J£ eVvwj-
o^to(/E'A)ol'J s .
E'a*»c/[ c/V iyivwen tvv T?tea,£ap. E'Ae-
a£tfP iy*vvY,cn tvv tActT^uv. Murduv q
i^iVWOl TVV 1 CtJtOOp.
VctxatS j iyevvnot tvv I ct)<M<p,Tvv ax^^
Mcteiat 3 <&, ng iytvvYiZm f H 2 OT" X
Agy judfjogXej-svg>
I Solomon autem genuic Ro- j 7
boam. Roboam autem genuit
Abia. Abia autem o-enuit Aia.
Afa autem genuit Iofaphat.
Iofaphat autem genuit Ioram.
Ioram autem genuit Hoziam.
Hozias autem genuit Ioa-
tham . Ioatham autem genuit
Achaz.Achaz autem genuit E-
zeciam.
I Ezeciasaute genuit Manaf-
fe. Manaifes aute genuit Amon.
Anion autem genuit Iofiam.
| 'Iofias autem genuit Iecho-
niam & fratres eius , ' in trani-
portatione Babylonica.
Poft tranfportationem^«/f?w
Batylonicam ,|j Iechonias ge-
nuit Salathiel. Salathiel autem
genuit Zorobabel.
Zorobabel autem genuit A-
biud.Abiud autem p-cnuit Elia-
cim.Eliacim aute genuit Azor.
J 4| Azor autem genuit Sadoc-Sa-
doc autem genuit Achim. A-
chim autem genuit Eliud.
o
Eliud autem genuit Elca-
zar. Eleazar autem genuit Mat-
than. Matthan autem genuit
Iacob.
Iacob autem genuit Iofeph,
virii Mariae, "ex qua genitus eft
I e s vs ille qui dicitur Chriftus.
11
10
n
jz
16
14
Salomon autem genuit
Roboam. Hoboam autem
gemit^4biam. ^4bia. au-
em genuit Afa.
Afa autem genuit loft-
fhat. Iofaphat autem ge-
nuit Ioram. Ioram autem
genuit O^am.
Ozsia-s aute genuit loa"
tham. Ioatham autem ge-
nuit A~cha%. Achaz, au-
tem genuit Exgciam.
Ez,ecias autem genuit
Manaffem. Manages au-
tem gemitt Amon. ^Amon
autem gcouit Iofiam.
Iofiat autem genuit It-
chomam ty fratres eius,
in tranfmigratione Baby-
lonis.
Et pofl tr anfmigratio-
nem Babylonn 3 Iahoniat
genuit Salathiel. Sala-
thiel autem genuit Zoro-
babel.
Zorobabel autem genuit
Abiud. Abiud autem <*e-
nuitEliacim. Eliacim au-
tem genuit A'Tor.
Azj»r autem genuit Sa-
doc. Sadoc autem genuit
Achim. ^Achim autem ge-
nuit Eliud.
Eliud autem genuit E-
lea%ar. EleaXAr autem ge-
nuit Matthan. Matthan
autem genuit Iacob.
\6
Iacob autem genuit Jo-
feph,virum Mari^de qujt
natu* eft I E s V s,qui va-
catur Chrijiw.
II Genuit Iechoniam & fratres eiwi) i-fawn tbv ft^vt'av jytj
-rot; tiJi\<px; <wm. Quum Iechonias & fecundam teflarade
cadem finiat, & tertiam inchoet , ac proinde alteri illarum
deeffe vnus videatur , neque dicatur in hiftoriis Iofias Ie 10
chonise pater,fed auus, iarripridem hunc locum emendan
dum nonnulJi,Epiphanio tefte,cenfuerunt. Itaque Rober-
tus Stephanus (dc cuius & do&rina & fide, ac etiam longe
religiofifllma in facris prsfertim excudendis diligentiame-
mine pium ambigere cirbitror)ex vetuftis codicibus (quo- ij
rum etiam fidemfaciut Stapulenfis& MartinusBucerus)
CXCudit,r»irca« Ji i-)9/uvnn ti\ l'at>u!/x.l'ai)u)/u. JV i-fyvnan iii l'ty$-
vt!t». &c.id eft , Iofias autem genuit Iakim. Iakim autemgenuit
Iechoniam. quam etiam lcd:onem in prioribus editionibus
fum amplexus. Sed duabus de caufis fententiam muto: zo
quoniam videlicet non modo vetuftifTimam efle receptam
leclionem , & ilia emendarionepriorem , ex Epiphanio,
Cbryfoftomo, Hieronymo, Auguftino, & aliis probutifTi-
niispatribus liquet : fed etiam multo magisqubd Techo-
nia? nullos fratres in facris hiftoriis legimus. Qijod fi eflet 1^
ab emendatonbus illis animaduerfum, nihi! 3 opinor,in ve-
tufta letftione immutaflent. Quid igitur ? nempe vera eft
Epiphanij fententia 3 duos Iechonias, vnum videlicet, pa-
trem, alterum, filium ftatuentis : quanuis in ipfa recenfio-
ne patrum & filioru, (nifi,quod arbitror, corruptus e(t co- 3°
dcx)hallucinetur. Omniu autem appofitiflime Hieiony-
mus in hunc locum, Sciamus(mc\uu)lechoniampriorem,if>fum
effc quern & lual^'m.fecundum autem, filium } non fatr em: quorum
friorfer K fy M , fequens per C H &• N fribilur. • Quod fcri- 3^
ptorum "vitio &• longttudint temporum a pud Grxcos Latinofque
conjufum tft.rlj? ille rectiftime'. Quibus tamen illud adie-
cerim.hanc vclprscipuamfuiflecorruprx* fcripturarcau-
f t ra, quod nulla vox apudGi^cosialiteram M deiinat:
quofaciliorfuitiftorumnominumdeprauatio.
In tranfyortatione Babylonica , Ifa -ms yjmtMaiac B*£uxavef,
id eft, quo tempore tranfportati funt Babylonem. Vulg. in
tranfmigratione Babylonia, improprie:quoniam fpontefedem
mutantibus id proprie conuenit.Erafm. in exilw Babylonica
quod etia eft xxxi&t, quum exularepopulus quifpia non di-
catur. Iraq; vcrtere malui,in tralportatione.Poniturenim
fjuTUMcna. pro /MTvuiTfMC quu jlioqui ^TtixMv fignificetinco-
lam effervnde metceci(de quibus agitur in !.Certa,Cod.de
iurefifci) &/«T5«)(/a,ipfeincolatus: quodhuic loconoqua-
drare verficulus fequens oftendit : in quo Iechonias dicitur
genuiffe Salathielem /mtu <r«V fMiviMTiny , quern tamen in
ipfbincolatu genuit. Mt-nnu^iv autem dicitur qui aliquos
(vt loquitur Herodotus in Terpfichore, «'^ ilSiw iZ<uisn<m t
id eft,fuis fedibusabreptos,alib transfert.Vnde (M-M/ua^at,
ipfa videlicet captiuorum tranfportatio,Hebreis nVlJ [go-
lab.~\ Verum fupereft alia difficultas.Quinam enim dici po-
teft Iofias vllos tempore tranfportationis liberos genuifle,
qui oclenio ante I'ehoiakimi captiuitatem ( cuius fit men- ^
tio Dan.i.i.)ante captum verb Iechoniam annis vndecim,
denique ante Sedechia? tranfportationem annis minimum
viginti duobus interiit ? Itaqj iftud&fo JfMniKtnat non eft
ad verbui^'exc^.fed ad ipfius lofie Iiberos,quos genuit,re-
ferendii:in quoru videlicet tempor3 incidit ilia tribus vici-
bus,& fub trib. re^ib.fub Ichoiakimo videlicet patre cae- ^
pta,fub lechonia filio aufra, fub Sedechia deniq. coftimata
tranfportatio,quam hie velut vnicam comemorat Match.
\6 Genitw f/f,i'^on(>».Vulgata, Natur. quod idem valet.
Idem enim Luc.\s z. 11, de Chrifto loquens, i-nx^" vp'rei*-
T»),inquit:quumcap.i.ver.^7,de Elizabeth.1 dixiftet,*'-^'-
wcniyLY. Sed & apud Latinos Genitus & Natus permu-
tantur.Preruli tamen hoc quidemloco Erajiui verfionem,
bc vnum
SECVNDVM MATTH^VM.
*
ne vnum verbti pluribus modis, nulla neceffitare coaftus, Genitus. qgmdititur, i wy^c?. Vulgata , Qui vocaturjd
incerpretarer : quod vitare conftit ui,quoad eius fieri pote- eft i k*x^i/^jov. CC/jn/^jX&iro'f.Hebr.iice 7\^\i0[mefibiah']
rir. Capite quidcm fecundo, quo diJucidior fit fcnfu.v,ver- id eft viic"tus:vei e rcx,nuiuru vnicus ilJe Sacerdos,6c Pro-
temus Natum, quia expreffa naralis loci illic fier mentio : j>heta,humano genen promiiTus. Latini Gra*cam vocem
& forma loquendi fortaffis fuiflet durior,fi illic pofuifTein 5 integram fcruare maluerunt quam vndum vocarc
Uaffttf oiwcyfytaf&n Kg&ajuL tbotf7 1 " Vniuerla igitur progenies
QJl 'lode, tyis /utTctWtGiaj; Bet/SfAwroc,
>ucriax 'Ba&vXoJvot; tone, t& Xe+S'oV)'$f Jioi f
S'l^Tiojapiq
~ A.
Tov j I new X^jl^ov v\ yivmmc, ovtuc,
lw.fAyri&v$iiow$ y&rtii; unfpoc twt& M«-
ejitu ...TZsf-ljStW^L, went, h auui2^uv-axh>
tdi?, dCpiSv cv ytsti t%>v<m cMUvdj-
\Od<m$<ho OLVnp CUiTUt; , dlKCtfOC COV } 1L)
19
ab Abraham vlq.ad Dauid,pro-
genies quatuordecim : & a Da-
uid vfque ad tranfportationem
Babylonicam , progenies qua-
tuordecim : & a tranfportatio-
ne Babylonica vfque ad Chri-
Itum , progenies quatuordecim.
Iesv vero Chriiti "natiuitas
ita fait. \\ Enimuero quum ma-
ter eius Maria defponfa ellet Io-
fepho, "priufquam ipfi couenif-
fent inuenta eft prazgnans effe
e Spiritu fan do.
Porro Iofeph vir eius , quum
eifet iuftus, & nollet ea " | igno-
minia? c.xponcre , voluit clam
earn dimittere.
'7
18
15
Onitns iluqut getter or
tiones ab Abraham rfij-
ad Dauid ,generationes
quatuordecim: & a T)a-
uid 'vfque ad tranfmi-
grationtm Babyhnv,ge-
neratiunes quatuorde-
cim:& a trafinigratione
Baby Unit 'vfque ad Chit
ftum , generations qua-
tmrdtcim.
Chrjii ante gtneratio l uc , .. ,-.
fie erat. Quum tffet de-
jponfzta mater eint Ma-
ria Iofcph,antequa con-
uenirem , inuenta efl in
•vtero habens de Spiritu
fanclo.
Iofeph autem njir titttj Deu.24.1.
quum ejjet iufttti ty nol-
let earn traductre,i/olmt
occult e dimittere earn.
17 yniuerft igitur progenies , zuoaj '.uii ajytytaj. Id eft, Grauida,i.iy/jjH.hd Virbum,ln ventre habens.quod dicen-
Omnesifti fuisgra<h'bus,prout.iliusaliumgei)uit , inhac di genus propnum eft Grarcis medicis, praffenim Hippo-
familia; Diuidis defctiptione enumerati.Itaque hoc demu crati : cuius loco appofiu quod Latinis eft vfi atius.
eft quod Hebron T\\"h'\T\\tholtdoth'] vocat,paiftue quidem IO f E Spiritufanc'Jo,U Uv^jt-ni *y!f.Vulgata,C>e Spiritu fantlo,
acceptum pio fingulis qui gignuntur. Generationis autem Quauis aute De pro E interdti ponatur, tame hoc loco mi-
nome,quod Vetus mterpres & Er.ifmus vfurparuntjGr^- nime necelVefuit hac enallagenaccerfere : quod annotauit
co quide refpodet, fed mihi vifum eft obfeurius. Caft-.Jho Erafinus.lfta verb narrantur fflx>oAi»7i7/wJc,id eft per anticipa-
maluit Genera interpretari,vocabulo magis ambiguo.-qua .tionej,& narrationis exitui h.ibira ratione.-quauis aliter ce-
uisanimaduerterimHerodotriin Clio m'/xiHn ^t/o« dixifTe, ij featTheophylaftus.Naalioquinminimeoportuiflet lofe-
quum de abnepotis filio ageret. Vetus ipfe interpret ita vt phu in fomnis admoneri ei* rei qua fatis antca intelligeret.
ego interpretat 9 eftLuc.i.50.quualioquinno ignorepro- 19 Quumeffet^m. Erafmus, Quiaerat. Vulgatusinterpres .
eenieivocabuloplerunque totagenens feriem fignificari. & Latineloquutuseft& Grscorum participium elegan-
ig H atiuitat-p $jv>t(nc.Vu\gaTa,Gener4tio- quod huic qui- ter exprefflt. Ignomini* exponere, rru&tJuy/jaTi 3V4. Vcl, In
dem loco non videtur conuenire,qufi Matth^Us explican- z o earn exeplum ftatuere. H^c enim eft notatio Graeci huius
da non fufceperit ipfius a/avprnmemc hiftoria,fed exponendu verbi,quod Augnftinus ad verbu Epift.59. vertit Eximplare,
vbi &quomodoillupepererit Maria,adiucl;is qua? cu hac & Vt tus interpres, Traduiere,ouo y;iP[\iv\ vtiturTertullia- #•
narratione proxime coherent. Latius ergo patet Gignere: nu<;,vt & verbo publicarein tiaclatu defuga Sed_cert.e nex^
fed quu verbali nomine careat , coacli fumus fynonymum omnis infamia fit traduifrionejnec omnis traducT: o infamia V
qua:rere:quod &ipfum alibi quam apud Vlpianunonme- 25 eft:fed cademum qua?fitignomini^c.iufa,velutimul'eres j
mini legere.Natiuitate tamen maluimus dicere quam or- ^ ^^-n/^.apu d Cretcnfes,& captiui Romx in trifipho tra-
tu,nequiscu Seruetoilloimpio exiftimetFiliuDeitude- dufti Ad que moiem quum r.fpexerit Faulusmanifeftc
mu exortu, & quod ad hypoftafin attinet a Patre fuiffe di- Co'ofTi.^. iJuyf^.Tiinv recle ibi conuerfum eft verbo Tra-
ftindu,quu ex Virgine natus effet.quanuis conftethoc lo- due ere.In epiftola verb ad Hebreos 6. 6 , ^ aJs'jf/.aT/fcvnc
co de Filio Dei, quatenus homo faduseftjinftitutamefTe 3° vu'g.mterpres vertit Ojientui '■ habentes: quo fenfu SaJluftius • ri
narratione. ^Itafuit^-mt Iw. Verbu Ztupoiitum eft in aori- vtiturOftentus voce. Ce»te ri ■7rafaJ\iy IJ . 9 .ni^m nihil aliud '<■'*{"&}'%*'
fti fecudi fignificationejficut infra 1.15,8c 11.44.8c Marci 11. declarat quim pubike infamie exrjonere:f7 cut Gallice di-
3i.Erafmusc6uertit,j?c kabet.id eftf-mcty Teret.Adelph. c\m\is,Kfchajf^uder : dicitifrqueinterdum etiaquu a iudice
Nam ita- eft homo. %Quum mater eiut Maria effet defponfa Io~ non irtfligitur poena : icrapnH P lnrarrbi*: Anhilochus- fciir_
fevh,(jjm&vS*im<; hp •/ / twnf« awn M*eA"4 itSieeoii<p. id eft,fpo- 35 bitur editit p~arum h^nffti s veri^c ulis fete mtftJuy j^ua^
fiqne promifla.Neque enim adhuc in eande domu couene- ("quod Si mihi iuu eni,n ecdii in ecclefi.im Dei adfcito,eueT
rat.C6ft.Tt enim ii /xvn&tjify Si m yipw apud Gr^cos, ficut nit : quam tamen maculam fpero me t"in dicT.s tum iaj2it
apud Hebreos \)~)H[^lrafih']Si illud quod ipfi per periphra "eluiHe. ) citantur ab ahis exempla turn ex Demofthene
fin dicunt ri^US np 1 ? [Lakach ifthah] non minus inter fe dif- yJ^mT^yJknim^, turn illud quod maxime appofitum eft,ex
ferre quam apud Latinos fponfalia anuptiis.Sc huefpectat 4° Polybij hiftoriarumlibro n.vbide Anftomaclio tyrannb
ille Tercnti j vei ficulus, Tlacuit,defbondi:nuptiit hie ditlui eft quodam diflerens , dignum ilium effe ait ««%/a^)'^ iy " ; n '-
dies. Et banc Iuda?is confuetudine fuiffe vt inter fpofalia & \i-zimtimv >ij (£? -n/^'e'W 7ra.&t<J<uyug.T.£ou${jt>v , sVaK mxjhv ™
nuptias tepus aliquod intercederetcoftare poteft ex Den- ^fv.Sic etiam in hoc de quo agitur fafto, proculdubio Ma-
teronomij capire 2i.1t. Porro particula b? hoc loco non eft ria: infamiam no parua inuffifTet lofephus , G vel priuatirri
caufalis^dexpletiua, ficut apud Latinos Enimuero. 45 vel adfeitis domefticis teftibus ea rcpudialiet. Neq;puto
^priufquam ipfi couenijfent i 'Kfi)v » avvth&iv ajj-muWd eftjPriuP- hie agi de Maria peeng lapidationis e>inied^:quauis Grecl
qua il]aduxifTTetdomfi.Siue(vt mox ait ipfe Angelusverf. interprets Num.i5.4,verbum yp 1 [jakah'] quod (ufpede-
xo.) antequam earn accepiffet vxore. EraCmusyl'rinfquam re fignificat, hoc verbo Grarco expre/Terint. FrfTpnjm
tongrefii fmffent : eos nimiru fequutus qui hoc ita exponunt fti& probj hnmini<. pftprinara s iniurias obliuifci T tar
quafi iam antea Maria fuerit Iofephi vxor, a qua tame abf- 50 adulrmj rrimeJona e gratnflimum. nonfuitfaci'g jepen-
tinucrit- Si quide ex virginita.tis voto.Sed non dubito quin dll n "liP nm 'n r> T ,^ m Cenestp fdicete vt hoc malum e medio
vetereshacin re fine plane hallucinati.-quod videtur vnus ^iliimr-Fotiiis igitur,quum fieri etiam poffltvr Maria sb
a
pene Gerfon inter illosreccnnoresammaduertifie,quem alio quopiam ante delponiioncm eiiet grauidata , maluit f- -if^t *
immeritb flagellat Erafmus hoc nomine.infra, Luc. 1.55. earn exiftimare orauidamb^rosrcfvHci? (vteriam loquitur wf***
A lioqui to cnuiipx'^i ^ e niutuo coniugij vfu honefie dici- 55 Iuftinus in Dialogo c^>cc TpJ*«va)potius quam X-tt yjiyd^'. M«iX«^*'
tur , vt Cor 7.5. cui refpondet Latina vox co'ire, fed minus
verecuda.Hinc fadtu vt Theophylaclustrt/^fA.^Tv interpre-
tetur ^(>iiv^:quod mihi durius videtur. ^Pragnans , cv yt-
5711 i'ycum. ivKetiflimt videlicet , ita vt fubaudias Gra;ca foe-
tus appellation! i^w.v^ut alia. Vulg./» vtero habens. Eraf.
vE^4ft- b rrrrrfcrtpnronim:i ( quoad eius fieri poteft ) in me-
liorem part m acciptre. Id autem ficontigiflet(ideft,fi
antefponflia rem habuifTet cum alto) Mariam ducere v-
xoremeum oporfebat(ficut cauit Mofej.Deut. i: 2.8) ex
paientum co:iftnfu,aquo vitium fuiflet ipfi oblatum ante
'A. iu
Cap, I. 4.
EVANGELIVM.
hS%
^»1*(W
*tf» •*->►>
defponfionem. quod tamen fine aliquo Maria; dedccore inter viuim & vxore fieri , Repu.dium veto fpGfe remitti--,
fieri non potuilfi t,fi de illius fraude conqueftiw fuillet Io- Erat_avttehociepore Maria defpopfa tatum , non nvpcj.l
feph:cuietia fas fuiflec earn ducere,&.noninuenta virginc> propriiergoi'ijitrepudiindi vocabuLu-: fed malui viilga-J
ad indices lapidanda rrahere, vt eode loco cauecur.Itaque ram verfione retinere: quanuis potius refpodeat W a *4''= i =f :
no!uit(vt erat vir infigni probirate)vel vxorem aliena reri- 5 quod appareat Euangeliftas,atque etia Paulu,in re dunfjl
nere, veJ injuria fuafummoiure perfequi: fed clam potius maquaefiuiflemolliffimumaliquod vocabulum , ldcoque
& caufa nulla txnofita(ficutlude^confueuerat)fpofione& libennus dictre folitosi^B^i/'^, vel <*'<jh'v*/, quam ^nm^-
fide data, ilia abfoltiereac liberare. Syrus interpres vtitur 7n^,vel c*Cd>*etr.c\uje propria quidem funt,& eidem ver- ^
vocabuloqiiodproprie fignificatoperire , & depudendis boHebreon7Ul[/<fcrt/4cb]refp6dent,fed funtduriora.dici-
eti.> dicituncotraria quoq;fignificationedeclarat,id quod 10 turautediuerti vxor quando e domo mariti ad fuos re-
turpeert palafacere. ^Dimittereea,^m>,uaujewTiuj.Eraf. uertiiubetur,«'/roM>'«<3j verop>opter folutumcoiugij vin-
^ib ta dinertere.Vocet Modeftinu
jfuku
uorriu
culum.
1 caiTu 3 aura w^vfJcnuiVTXtQiid a 3 ayU-
}\g^Kveiov wrbvap i<p<tvn ajmb^kiyuv,
Xco<m<p t\og HctQcfl y„ri cpoGviQiic, nmgg.?>>g.
Ceivbla.gj.ctfA Tlwyu/Jctft^lmv.-rv yd zv
CWTYi fy) VYI$*V, QM nvdjJU&TOC, %0V CCytOV.
~T*r 'f i. *~\ * •* I J V if
Tt^iTCtf Q t\QV 3 HffJj HCj.AlG\t) TV QVO/mff.
oJtoIHSOT N. outvc, pb <joo<j{ tvv >&-
ov cwTh % £tjv rpd/jyifmav ewrp.
(T"£td Ji oAev yey?Viv ha 7r/\wp6>3-w
Tvjw&v \zzv tQ ¥Lv&lou $fy th <z&£p(p»-
TVV 3 \iy>VTVC,^
mSui&ti. 1 YJbu,}i7rupd*voc;wya$-ej.2Ji;ei } yjTv-
£e<ro/ tf ov . ngjj iicf-Atttic, tv OVO/L&. avTh
/uukSr Yiffio Qidg. )
Wlop«
Lutf.1.58,
Aff.4 11.
2.1
11
i°[ Hxcaute'quuminanimuin- *c
duxiilet, ecce,angelus Domini
in lomnio apparuit ei,dcens,
Iofeph fill Dauid nemetue ac-
cipere Mariarh vxorem ruam.
Nam quod in ea "genitum eft,
"ex Spiritulandoeft.
Pariet autem filmm 5 [!& vo-
cabis nomen eius iesvm. Ipfe
cnim' jjlibeiabit populum fuum
expeccatis ipfius.
(Totum hoc autem fa6tum
efl;,vt impleretui quod ait Do-
minus per propheta, dicetem,
||Ecce",virgoilIa praegnas erit 3
& pariet filium,"& vocabis no-
mt eius Emmanuel: quodelt,fi
n->terpreteris,Nobifcu Deus.)
XX
2-3
-3
Hac autem eo co'sitan-
o
te , ecce, angtlus Domim
apparuit in fomnts ei } di-
cens, luftpb fib Dauid
noli timere xccipcre Ma-
riam vxorem tuam. quoi
tniminea natumefl j dt
Spiritufantlo eft.
Pariet autem filiitm, <&
vocabit nomen eius I e-
S V m. ipfe enim faluum
factet populum juum a
peccatit eorum
(Hoc autem totum fa~
Slum eft i,t adimplcrdwr
quod (liclum eft a Domino
per prvphetam , dicentem 9
Eccc,yirgo in vtero ha-
bebit j ej» pariet filiu/u y
dr 'vocabuut nomen eius
Emmanuel : quod eft in~
terpretatu Nobifiu. Detv. )
io i^uu in umum induxtfltttoiuiv ct3v(U)»3«»75c.id eii^cwctiatu- nitum eft^yn^iv. Hie proprie accipitur rC yfyvxSr quu ftipra
tj?, quum apudfeccftituirTet,feiuataaorilti fignificatione. pofitum fit arm* TixT«v,vr Luc. 1.57.^ (ciend'umeltjhoc?
Vulg.& Eraf.Eo cgitante. f Ecce, iJiu.Hebtx is njn,[^K- verbu,ficut apud Hebreoi iV' 1 [ialad]&L Gigncre apud'La-f
aylq ua partic ula fin gulis pane verlibuivtucur.lnterduta- 15 tinos,deiisetiadiciin quoriiortunullus pater interuenicJ
men ha;c ipfius vis eft vt kftore prarparetadahquid infi- ficuthoclocononeftexiftimandum Spiritum fandrmex)
gne & mirificii audiedu. ^Infimmoywr o'V^.id cft,NocT:ur- kfe generaffe Chrifti corpus, fed ex ipfius vir«ims fubfta-
na vifione.Nam <^ fa?pe ide valet quod ln,vel Per.Vulga- tia fecifle,fiue condidilTe. Vulg. Tlatu, tt^^. Eraf.c »cc-
ta&Erafmus /«/T>»K^maluerutinterpretari, quafi fieri- /xw-ox/Mixp^sv. ^/MCd,w«^TH.Sicinea,vtetiaex ea,Gal.4.4.
ptum fit hivm-m- Atqui virm & «Wef f fiue h*f inter fe difFe- 10 vt grauitervrgetTertull.in lib. DecarneChnfti.Na alio-'?*'
runt, non minus quam lomnus afomnio. quodindicathic (qui noneflct FiliusilleexDamdis lubisoriturus 3 nec vcre{
Homeri verficulus I bad. 0, 3?7oc y.at aivmiov »\9tv "v^c.nec ^ frater nofter. ^Ex Spiritufantlo , U rtviv^ane ayicu Vulg.
femper /eruaturdifcrimen inter vinf &. Sveif. Herodorus in De SpiritufanBo.Hx^musyJi Spiritufantlo. Etfane conftat"')
Terpfich.i'4" , *'> , y"'* v ocat. ^ Nememe, ,u.h ^cfx&Hc.VuIg. haspr£pofitionespermut.iri:maluit^men«t pra?pofitiones«^
Noli (imerr.-cjuo modo vbique fere conuertere folet prohi- 15 retinere.quanqua fiquis veretur ne hec inrerpretatiofana-. *^
bendi particuIa.ErafmuSjT^c mctuas.Hxc aute indicat, ti- ticisillis fauere videatur qui corpus Chrifti fpirituale fa4
ciuntjtanqua U materiadeclaret , illis licebit vti prarpofi-i
I more Dei adduftum Iofephumcogitafle de fponfa repu
1 dianda.fiue quod(vt ante dixi)alij viro obnoxia arbitrare-
tur: fiue quod adulteram foueie nul'o modo fibi fasaut
(honeftu eflefciret. ^^4ccipere>rm&.>,a.GHv>tra.&\X3. videlicet 3°
tibia parentibus velcognatis. Nahk obleruari debet dif-
crimen inter ?ra,eph*.pfi*veiv & ^Tox* / w/Ja.'v«v.quorum illud de
eo dicitur quod tunc primQ ab alio traditu accipiturriftud
verb de eo quod pofllderedefieris } & poftea recuperes,vt
tionea. quaderemulta erudite Tcnbit Bifilius traftatuy %
deSpiiitufiinclo.ad Amphilochium.
zi. Liberab!t,<ruol. Al\bi vtor Seruadi verbo.a quo tamen
hicabftmui,propterrequentepra?pofirione>^i.Nam illud
Virgilianu,.S'fr»<dfi< ex tndi*, poeticum eft. Vulgata & Eraf-
mus,^/«K/tf«rtjperiphrafi (vtopinor)minine neceftaria.
Apparet autem vel ex hoc locQ,quem i»<7tui;Grieci,lerum
pluribus oftendit Demofth.in oratione /d%* toc «aw»'«i. quo 35 Latini vocant , Hcbr. dici y.U! 1 a VW, [lefchuah a Tafchahl
demum verbo vti debuit Matthjcus,fi lofephus antea Ma- quod declarat id tmfrv.vt plane inepta fint Ofiadri & quo-
riam vel habuilTet, vel habere defiifler. Male quoq;igitur rundaminhunc locum commenta. ^Ipfti^'cuyrY.Ad ver-
Erafm. qui adiungcre interpretatur, id eft 10019x0.^0.^^ , in bum,Eor»»i.Numeri autem mutatio ex Hebra?orum idio-
confaetudinem -viu ( inquit. ) qua? interpretatio fauere vi- mate nan eft,quiinnominibuscolledtiuisjeiufniodidice-
deri poteft eorum commento,qui votii virginitatis in Ma- 4° di genera frequenter vfurpant,vt & Gra;ci& Latini inter-
v ' ria comminifcuntur : quanuis illam quidem Intacta vii gi- dum. Scite aute annotat Cafllanus lib. de Incarnatione <.
1 ginem manfifTe reftetur mox ipfe Euangelifta.Nihil autem cap.i,ifta duo, Liberate a peGca^ii&Pc^uJujiiiuuxivnon-
eft ineptius Iudaica fibula qua Suidas n Wx"c recenfet , & cOnu^njbeJiiJLci qui nat»ja-iItX>€Us%
miru eft a Chriftianisno paucis digna vifafuifTe qux Lad- 21 Impleretur,^.>i^cfi^.Vu\gata,^ditnpleretin,E.raf.Perfi-
ne verteretur. ^V xore tua, ji\iyxua^yj.mv.c[ux tibipaclaeft 45 r'ret«r.i.T(A«ft>&H.quiahocdicedigi. , nu>(inou)t'iLatinisau-
vxor.Na qus defpofa erat,ia vxor <ieitinatione habebatur, ribus eft ignotum , nifi quu fentimus addi quod deerat rei
nifi quid incidiflet quod fpofalia dirimeret. quamobreetii cofummadf. Arqui Cic. mukislocis v/urpat Implere pro
)<ivt adulter puniebatur no minus qui defponfam quam qui Preftarerquo fenfu videtur hie vlurpatu.Neq; verb hoc art
nuptaCorrupiflet,Deut.ri.i3.&Iacob,Gen.29.ii,loqucns notallem nifi \oluifselemeleiredK5lu quod rcpiffimefuif-
de Richele fibi tantum defponfa,»radf,inquit,wi73»'x*orf/» 50 fet nobis repetendu. ^ Per propheta } <ftx m^unii Nonulli
»/«t.PoiTum* & interpretan riu) pwji ow, Vt fit -uxor tua,
vt M.irci ix.Z7, vbi tamen noaddit«rarticu!us,nec prono-
men.Itaque no erithic fimplex appofitio,fed fupplendum
erit«cTOt/). cuiufmodi ellipfit apud Hebra?os paftimoc
exepiaria nomen habct Efaia; exprellum. Vide infra, 2.17.
2? Virgo <//.!,» ^Y^E^cArticulus non tcmeieadditus eft:
ioGrscis.refpondesn^quintar lirera? exprefli inHe-
breo contextn-.nimit u vt infignis queda Virgo fignificctur.
cuinr. qui tamen luum 7 adducere fxpe conlueuerunt^vt ^ ab anerno videlicet fele(ft.i: & cuius femen erat conti itui u
Exod.zi.7,fiquis vendidcrit filiam HON 1 ? [teamaH] pro quo
verrerut Gr.rci ciwTjK.id ell vr fit ancillaXcA prior ccrre in-
terpretatio vera eft propter adiunttuni articulu tU. <Gc-
ferpentis caput, f Prtgnant exit, it ytcpi i%t*. Vulg.ad ver-
bum, In vtero habebit. Hieronymus 3d Pamachiu legit ?v«,
id eft hfbtr.codem fcnfii. Nam >r. Hebr*o ti pocuit fiibau-
dire
S E C V N D V M MATTH^VM.
diriEft quam Erit.Et Prophera? fope turn pra?fcnti turn
etia pra?terito tempore vrucur,quanuis de re multis eriam
port feculis futura loquatur: vc prophetic veritate fanciat.
f Et iiocabhjti) z$c>ioi<. Scio in plerifq; exeplaribus Jegi % ksc
xinu<n,id eft,& vocabimt. vel, & vocabitur. Quam etia le- 5
clione fequitur Syrus intcrpres,& Iuftin' Martyr in Dialo-
go <s*i<; T/>w'<p«)-«:vrgerquoq; Epiphanius in Anchorato.Sed
praeftatrecepuleclione fequi , vt fit apoftrophe prophets
ipiritu Dei correpti , & Virgine poft tot feculanafcituram,
* quafi prefentc,alloquentis.quod magna vim habet.Neqde-
iruiter pra:tereundum eft quod eft 3 doctis interpretibus
A ob(eruatu,no temere tribui matri ius nominishuic fllio tri-
buendi:qu diuspotiuspatri conueniebat,non aure matri,
fl, Jl.?x^>a tr f sc 5f ell f UjVt ]iq Ue t ex LyCvi.6o.6i,& Ge.35. 18
iFuit
5
riantur. Longe maioris eft momenti quod nonnullihcc;
non referunt adipfam duarum n.itufarum hypoftatic.im'
coniun&ionerquod tamen mil ftatuatur,nihil hie dicetur de
hoc Filio quod non etia reJiquis c6ueniat,pej quos Doini-
nus fuos liberauerit. Fuit igitur vnus ifte Deus nobifcum,.'
itieftsnavS&nnif , id eft quam fie fuit Dtus ( Act. 10. 38,)[
vtomnisplenitudo Deitarishibitet in ipfb ow^-nica;, Co-I
lof.z.9.Immo in iis etia qua: conftituutur ex materia & for-
ma,(quod de Chriftofom'at Apollinaris)formamagispro-/y£,
10 pne-dj^tmiai materia quam in materia. ^ Quod cfl,fi inter-
preters, Z *& /Mfypluuiul(jfyjcv.'Vulgata 1 Qnod tft interpretatum.
Erafmus , Qnodfi quis interpreted, (omt. Illudeft ambiguu:
hoc a Gra?cisrecedit.oftendit autem hgclocus.vt&alijfi- *
miles vel Matthsu (quod nonnulli ex traditione opinatur) &&
huitenim nominis impofitio herilis poteitatis & imperj 15. Hebraice nofcripfiffe Euangeliu. Curenim Hebraice fen-
^tefti m oniu,Gen.2..ii).Di.i.7- Itaq; fignifieatur hac ratione bens intelligetibus, Hebra>a interpreraretur?)vel Hebrai-
*iliu hunc.quatenus homo eft,erle £?nim&. ^Emmanuel,*.'/*- ce & Grxce quoque fci ipfiffe:vel hec ab eo adie&a qui lie
K a vtt»*.Hebr.Imminuel.Scd vocales ifta? fa?pe dialeftis va- Hebrxa MatrhanGraecisinterpretatus.
A/€^€p3t/C 9 l'^«W P"&n) TV U7TVH i-
js.ctfsKiyivcea7tiVcujTljuj i iCi)i;ii mxA
te(rt 79 ovo/ngt axmi I HIOf'N.
KitpCtXctfOV (Z.
TOT yfmooZ fyjw&VTcscv'BHS--
H
"Experre«5t 9 aut«5IorepJiexiom \h\ Exurgtns autem io-
no/ecit vt ei imperarat angelus
Domini , & accepit vxore fuam.
Sed non cognouk earn, quo-
ufque peperiilec "' filium ilium :
fuum primogenitum : " vocauit-
que nomen dus I e s v m.
Cap. it.
Vvm ergo "natus eflet
Iefus in ea Bctlileem qu&
<?/?luda?5r, temporibus Herodis
regis,ec f ce J 'magi ab Orientead-
luencrunt Hierolblyma,
Q
fcf> h a fornno , fecit ficut
prxcepit <i angelus Po-
mini } <& accepit coniugem
■fuam.
Etnon cognofcebateam
donee pepertt filium fuum
prim genitum : & voca-
uh m men *"** ' £ s V M .
Cap. 11.
QV v M ergo y natui Luclip
effet lefus in Beth-
**~/ee Iud&^in die-
bus Herod* regit, tcc*> mA '
gi ab Oricnte yenerunt It-
rofolymam,
Z4 Experrettus autern IofephyJiiyipStH <fi lmauy. Erafmus,
Bxcitatus out em Iofeph. fed hoc quide loco plus eft n (Aiy/pt-
t*£n) quam excitari. Vulg. Exurgens autem lefepkideH, *» : <-
i-ti/uSiJec .A'laiOTic?. ^Imperat , «e««'w£w. Prsterita perfe-
da & aorifti farpe cum plufquam perfedis confundun-
tur a Grarcis.Vulg.TV^ccf /t.quo vno vocabulo in hac re fe-
re vti folet.Nos aute,quum diuerfis vocabulis vtantur fcri-
ptores , conabimur cuiq; Graeco Latinu aliquod opponere.
^Fxorem fuam y tlw yiw*)>& <u>'w.id eft, Quam antea defpon-
derat,vxorem duxit.
X5 Sed, K«. Vulg. & Erafm.^. Verum nemo non videt
aduerfatiua particula melius couenire. Certum eft autem
Iofephu religione taftu ilia non attigiffe,quum ea ex Spiri-
tu fanfto grauida effe didicifTet:atque adeo vel ex eode illo
Angelo vel ex ipfa Maria plenius cognouiffe huius fafti
myfteriu. Itaq;confpuenda eft fabula ilia quam Proteuan-
gelium vocat,& tota ilia falfiffima narratio qua? apud Sui-
datam multis recitaturin vocel'*<rei/£. ^Non cognoutt , «*
iytt. Sic recle fignificatur mariti cum vxore cogreflus etia
apudidoneos Grajcos fcriptores , pro quo Csefar Jib.6.de
bello Gal.dicit fcemine; notitia habere. ^Quouf<jHe,tu<: «. No-
tandu eft,aduerfusHeluidianos,i'<i>f interdu ita refern ad te-
pus precedes vt de fequenti non affirmetur contrariu.quod
fatis indicant vel poftrema verba huius Euangehj , i<Aw,s'yo
/ki8' v/Jfrftifjj TtLartA -mcM/Mpctt, e"a>f liif cwJTtKtiatf i5 ajuvoc. id eft,
Ecce,vobifcti fumvfque ad cmfummationeftculi. Ex quibus ver-
bis colligere non poffis Chriftu non efle nobifcu futurum
poll cofummationem feculi. Neq; aliter interdu accipitur
particula -\y[hedk]apud Hebrjos,vt i.Sam.6\ij.vbi dicitur
Michol nullos liberos fuftulihe,vfq; ad diem obitus fui.Sed
& interdu h^c particula tepus interie&u fimpliciter decla-
rat,vt poffis etia interpretari , Interim dum erat paritura,
tandis Quelle deuoit enfanter : vt infra 5 .i^.i'ws omv h cf t» &Vm,
tandu que tu ts en cheminfiiz&..ij .3 J.*^« i «7«msv Hfjueftyitt^ttj,
interim du oriturus erat dies. ^Ftliti lUumfuum^ tjov etuV.Vulg.
& Erafm.F*7iMw//«»ff>.Nobis aute non videtur Grecus arti-
culus otiofusrita tamen vt vis eius fit tu&te&KA* id eft,vt de
eo agi fignificetur cuius ante fafta eft ab angelo mentio: no
aute vt filius hie ab aliis Maria? filiis diftinguatur, quos ego
quidem riullos fuifle credo. Affentior enim iis quide Maria
virgine,vtfelediffimoorgano,fancl:iffimefentiunt.^ofd-
uitque nomen eius Itfum,^ isjixtrt to ovoi^t clut* Ixonuu.id eft(vt
fere dicunt Gra?ci)&iw\«!7*v taJm i'hovuo tow/4i<j*. Latim, Vo-
cauit eum Iefum nomine.
IN CAPVT II.
1. Ergoji. Erafm.dHf«H. Sed(vt exiftimo) ha?c particula
hoc loco non eft difcretiua,( vt vocat)fed potius ovfAvwn^
20
ij
30
55
40
45
So
55
60
x-h -nic </i*vo/*f,id eft copulatiua frntetia? ( vt gramaticorum
more loquar)ficut fepe apud Latinos Ergo & Igitur. ^Na-
tus effett-fomSivm. Cur ita vertere hoc loco maiuerim, vide
fuperioris capitis verf.i6./« [ea~\Bethleem [que. eft] Iudss, i»
BxflWiu tmc r*/«i/ei<.Sic locjuuntur Hebra?i,vt Iudicum 19.18,
dicitur Bethleem Iuda:id eft,Bethleem ou^ eft in tribu Iu-
da. quod addi folet ad alterius differentiam,cjU£ eft in tribu
Zabi'lon,id eft,in Galila?a inferiore.Vulgata vertit,/» Beth-
leem Iudtt. Erafm.vt Hebi aifmum molliret, addidit annate
appellatiuum.Sed hoc quoque non fatis exprimitdiflferert-
tiam illam:itaquealiquid amplius fuppleui.Prspofitionem
autem hie & aliis nonullis locis feruare malui, quam Lati-
na terminatione vti. Iudara verb hie intelligitur regio : fie
proprie difta a tribu Iuda y flib qua etiam tribus Beniamin
coprehenditur. Hieronymus ad 1'amachium libraiioru er-
rorefaftumputatvt pro Iuda fcriberetur luJxs. Qutte-
nimefi(inc[\iit)aliarti gentm Bethlee ?Eft eerte. Alia enim erat
regio Iuda?a? qu.im Galila?a. 1 [ Magi,<&y>i.'P\ato in Alcibia-
de prioremagos dicit fuifTe Perfarum fapietifiimos ; & ^~
y/«w Zoroaftris filij Horomnzi vacate 5*w $s&i™i<" y id
eft.Deorum cultum.quem magi docuerint ipfbs Perfarum
reges,vt etiam w ^a.en>D>J. y id eft regni iura. Apparet igitur
magos fuiffe tu diuini turn humani iuris interpretes . quod
etiam teftantur feu vero,feu fallo potiu v , Zoroaftris nomi-
ne editi verficuli Grsci,quos xiyt*. vocarunt, Phocylida? &
Theognidisfententiisnon abfimiles.Sed iampride magi ad
nefarias artes couerii (vtnon tatum exprophanis fed mul-
toetiamagisexfacris Iiteris liquet)fuam nanclapientiam
infamarunt. quo admirabilioreftha?chiftoria deChrifto
vixdu nato , tarn procul (vt loquitur Theodoi etus)diaboli
vates ad fui adorationem pra: cxteris euoc.ite, & Gentium
primitias ex ipfis inferorum penetmlibus ciente: idque per
extraordinariuprorfus precone,nouum videlicet fydus,vt
(quod copiofe in hunc locum differit Chryfoftomus ) per
noua ftellam docerentur veritate qui veteribus illis ftellis
adomne impietatem crantabufi.Sydus enim extraordina-
rium prorfus fuiffe tota narratio declarat. Sed muta certe
ftella docere illos tantum myfteriu non potuit. Itaqjaccef-
fiffea!iudoportuit,quoad tantum fufcipiendfi iter, & rem
tlinuidiofam tantoferuoreperfequendam impellerentur:
prophetiam videlicet Bileami 5 vnius proculdubio ex vetu-
ftiffimis illis impuriffimis magis , cuius prophetia? verba,
(ficuti fcripta funt Num. 14. 17.) vfqucadeo cum horu per-
contatione congruunt, vt omnino, fiue id peculiari reuela-
tione(na & Nebucadne/.ari Deus myfteria multa in fomnis
patefecit, & per Danielem explicanda curauit)fiue quauis
alia ratione cognouerint , eb prorfus refpexifle videantun
A. iij.
Cap. II. 6. EVANGELISM
Scd StDam'elis olim apud magos & dignitate pene regia,& certiffimu eft:imb verum etiam eft quod fcr bit Cic. lib. cle *
diuinis prophetiis proculdubio celebratiflimifcripta, du- Naturadeorum 3,neminem die potuiffe Perfaru.regem ,
bium non eft quip fuerint apud Perfas preriofa , ac fortaflis , qui non antea magorum fcientiam & difciplinam pertepif-
ctiam accurauus quam apud ipfos Iudaos obferuata. De- fee. magos tame propterea di<ftos aut habitos fuilfe reges,
nique interns eft hie locus Sueronij , apud Tacitu totidem 5 v.ix vnqna inuenias. Sed ita fane fci ipfu u obiter Tertullia-
pene verb s 1 epentus , quanuis ad Vefpafiam tempora & j nus,locit ilium Plkl. detorqueris. nu propterea lftud com-
rem ipfam non retfe accomodate. :Percre&KrA2t,inquit,0-. mentum,fuerit fccciefias traditio?Hilanus aute locum Efa.
riente Mo vetus <& conftani opinio,ejfr mftus, vt eo tempore lu- 45.14.cum altero 1II0 Pfal. 71. 10, comparat quidem,fed ita
d<c* proftfii ten is votirentnr.iilos aute , reges fuilfe , temere vtiftosminimedicat reges fuifle :m eoquidecerrehalluci-
omnino&fallb dmcreditQ fuit,eiTore ex falfamterpreta- 10 natus,qubdlaborenvjEgyptipartim allegonce demagia
none PfaI.7i.io,exorto,vbi dicuntur reges Scheba &. Seba intcrpretatur, partim de kinerea magis confe&o Bethle-
munus ( lmfto oblaturi:q!ium ica fignificetur Euangelij fi- hem vfque intell|git: quum /£ gvptus non fuerit ad orien-
ueregm Chiiftipropagauo vndiq; fequuturarncq; ad iftos, tern fed ad meridie ludara: fita. Hieronymus verb milium
quanuis gentium vocations primitia< , iftud reftringi vilo ipfum Pfalmum fciibens, nequaquam die t rftos fuilfe re -
modo pofltt aut dcbeit : m nime iftorii regu dignitate df- 15 ges, fed regum typosmempe lllius prophena primitiasde
fimulaturo Euangehfta:nec fane iftos,fi reges fuilfent,& ab regionibus ipfis ad Chrifti cognitjonem acceffurjs. Sed in
Arfacidis tunc Perfidis reg one potitis, nufli,facre admif- Auguft noprafertimcitado manifeftus error apparet. Sic
furo Herode,Parthorum hofte iurato.> t tame fi Genebrar- enim apud illii leg:tur hb. 3. de mirabilibus fcriptura>,cap.
do Pariliefi theologo , rreditur,hac eft vetus Ecclefia tra- ^.Magi Hier>iolymawvenerunt,mde, wuemn Ipanlmtum ora-
dit'o.Cedo qu busteif bus ? Tertulliano (inqu:t)Atigufti- 2 ° culis vatum de eocum nato -vbi nafc endi locum acaperet,munentt
no, Hilar o, Hieronymo, & recentibus aliis nonnull s fcri- fubdoloftrmone, np s aUcrcseunt. Quis verb vel mediocris
ptonbus. Atqni apud Chryfoftomfi, Theodoretu, Cypria-
ivri,Ny(fenum,Cyriiium,etiam vbi hanc h ftoriapercracHt,
nulla ne tenuiflima quide regie iftius maieftatis metio.Sed
qu d aitTertullianus?locu lia Pfalm- hucapplicataduer-
fus Indaos & Marcirne,iVc:w ^ wagos,mqmt,rrges fn ha-
bmt Qritns,ey Damafcus Arabia retro defigtafyaiur. Quis ve,i b
non v de-, Tert dhanu in eo decepti- , quod iftos ex Arab a
atq; ado D .imafco propinqu:(?'' m i regione educit,qui fa-
iudicij leclur curruptam effe leftion; m , & inoncpte fubdolo
fermmieregis) (Herod s videlicet) alucres ■ ff«r,legendum efie
non videt?^eddeiftisnugis plus fit s:de qu.busc'erte tan-
2 5 toperenon laboraremus ( uum eiamfi re^es ftos fuille
daremus, falua maneat hiftoria? Veritas ) nifi . pra'terquam
quod ferenJa non efl eorum.iud.icia qui huiulniod com-
metafacrishiftoriis :fTnunt , longius etiam proceffirlet eo-
rum impudenta,qui no modb mago,umnunieru.ii & no-
men ex Perfide,aut fort 'flTneua Med a vlt m i(in qua Ma- 3° mina funt commenti,fed & eorum cadauera(fi credere di-
cos populos Herodotus^trabojPlinius^ollocanOaduenc- gnum eft)Coloriiam vfque ad R henum deuexerunt, vbie-
rint?*ena's nom ne proculdub o,vt & Chaldz s accidir,id tiamnum adoranda hodie mi cris populis nefcu que cada-
eos homines tande t'ranflato, qui fipientia? illius fpecie Tefe^ uera proponutur. Deniq, tiequid ad impiam prophanatio-
venditabat ? Et quod Oricnte ait f ertultianus magos fere ne deeffet 3 mosetia ifte vere mag.cus,f ,ue ribus lmpiinus
l-eees habuifle,quibus teftimon is probarij>oteft I Na hur 35 bonis ftis tradit.onu Ecclefia? defenfonb.ino!cu:t, vt fiftis
pos quidem max ma fuifle apud Perfarum reges auftorita- illis Gafparis , Melcluoris , Balthafaiis nominibus.non fine
re(quibus tunc Arfacidx Parthi impentabat quu Chi iftus crucis figno ter repetito,pura; charte vel pergamene inferi
h.itus eit)tu ex facris turn ex prophanis hiftorns liquet, at- ptis & collo appefis,quofuis morbos, fcilicer, depellat. Nil
que adeb fub Cambyfe rcgnum ipfum Perfidis aliqiiandiu verb Genebrarde,ha?c quoq; vetus eft Ecdcfia; traditio? 8c
occupalfe, & ma<Jiaequoque ftudiofos fuilfe reges eorum, 40 ramen tu & tui ifta fans, videtis, & filentio ftlte probatis.
r, i •
X'duuntjzq ountt).
CUITX.
"Dicetes, Vbi ell ille i\x lu-
dexorum qui natus eft ? vidimus
enim eius ftcllam in Oiicnte,eC
venimus vt adoiemus eum .
n
His.autem audiris Herodes
rex turbatus eft,& tota Hieio-
folyma'cum eo.
Et conuocatis omnibus pri-
mariis lacerdotibus cSc ' iciibis
populi, percotatus eft ab eis vbi
Chril.his nafciturus ellct.
Vicentes , V hi eft qui-
natus eft rex Ihditorum?
wdimui enimfteUam eitt*
in none, <& yenimw a-
Jorate eum.
Audims autcm ff ero-
des rex , turbatus eft , &
omntf Ierojolyma cum ilio i
Et congrtgam omnes
princifes Sacerdotum <&•
Scribas populi ,fci{cit jba-
turabcif rbi C'hriftm nu~
fteretur.
z Dnentes,hiyvTfc.So\ent fere Hebraji hiftorias qua? nar-
rantur, induftis ipfis pet fonis explicare : Latini contra ple-
runque obliquis narrationibus quas vocant , vtuntur : quo
modo etiam Caftellionuper totam hanc periodum con-
uertit. Me verb iftius fimplicitatis quamSpiritusfanclus
amplexus eft,nunquampudebit. Nam certeha?c narratio
plushabet energia: quam fi oblique aliena dicta referrcn-
tur , eo quod res non tarn narrari quam geri videatur.
^Vbi eftille rex Iud^orum qui natus eft ? mO 6hv t^x^s $*-
mK&ji: 'rfc" \\\j^uujM -, Vulg. Vbi eft qui natus eft rex Iudxontm!
Erafmus,/ 'hi ifl tile qui natus eft rex Iud<eorum ? Ego vocabu-
lorum collocationem mutaui,vtfenfusefll.t dilucidior. Na
alioqui viderentur magi aliud qtt^rere: nempe , vbi tit ille
qui minime natus eft priuatus , led rex Iudeorum ab iplis
incurjabulis. qui fnfusnon conuenit. Eadem traiectione
vfuseft Luc. 19.38.
3 Tota Hierofalyma, 7rvt<rtt i't(yai>.vija. ErafmUS , Tota
Werofolyin»rtim vrttf:offenfus mutatione declinationis, quia
Hierofolymi paulo ante plurah numero vfurpat Euange-
lifta .-led hoc ego nihil moror. Nam Cicero etiam ipfe pro
Flacco,vtrou;genrre vfus eft in hac vrbeappellada. C^ubd
autem Hegefippus vocataeffe putatHierolblymam quafi
li&v evMfjwn ,& 1 ufeb. qnafibe?!' XaKo/mmrrt , hoc certe ar-
gtlit magna H'braicaf lingua? impcritiam:vndeetiam fadtp
puto vt libraiij huic nomini afpirationem pripofuerint.
4 "PritMrijs fxcerdotibus, a^'^/»/>at. Sic vocabanturquiex
poftcris Aarouis (nam ij fob , i «/>«f * id eft lacerdotes , dice-
banturv erantfamiliarum fuarum capita, fcuti poftcapti-
uitate fuerat earum diftributio inftaurata 3 vt refertur Ne-
hem.11. & iz.fi moJb vice ifta? omnes ad Iiac vfque tem-
pora perftiterant. Quamobrem etiam vocanturprincipes
4S fanduanj, i.Chr.14-5: & hoc ipfo nomine principes facer-
dotu,i.Chro.5^.!4.Itaq;falliturTheophy!aclus:quifcribes
ini4.Marci, putatfic vocatosquialiquado potifices maxi-
mi fuiflent.non tunc perpetuo. led ven.ili fadopontificatu:
ficuc apud Romanos PrartorijjQuxftorijjConfulares dice-
50 bantu^prxtura^uajftura, cofulatu functi.Erafinus hoc lo-
co pontijices interpretatur: quod nomen malui vni pontifici
ma.ximo propriu feruare. Fuit aute hie coetusab Herode
coadus,non illud auvifyvi ciuile, fed Ecclefiafticus fenatus,
abillociuili diftinftus. ^Scribis populi. y^f.^<tr{it. -ni\a.x.
" Scribnru tria genera in facris Iitcrisreperio. Vnueoruqui
regibusapparcb.lt,(quodcuq; tande eoru munus fuerit) vt
l.Sam.p ;,tk 10.15.1te i.Reg.n.i©,& 11.3,8c alibi fa-pe. AI-
teru , coru qui pi luatoru contractus Sc inftrumeta videttrr
defcripfiffcrquos notanos vocam v :cui rei opera fblitos fuiC-
fe nauare Kinajos, nulla alioqui hareditate eft tribubus lor-
titosjliquere opinor ex i.Chro.i.55.Cuiufmodi etia contra-
cluu quis mos fuerit, colligi poteft ex Icr.31.11.qub videtur
allufille Propheta pf.45.i.Scriba' deniq; difti funtiuris diui-
g. niperitiinterceteros.(quonominelaud.iturEzras,E7re7.
ck li.)quoru munus fuit tu in fynagogiv tu in teplo lege ao-
cere.quade cufa Mfuwi appellati funt, vtcoflare poteft ex
Matt.7.i?,8£i7.i;,^i3.io.Mar.ij..28;6cLuc.7.3o.&H.4 6,8c
1 Cot.
Co
SEGVNDVM MATT-HiEVM.
i.Cor.i.ia.Sed quoniam ij quorum hie fit mctio,non fim-
plicuer Scriba: fed Scriba; populi vocantur , apparetfcle-
<ftos fuifle ex iJlo ordinc nonnullos, quiprimarijsfacer-
dotibus adiuncli, Ecclefiafticum caecum explerent : ficut
etia Senioribus populi, id eft Senatoribus, quos Sanhedrin ^
Hcbra?i dcmum vocarunt ( ex quorum numcro fuit lofc-
phusjlle ArimachxefisjMarci 15 4^)id eftciuiliillifeptua-
g nta viroru tn^t^/a^adiuntfti erant alij Scriba;, itide Scri-
be populi appellator. Macab. 5 41: quos plerifquepLcec
fuifle exequedis fynedrij mdiciis prarfedos.Scribasautem 10
illos dittos fuifle ex eo quod legi fcnbenda* & interpretan-
da; vacarenr,quafi faci arum tabularum, cuftodes,conitare
poreft ex Ierem.8.8. Vnde Thalmudiftas hallucmatosefle
apparer, qui Ezram volunt fuiile ordmis Scribaru auclo-
re.cuius potiusfuit inftaurator. Sedbocqu de vcrumeft, 15
fenatum Ecclefiafticum ante captiuitate Babvlonica po-
tius dici copofitum ex facerdotibus & prophetis , qua ex
Scribisrvr Tercm. i6.u,&c 2.9.1. Inqu bus locisprophetas
iftosoporteta prophetis illisdillinguere qui vno fpiritus
diuin: extraordinanoafHatufuturapra;dicebat:quuiiiie£- 20
fentordinirij , & humanitus in legis do&rina inftituti.
Quamobrem etialonathasparaphraftesScribas vtroque
illo Icremia; loco interpretatur:& jtide fa&fi vt apud Pau-
lum no femel propheradi verbum de prophetiarum inter-
pretatione , etiaablq, tutura pr^dicedi fpiritu,v(urpetur. if
Nee etiam dubirm e!t quin ifti prarcipue fuerint Leui'ar.
qtnmobre et a plcriique Sena t us li c t'cclefi ifticusex Sa-
cerdot bus & Leuitis compofitus dici: ur.veluti loha. 1 .19.
Quod ante Thalmudiftg fuifle plerofqtie ex Symeonis tri-
bu dicurtjca qua folent audaoa comminifcutur. Sed (cite 30
admodum Genebrardus, de Scnbis ex Rabinoru Jacunis
haufta nobis reponens,C(r^,inquit,-vr Tharifei theology ref-
7
pondebant , qui penitius nqsleria fcriptttrr.rum fcrutantur : ita
tjli Canoniftn,qma leg fs cittilex ey- Moja'u asfecundum h gts torti-
cimcurabat.H'^c ijle.'Cjue quonia bar bare & obfeure fcripta
funtjCgentfortaflisinterpretat one. Vult igitur lfte Plnri-
fixos quide id fuiffe ;>pud Iuda-os, quod 7 hcologiprxfer-
tim Sorbonici (quoru & ipft vnus eft ) hedie funt hcclefiaz
Chriftiana-.quod vitro ipfisconcedimus , quo< nimirum
Chrift s ,vt & Scnbas,verbi fui flagtllo ex hcclefia r.iic ex-
turbet : Scribas verb id olim fuifle quod fint hodie Doclo-
resquos Canoniftas ■appellant,Ieuiteradm'>dum focra ex-
plicates. Que quide Genebrardi fentetia haud fcio quam
fit Grcgono x 1 1 1 ( canoniftx quodam Doclori, nunc ve-
rb P.M.)gratafutura.Sed audamus etiam ahvd. Er.it au-
um &ipji S crib x. mquit ,C atholici: vndc Math.zyrna cii Vha-
rif&K dicuntur {ed'fje fnpra cathedram Mujis , -vt qui cam yacuam
irutafijft nt dum ficndotes dimtiis Eccltfiafikii abutentts fuum
vfficiumdefcrerentEnimvrro, Gciubrarde, qui fedifle illos
dixit fuper cathedram Mofis, anion etiam iirita eos fecifi-
feDeimand.ita,& nbeorumfermento efle c::ucndum,cft
vociferatus?Q_r6d fi Pharifaeum efle ide efl: atqae Catho-
licu , hoc eftjorthodoxQ Ghnflianum efle,quis tibi cenfe-
tur Paulus, qui Pharifaifinum eiuratd pro llercoribus du-
xit,vt Chriflianus eifet ? At idem (inquies ) le Pharifeum
eife ciamat,Acl:.i5.6.Nepe in capite fiuearticulo de refiir-
reclione, ficut diferte explicat : cu veib in genereloquuis.
Etfane <!icis quod reseft. necen meftonumouo fimiHus
quam vosTheologi & Canonifta.' vereribusiJIis rh.n-feis,
vtpari prorfusiure Catholici vocari pofl":nt:fiue dogma
de operu iuftitia,liue illam traditjonum fupcrlt riofiffnm- .
ruatqiadeoimpiiflimarucolluuie fpe<ftemus. ^Naftuu-
*hs eiFet , -fluvxTui ■ id eft , quo loco apud prophetas nafca-
velnafotur 9 fuifle dicatur. qug phrafis jretiracft e medio.
KcLfovBnQMzfA yv Tofc/k, ovchtfxooc;
fj&y>u, 3 Y\%QjL$u>cFi 7raf cwrp tov pgovov
Kctf 7ii^ctq oujtvv; Pit; BuB-XitfJ, h-
<zfeiiS 7raJ\<hou' iTrav'j c£>'pi<m,a,7!ZLp}4i-
?&vc /utsii , OTmt; %ctyjd l\Swv ^s^anvuutr-
azt) tuMt).
At ill] dixenic ci,In ca Beth- \S
\t£qu£ efl Iudxa:.Sic enim fcri-
ptum ell per prophetam,
||Et tu Bethleem terra Iuda,
ncquaquam minima es "inter
daces Iuda. ex te enim exibir
dux qui'pafcet populu ilium
meumlfracl.
Turn Herodesclam vocatis
magis> "exquiduit ab eis quo
tempore ftella apparuillet.
"Et eis Bethleem dimiffisjdi-
xitjProfedti illuc , "penitus ex
quiritedepuerulo : poftquam
autem inueneritis , renunciare
mihi;,vt& egovemam «Scado-
rem eum»
jit lit 1 dixerunt ei>
In Bethleem Iuda. S^
enhnferip turn efl p(r pro-
phet mi,
Et tit BetMeem terra j^j c f, # - ,
Iuda, mqnaquam mini- &^,
ma cs in principibuf In- ioh.7.41.
d.%. ex te enim exiet dux
qui regci populum nteum
Ifrucl.
T tic H erodes clamyo-
c :t:< maris , diligenter <li-
dicii- ah eis teftipm flellk
qux jppamii eis.
El »i:ttes illos in Beth'
Uemydixtt Ite,C:^ interro-
gate dtligmter de puero:
& qtium inueneritis 3 re-
nunciate niihi, vt c^- ego
"realms add em cam.
6 Terra iuda, -fi i'oJ</k.id eft , qiis in Iudsa fitaes,quar
parses tribus regtonis Iuda. Nam mihiquidem durum vi-
detur jw interpretari pro vrbe:quomodo tamen Euripides 35
in Hecuba vfurpauit. Al'a exemplaria habent T r iWty'^,Iu-
da?a:jquod plamus eft. In Michxa legitur Bethleem Ephrata.
Eft enim hoc alterum vrbis cognonientunij quo ab altera
dilcernitur. ^ N equaqua minima eSyx'Jbi.fjxtis ihayt^ «'.Hanc
leftionem fequitur etiam Iuftnus: quum tame in Hebra?o 40
legatur i" 1 ]'^ > \_tjehir~\ 8c. in Grsca editione o'aj^^c «.vt
* quodMichajas 5.i.inHebra;o affirmacvideatur hicne-
gare.Aiij igitur exiftimant in pofteriore membro fubaudi-
riapudprophetamaduerfatiuaparticulam : quod videtur
fenfus ipfe poftulare,& alibi etia reperitur,vt Pfiii.np.ver. 45;
141, & 157, & Ioh. 9.30 : vt totus locus ita fit legendus, Et
tu Bethleem Ephrata. paruula es inter chiliadas Iuda; ex te [ta-
me~\cgredittur mihi qui (it dominator in ifraele.Tta igitur fiet vt
eadem fit Michaja: & Matthsi fententia. Sed alij fimpli-
citerfentiunt , Mattha?umrefpexifleipfiusprophetia;exi- < o
turn, ac proinde non minimam,id eftjper,/«(ai(nv,excellen-
* tifTi mam dixifle, quam propheta, nondum videlicet nato
Chrifto 3 minima vocauit In fumma , apparet propheta fi-
gnificare voluifle,hocoppiduIri,ahoquinex'guum,MeiTia?
tamen exortu nobliflimuac celeberrimu foreiquod paulo ,r
apertius declarat Grarcaharcinterpreratio. ^Inter duces,zv
liis »'y>(jw<7v>.Vu]za..Inprincipi!>M. InHebraro legitur ^Vsa
[bealphe] hoc eft , in chiliadib. feu potius inter chiliarchas.
Diftributus enim eratpopulus Ifiaeliticus in chiliadas,
ficutapparet ex capite Exod.iS. 2j.& Gtdeonisoratione,
Iudi.6.1^. ^Dux.ii-yu/u^joi. Particip. til loco npminis,id eft
iytfAter. quod Hebraeis ell vfiatifllmum. ^ Vafcct, Ttzif^vei.
Vulg.reget,i]iiod refpondet tqJ tlbumv.Era.fmus,«ubern<iturni
efl.id eft HuStpvii ^ {.Ego elegjnte faoe met.iphora feruaui.S'C
folet Homer 9 reges mi/J^df *.<tuv vocare.& pr^claru eft il-
lud dictii Xenophontis OTtg^w^Boias^yt «Vi vsu«&>? cryt^mO >^ *
fidccixian <j.yj.^iv. ^ Populism ilium mcum lfratl,riv xa-cv y.% Try
Ir&aK. Artie ulu expreffi, cuius emphafis hoc loco non fuic
hegligeda,qi'.um bis repetatur a Dommo, vtfua in ilium
vnum populum beneuolentiam fingul.irem decLret.
7 Focatis,n2.te<ra.;.E,r&{m.^4ccerlnu,\<\ eft^raOT/x-J^t^otf.
^ Exqitijinit.MKgiCa>a^.Vu\.I^ili<-,eu;erdidicit Erafi .Accurate
perquifiuit. Vocabulu Gra?cum figinficit in genere,fumnu
& exqmfita dil;gentia aliquui facere. ^ Q^o tepore ftella ap-
paruiffet t Toi x&vw ti (puxvo/u^jn ti<?i(yt.\ r u\.Tepiv, ftellx qua: ap-
paruit eis. Ad verbi!,Feptf* apparetis ftel/x.Era.C.(c\ue fequor)
mihi v deturhunc hellenifmn optime exprefilfle.eft enim
poficu <p«ivc,fjSt[<x pro «Wv7z>c. Mirabiliter aute diuina proui- *
detia effecerat vt nocogrueret tepora a^paritionis ftella?
Chnfti nafcecis, quum ilia toto biennio an tecelfent.vt ap-
paret ex verf. 16. Magorum aute aduentus Bethleemam
incidifle omnino videtur circiter exremos dies *w» >■>-
yeiat Maria;, vt dicemus Luc.i 40.
8 Et tts BeMee dimifiityHsH Trip 4*« ojJtx; h: B>..^>,5^.Eraf.
expunxitpronome,& vertit mu~\*s.iu(?ij ire,\d eft, rm^tCani
ie»a/.Ego vero exiflimo , regem illis a (e dim ; lfi<, ; hlande &
A. iiii.
Cap. II. 2.
EVANGELIVM
uit Grscorum eclipfin Erafmus, quern fequuti fumus.Eft
autem hscintegraloquucio^'swa 1*717701/ t<? ov.atquein-
dc fadlum eft vt *J"degenerarit in aduerbium loci. Anno-
tat Epiphamus *? ^*w>» hie non intelligi ftabulum,fed
benigne iter comonftrafie. fftnhui exqulrite^u^iii^ivx-
trfn.Vu\%ata i Imerro<rate(l!ligenter i ntutro duorum vocabu-
lorum faris exprello.Erafmus, J cc urat e, id eft, Vhf**w.
9 Pr*/U,©e>^ Vvloa.sintecedebat.ErafmuSfPritce-
debat. quod&ipf U mIatms^nificatiwpr«ederevt& J domum quampiam. Jisc en.mbienniopoft natum Cnn-
dux vil fed illud propius abeft a Grsco. Subauditur au- ftum cont.giffe, lofepho & Maria Bethleemam taigranti-
temreciprocumpronomen, ficutaccciditinconiugatio- bus ex Nazareth : quo poft punficationem conceflerant,
ne quam Hebraei Huhpahel vocant. Virg.lib.8 , Haudfe- Lues i.$s>.Sed prsftat(meo qmde iud«cio)fic &™™"*'
( JjEn^f t warning arebat. quanuis ponatur etiam ab- tionis fenem conneftere , vt paulo poft natum Chnitum
folate inre. dum pro Przire , vt infra 11. 9 , & Luc. 18. 39. 10 magi aduenerintrquibus digreffis,lofephus,obIationis pro
« Suprallocnm m^m^rn >*. Vulgata,/i./>w»«. Supple- vxore faded* caufa(n*cm narrat Lucas) in vrbem venerit .
Ol K daouazLVTn; lis ^ctaiMwq , wo-
pdjdnouv' f&jifbv ,0 d<pip ov &idbv cV
tm cLVct'ivM,<cVZ$r l r $ l o etijTQV. >i(*>$ ih%u>v
YLolj i*£ovn$ tic, tZw ohiax , &eS\ TO "
/ / » r n i '£
7FtCQVVe(; <Zer£9 (Pt%WY\OUV OJJItt) ,Hj OX0iZ,OM.
n&v, dr<r(wpvGtwffi>'Z*e9WvtrKSW °^~
^im^ou 'Z^sc, H e pu>S s lw,<J)i'*>frrit;oJi>v
A'va.yapn<reWTUv Q cw^iefbu dfyitet; 13
Kt>gi« (fajviTcq kclt bvctp 7Z«fI wcm(p> Ae-
riw fjuni&t, dim?, & (pwyt &$ hlyviijov'
yjfjj lod-t iWti '£&>£ CU> &7ZW ovt. M*Xh-i y>
CWTO.
Ofcx.iM.
O* «f^,6 J«p^e/? 7T«psA£& TV 7!XL\<h0V K)
as A'l'yvfffov.
Kctj lw cm£i 'iodc, Tnq t?A^6tm? YfpcoJbv
iva TrXvipooSvi to ptidiv \3Zft to Kvqjlh tyg.
tS 'Gt&qi'Jii -Xiy>v{9s£% tuywjrfu okcl-
Xi(FZTVVl]OVfAOV.
Tom. R c pa>J\ig IStov on cvi7rctf^9n
varo iffl /mffym » idv/uLCody Xigji> ' gey
H
\6
Ipfi vero 3 audito rege 3 profe
<fti funt:& ccce 3 ftel!a qua vide-
rat in Oriente, przeibat eis,do-
nec venit ftetitq-, fupra locum
in quo erat puerulus.
Vifa aucem ftella,gauifi funt
gaudio magno valde:
Et ingrelli domum, inuene-
runt pucrulum cum Maria ma-
tre ipfius: & procidetes adora-
uerut eunr.apertifque thefauris
fuis, obtulerunt ei munera,au-
rum,& thus 3 & myrrham.
Et " diuinitus admoniti in
fomnio "ne reuerteretur ad He-
rodem, per aliam viam regrcfli
funt in regionem fuam.
Ipfis aute regreflis, ecce, an-
gelus Domini "apparet in fonio
iofephojdiceSjExperreclius ac-
cipe puerulum 8c matrem eius,
& fuge in /£gyptii : & efto illic
vfquedu dixerotibi. Futurum
eft enim vt Herodes quadrat
puerulum 3 ad eum perdendum.
I!le vcro experredus accepit
puerulum & matre eius node,
& fecefllt in y£gyptum.
"Et fuit illic vfq; ad'obituHe-
rodis : vt impleretur quod ait
Domin 9 per propheta, dicente,
|Ex -^Egvpto vocaui filiu meum.
Turn Herodes, quum vidiffet
fe illufu elTea magis,excaduit.
10
Qui quit audifjent rtge
abitrut: & ecce,Jiella quel
videtat in Oriete, antece-
debat eos,rfq»edii yenient
ftaret fupra vbi erat f «er.
V identes autem ftellam,
gauifi funt gaudio magna
valde:
Et intrates domum, in~
utnerut puerum cum Ma-
ria matre eius : &proci-
dentes adorauerunt eum:
gr apertu thefauris fuis,
obtulerunt ei munera , aw
rum,thm(<r myrrham.
Et refyonfo accept in
l%\fomnisne reitrent adHe~
rodem, per alia via reuer-
fi funt in regionem fuam.
Qui quum recefiiffenty
ecce, angelus Domini ap-
paruit in fomnu Iofeph,
dkens , Surge <&• accipe
pHeru & matrem etw, &
fuge in JEjiyptum i & eflo
ibi vfqucdum dicam till,
futurum eft enim 'vt He-
rodes qu<erat pHerurn,ad
perdendum eum.
Qui confurgens acce-
pit puerum &• matrem,c-
tus nocle^ fecej?it in JE-
nyptum.
Et erat ibi vfque ad
jr obitum Herodn : -vt ad-
impleretur quod diilum
efi a, Domino per prophe~
tam,dicentem,Ex JEgypto
vocaui filium meum.
Tunc Herodes, videns
quoniam iliufu ejfet a.
,ma<ris , iratus eft v.Ade
14
16
11 Inuvm r/it,tu&v. In omnibus vetuftisexepUnbus Icri- mis Latinis ea deligete'conatus fum que; Grgcis plar e ref-
ptu kgimus «Vbv viderunt. f Procidetes,moT>v7ic.Era.r.profira- podent :pra?fertim verb vbi eade vtrobiq; metaphora; eft
ti:ad verbum, quu cecidijfent. Significatur aute adorantium ratio,aut falte aliqua eft metaphors affinitas.quod videre
geftus.Sic Latine Acciderealicui dicitur qu? proftratus a- 15 hie eft in verbo (wV^V^'-quauis enim Latino verbo Re-
licui fupplicat.w jtuum verb eftofculan, fiue os , flue ma- uerti Gr^cu aittfpi^iv refpodeat, tamen vcrbfi eta a»'«^c/u-
num,fiue genua:qus demifllfllma fuit adoratio.Ideo par- ^«y qyu proprie fit Refletftere.ad verbii illud Reuerti pro-
ticipium mnvnt adiunclumfuit, quod tamen plerunque ximeacceditrquum isqiiieul«^jU7i7ei curfum vertat.Siqui-
reticetur quafi verbo «&e«<77aui«v inclufum. dem aii^^n* nauale e(Te videtur, & proprie fignificatia
12 Diuifiitui admoniti, ^jy^-nAH'mc.V ^ulgata, \efponfo <tc- io contrariam partem fit (frere : ficiit?4*'«s7is'<^^v de peditibus &
t e pto.-non fatis proprie,quia percon tantibus demu refpon- equitibus dicitur. Diodorus libro t<f[, Si wt^^^ic vtwapgc
fum datur.Eraf.Or-<u«/o admoniti. Ego verb etfi religionem mV^t^^tv «'c Kaf^Jiyn.id eft,prceft.c~ln* autem clafis qui miffu*
nulla ftatuo in vocabulis,tame Oracululibesrefugio, ve- fuerat,verfus Carthaginem curfum refltxit.
luti idolorii fuperftitione contaminatum. Ca?teium quan- tj ^pparet^nm^.Vnl. ^fpparuit. Couenit tempus'pra;-
uis verbis *^*v & ?$*& > fine p^HS^, ad diuinas patefactio- z^ fens narrationibus etia rerum pra?terirarii. Sextum exem-
nes applicatis,non ^«^fed %Kr(M( pro diuino monito fiue plar icriptum habebat "SmuTilvif : quam leclionem fi fequa-
refponfojdeducatur : tamen & Deus ipfe ^f^m^Hv dicitur ris,optime vertes ex Cicerone pro Sext\o,^4d necem.
quu homines alloquitur,& ij quosita copellat^^-n'^sajj, 14 Secej?it,«iix,up>im. Pr ajpofitio a?* hie idem valetquod
& eius fermo to xA^ny^Ttcfj^oi , vt Luc.2. i<?.vt xptw™/™ 3 j?^ : P au 'b ante verb eodem verbo idem quod Wxiv..
Rom. 11. Exeplum verbi xpP&tiZ™ in iH° fignificatur fane 30 if Etfuit, >&) k».V ulg. Et erat. Vide caput prjmum 5 ver-
rarb ext.u,vt Heb.n.x^.Significat aute(vt ex hoc loco ap- ficulo 18. ^Obitum , t%mvt»c. Ita vocant Grsci mortem
paret)diuinitus admoneri,etiafi quis prior Deu non com- metonymicc , quod ( vt inquit Demofthenes ) fit W©k? t5
pellarit.Iuftin'.id Tryphone,recleinterpretatur,iy£T'jK7n- |6« ij^srw. aloqui7tx«fT» extremum figmficat cuiufcun-
yJ-M-ln x.«aikSivtk, Arcana declaratione iufli. ^ TSj reutrte- que reiradeb quid( m vt •nAffr* 9«^*7W5,periphraftice mor-
retur,uM itlatneiifji^.itj.Vul.Tijerediret.id eft, /jm » , 7mc«A3-Hi'.quod ^ tern ipfam apud Horn. declaret.Latini ratione parum di£-
tame difcrimen leue eft,eade etia manete fcntentia:verum fimili obitum vocanr,fumpta meraphora ab iis qui iter fa-
& hie & aliis plerifq; locis(in quoru etianonullis eundem ciunt.'n^n/T^j igitur vbique interprctabimur obitum , &
fenfum diuerfa alioqui verba habent) vt obiter aJiquid iis foimiw mortem.
etia qui Grecelinguc funt ftudiofi,gratificarer,exfyn.i>ny- 16 [St}illujfi:mejfc y STi «i,t«/^»i.VuI. Q*> niam ilhtfutef-
ftt.
SECVNDVM MATTHjEVM.
ftt. S.rpe enim vfiirpat has particulas Ouoniam & Quia,
qua: in hoc dicendi gcnere funt barbara?, atque etiam
perobfcui a? rouJtis. fExcandmt, iSn^Sm. Vulgata : /ra-
ti*. c/?.id eft »f jt«3».Erafm. imlignattu f/f.Cicero 3uf*fl» ««*»£■
4/p/fe«t»^»intcrpretatur,c]Utni fcqttyti fumus.
Miji'h[ca7tjificibt», ] s&or«Vf. VuJg. ww'ttewj. Verbum ab-
iolucum poftiic Mattfaens fecundiun phrafim Hcbraicam
Plal. 57. 4. rhwliijchtadi} Mittet e cxlo : <£* liberabi* me , vt
& PJaI.i05.io.quomodoetiaapud Grscos vfurpaturyer-
ambi^ue. Nam mee" vocarnon tcrntorij Beth'eemitici
extrema,fed quicquid i uit vuue&v. ^Eius, ajums : videlicet
Bethleem. neque hie vlJam amphiboliam video , qua; nos
cogat ad repetcdum antccedens,(icut fecit Eraf. ^*A bi-
5 muli,s,& infraJhA cftmc,^ ^iton^- Vetu* mtetfXt&jabimd-
tu,<&- i'lfra. Nun etiam in quibufda exemplaribus legicur
;#to,& cum legiffe apparet &™ <figra?,id eft ^ <n«n'a<. Sed
potius legeduiri efle &™ «ft«>wc, pneterquam quod omnium
exemplanum coienfus probat, Hcbra?ovum etiam idioma
bfimwnuIloaadiR) cafu.Herodot. in Clio, «W*i»9< 10 confirm.it>qmopinor hoc loco djcerer nDoVl DVU^pO
«frM*« *>'i« «*' «^«Sr.Eranergo vt eclipfin fuppleret, Imibenfchen-.thahht vlematteh] afilto duorumanmrum , ^ »*■
utrm,mi(sufauU,t,buuht e go,mfo carnifabus: quod mini /ri : feruata etiam enallage numeri fangulans pro plurali.
melius vifum eft couenire fceJeris atrocitati. in quo Eraf- Erafmus 3 ^f 7 «ot effent bt,mh,& w.uow.que mteipretatio
muetiaipfum fequor,quiita loqu; maluit infra 14.10. Nu- longiusrecedit a Gr^.s.J^taifp^^.^m.Hoc
perCaftelliohunclocu his verbis eftinrerpretatus,^ »J non video cur minus fit Latme di^um quamOceronis
interfi'ti&Quktn rede.iudicet alii.Mihi quideV^*™^ illud ^Secundum naturarrt. Erafinus autem non hoc tari-
eflevideturperaliuminterficerequahi mitterequi inter- turn loco , fed etiam alns plunrms , mutiuit Secundum m
ficiat. llntertmJt^Ku Vide infra 10.18. Et in omm confi- luxta : quod tamen poftcnus nufquam iegi apud idoneos
nio y Kc^ ivTran twV i&Ue. Vulg. & Eraf. in omnibus Jinibus,
aHthores.
€*fyp
*$7W?iihctA cti&ite wtvfaA (gt4 7ra/cTcW
tvU cV BwS-AggV , HSH & t^ 01 ^ otf-oic,
aZ-mq^bm Jhtvu;^ ^^mn.^p , xJJ iw
;)<<:W ov >j*ei/3ft>ffS 7r<a^t tjj fjj,yt>v.
Tot* iTT^rtP^odr Topndtv vsro I sp5ytw«
yCha\ovcra to, liwva, cwtv\q' k<H 8 " Ji3^X«
l%XY\$Y\VOLf : QTl XX€i01.
cLyUXoe, YLvqiou ^r ovetp (pcifvirctf tc$
facMQ cv Aiywnfcf),
KiyAv , E yepSiU TragpAgt-fiz to 7&j~
efiov Hff) rlw /wtiggt, cujtS , (& TivpdLiov &tt;
ybZ V<rgpYi A» •tt&vwccf.cnyd ol ^uTOiw-ng
*rlw \vyhijTS 7rw\(hov.
O' Q iytp< %ttpi?&@i TO 7TttjJ)iOV
%cy tIw }AY\Ti(>cf. (WIS, t(c/Lj n/\d*v &tg yhtx)
iV^wA.
A'kcvouc; <h otx Ap^« Afito? fictcfiXdbei
y fh -rile loo cT^ac o^tj H C £5o cT« tS 7PxJ^t;
ovtS, i<po@>Y\3>\ qmh d7rt?i$i7v 'pgn/ngiTi-
tQ-f/5 ch)(gLT OVdLp) OA)i%*pY\<Ftvei$ Vt f/A-
pYirne;YahiXcLfa4.
17
IS
15
to
il
11
2-3
valde:& "milfis carntpabm m-
teremitomnespucros qui erac
in Bethlehem , &in omm cofi-
nio " eius , " a bimulis & infra ,
" fecundum tempus quod ex-
quifieratexmagis.
Tunc impietum fuit ""' quod
ait Dominus per Hieremiam
prophetam, dicentem.,
I Vox in Rhama audita eft,
'Jamentatio & Actus & 'ciula-
tus multus, Rachel ploransfi-
lios fuos:& noluit ' cofolatione
admittere, deeo quod non (int.
' Quii auteobiiifet Herodes,
ecce,angelusDomini in fomnio
apparet Iofepho in ^.gypxo,
DicenSjExperredus accipe
puerulu 8c matrc eius , & pro-
Hcifcere in terram Ifrael. "Mor-
tui funt enim qui petebat ani-
mampueruli.
Me vero experrcdus accepit
puerulum & matrem ipfuis , &c
venit in terram Ifrael.
Quum aute audilfet Arche-
laum regnare in Iuda^a pro He-
rode " patre ipfius , timuit iliac
abireiverum diuinitus admoni-
tiis in fomnio, ieceflit in partes
Galilaea?.
"Et quum eo venilfet, habi-
r;
18
19
xo
XI
^r mittem occidtt om~
net pueros qui erant in
Berhleem > gr in omnibm
finibw eit*t , a birnatu, &
infra , fecundum temptt*
quod exqa:fier<tt a ma-
git.
Tunc adimpl'.tum (ft
quod dichun cji per lere-
miam prophetam , dicen-
tern,
Vox in Rb.ima audita
eft j ploxatM & vluLitttf
multm , Rachel floruits fi-
liosfhos: ey noluit confi"
ldri,quia nonjunt.
Defunfib autem Herd'
de,ecce, angelx* Domini
apparutt in jvmnu lofeph
in ^sfEgypto,
Vixens , Sur"e &■ acci-
pt puerum & matrem e-
iw, & vade in terram If-
rael. deftnBi funt enim
qui quxrebant antmam
titter i.
Qui confurgens accepit
puemm C mutnm eiWy
ey tienit in terram ifrael.
^/t,'.d'ims autem quod
^Archiiaus regndret in 7m-
deapro fi erode patre fuo t
timuit ilt'o ire:ey admom-
tus in Jomta's s fixefsit in
pa\te> Gali ££.
Et yeniens , habitant
Irrera.31.1J
17 QuodaitDnminu* p t r H teremiam prophetam, dicente, -n ao locum alioqui fatisobfeuru illuftrare.Nai
fji^tV Ctot K»e*e u <ft* Vift/Mou <i« <s>£f <*«TOu,xsjpv7Bc.In codicibus terpretatur,^«/ii non funt ,videtur obfcunii
unquod Vulg.in-
iusdiclu.EraflPro-
imprefiislegitur,7T)paev7jwB \pi[ux ■M<a>&Qttmt,\ty>vn{t Sed pterea quod non ftnt :quod videtur fenfumdiuerliim oiten-
probatur h^c leftio quafequutus fum,manufcripti exepla dere. Neque enim exifiimo, Euangeliftam exponere cau-
ns authontate:& ita folere loqui Matthxu,fuperiora often fam quamobrem non admiferir confolationem,led narrare
dut.Certe magna vis eft horii verboru,ex quibus intelligi- 2.5 potius de qua re noluerit confolatione vlla pei mulceri
m y ,no ipfos prophetas, fed Dominu ore prophetaru loqui.
18 Lamentatto,dpLdjo!. Hoc vocabuluprstermifit Vul-
gataaieque etiam legit Iuftinus dialogo m&t Tpvytvy*.
^Fletut, iQiiwbijJis . Vulg. ploratws. Mihi autem videtur Fle-
re Latinorum a «x^HvGraacorum deriuatum : quanuis La- 3°
tinum illud diphthongo non fcribacur. €Einlatuf 3 oJl/p/jLoc.
Vulgata, vlulatus. Era f.ploratus. Ego m. lui eiulatu conuer-
tere quam fletum vel vlula' um, quo- urn illud non fatis
19 Quwnautern ol)itjJet 3 reMu in jvMTt; Ji Sub.iudi, tUu ftrlw,
vita^fic enim Herodotus lib.primo,n>n>T^v tbv ajSm. Vulg;
& Eraf fiejuncloautem.vide fupraverfu i<;.Obiie vero pro
mori,abfo!ute & a Plauto & a Plinio vfm patur.
io Profictfere,7n,f^;v. Vulg.& Eraf. I'aJe.id eft @%<h£ti
Mormi /MNf,7tf5viuci*07;Vu!g.& Erafm. Pefuntlt funt, quomo-
do paulo ante verterant td -nMvT*.v. ^^fnimam , tUx ■<&-
•%bjj. id eft vit.i,Hebr*oru idiotilmo,a quo nee Gr^ci(pr^-
feitim poeia;)abhon'et,nec Latini. Difterenriam enim il-
magna vim habet,hoc potius declarat wv oxoxt/^y. ^Cofo-
lattonem admittere , 77B©«KX>iS, ; ii'a/.Vulg.fow/o/dn,quodpafruie 3? lamanimi & anima; fubtilioribils relinquimus. Eft tamen
raibdicitur a Latinis. Iraquerefte fecit Erafhius quipe- hoc medium dicendi genus ,qut:m deeoquoquedicarm
riphrafinquxfierit. Ca;terum OT/ejt^txHvinterdum etiam qui deferuanda viraalurius fit follicitusrvt Plal. 41.5.
Precari, inrerdu Hortari declarat. quare variis etia modts zi Tatre eitif,mi$*; *v .i.Fuit Archelaus Herodis magnj
fuit alibi vertedum. 1[Dc eo]quodnonftnt 3 ^a xk Wui.id eft, filius,ex Marthaca Samai itana,regni fucceflbr relict'a j>;i -
quod fublati fint,& perempti:fiue,quod defierint effe inter ^ tre:fed poftea ab Angnfto fatt y Iuda*a? ethnarcha, quii ali-
homines:more loquedi facris etia fcriptonbus familiari,vt quadiu regis nomine fuiifet abufus,tade in exiliu pulf 9 eft,
Pfal.ji».i4j& Ierem440.io > Addidi au;£ hsc verba[^ co]vt 13 F.t quum [ee] rutij)et>Kri ixsjh, Ha»c genera dicen-
Cap. UI. io.
E V A N GE LI V M
di fumpta flint ab Hebr*is,quibus funt ifti pleonafmi fre-
quentesrvelutiquii diciit,£r furgcns abiit, Etreftodttjicens:
& fimilia mulw,q»« infinitis locis occurrut, neque tamen
putauimus immutan Ja. ^Habitauit ,vjtTujtvmv. id eft, fibi
domicilium delegir , in quo non corqmoraretur adtem-
pus,fed cum familia habitaret,patri* valedicens. Nam a-
pud Grxcos diffcrunt KSCTviKtSv 8i m*£?**Hv>iicutapud Lati-
nos habitare & commorari. Sic enim Cicero, Natura, in-
auitydomicilium nobis non habitandi,fcd comorandi dcdit. Ideo
tentiam. Quod aufem ad Nazareni nomen attiner,Svrus
quidem Paraphraftes illud fcribic per Tfadi, quum ij qui
voto obftr:ngebantur,Nazar*i per Zaiindicantur, c;u<>s
Greci interpretes alicubi Hebream vocem retinentes N«-
^w/)ct;V , alibi iyt9.9juSp*t j vt Amos z.i, alibi *'j.n<S*'v7t<4 &
»ynv(j${ix<; interpretantur , 2. Numeror. 6. quo refpexit e-
riam locus Ad.ir. 13. & x6. Sed certum eft apud Euange-
liftas N*£«p«fo» & N«f«pior per <*V efle gentile nomen a Na~
7areth ciuitate dedudum : cuius vrbis quum nufpiam fiat
ctiam Petrus vitam noftram tu&imiv vocat eleganter,i. 10 in veteri Teftameto metio , necefle eft locum ex Prophe-
Epift.i.i7.Fateor tamen hanc differentiam non efle per- tis citatii per allufione intelligere , vt videlicet Iefus a Iu-
petuam. Iliic autcm domicilium fixifle Iofephum , vel ex deis vocatus fueritNazareus flue Nazarenus.quafi Naza-
eo liquet quod propterea Chrift' vocatus eft Naz.irenus. rethaortus.Sed vere fuerit Nazar*us, cuius typus fuerit
f in yrbe, « crmMv. Frequenter «'c pro « ponitur , vtMar.i. Simfbn, non ex voto fed perfedifllma fanditate.Huc per-
I^'n fit o'lKivf'ci, prow oi tf x&>,& alibi f*pe. itaque fatis fuerit 15 tinet infignis locus Tertulliani in lib. aduerfusMarcione
feme! id annotafle. Sic apud Hebr*os Vs[e/] pro 3 defer- quarto : Nw^arau* vocari habebat fecundum Trophetiatn Chri-
uicnte ponitur, vt Gen.49.7.9>myorrVN \el-hetme harah."\ ftus Crcatork.Vnde & ipfonomine nos Itid&i NaXjxrenos appel-
iPerprophetas.fix r rW<a>e9<p>iT l rJ. Sichabent omnes codices latpereu-Na&fMmiudequibw fcriptit eft , Naxjrai exalbati
Gr*ci: neque propterea necefle eft ex pluribus Prophetis funtfuper niuemtqui fciliat retro luridati delinquetu maculif,^
petitum cfk hoc teftimonium , quumita citari quoque fo- io nigrati ignoramix tenebris.CbriJio auieNanarxi apptlLttio com'
leat fingularis quifpiam Propheta : quod' vno volumine petituraeratexinfanti<e la.tebris,ad qua* apud Na%arethdefcen-
fcripta prophctica aut certe duobus compnhenderentur. dit y vitando ^rchelaumflium Herodis. Nam commentitiam
Sed & liber Iudicu, vnde fumptus putatur hie locus, puta illam epiftolam Lentuli , nefcio cuius imaginarij Procon-
exi3.^ a pluribus Prophetis neceflarib fuit fcriptus.Syrus fuhs , in qua" defcribitur Chrifti forma & habitus, qualis
tamen Paraphraftes legit, 7V/- Tropbetam, fingularinume- iy (inquit ) erat Nazar*orum, nemo faniiudicij homo eft
ro: & HieronymusvultcirariEfaiamcap. 11. 1, vbi perpe- (opinor ) qui non perfpiciat ab homine Romano neque
ram legit Nezir pro Netzer, qua? vox furculum declarat. fcriptam neque conuerfam fuiffe, fed ab indodo quopiam
^Fore vt Nr.-xarenw rocaretur . cm N«f<»^5c xamSh'tet^. Vul- confidam : ficut infinita alia eiufmodi , qua; nobis hodie
gata,& Erafmus,1^a^ar£M vocabitur.ltfam fieri etiam po- lucri caufa a typographis , partim interpolata , parrim ita
teft vtabundet'Ti, ficut alibi frequentiflime.Exiftimo ta jo vt funt ineptiflima,veterisa!icuiusfcriptoris nomine pro-
men e.im particulam indicare, hscefleEnangJiftae ver- ponuntur. Nazarsum autem quam Naz.a>ra?um dicere
ba,refcrentis non tarn ipfa Prophetarum verba quam (en- malui,vt homonym am vitarem.
Mar
xXYidvcrtrctj.
KiipotXctfov y.
'4- T^ 'N 'j t£jQ TntM^OUjC, vxeivcLfs <7$£c},y-
cm t« ipyijuo) Trie: Vovcfajctt,
Key A?)w,Mi7ixvoeiTz.iiyri}C6 ydn /3a-
I
tauit 111 vrbc qua; dicicur Naza
reth : vt impteretur quod didii
eft per Propheras,fore vt Na
zarcnus vocatetur.
CAP. III.
TEmporibusauteillis A ad-
fuit Iohancs Baptifta, pra?
dicans in defertoluda:^,
Dicenfquc, "Refipifcite. ap-
propinquauit enim regntl ca:-
Jorum.
N CAP. III.
I Temporibus autem HIh,£v ii -mjc tifjupcu; anHvajt. Dierum
appellatione apud Hebreos tempui fignificatur:quod non
pigebit nos aliquando imitari : hoc tamen loco putaui-
mus mutandum , propterea quod inter eas hiftonas qua?
preceflcrunt ea de quibus hie agitur, fatis Jongum tempo-
re interuallum interceflent oportet.-quum Chriftus non-
nifi circiter annum tr gefimum fuerit baptizatus,nec mill
*» ciuitate que yocatur
NaXAreth: ~et adimplcre-
tur quod difiii tft per Pto-
fbetas,Quoniam 2^_4£,4-
rxus vocabitur.
V
CAP. III.
diebus autem Ulit
yenit lohannes Baptt-
fta y predicant in deferto
ludtdy
Etdiccns, P ocnittnlum
agite. appropinquauit e-)
mm re<rnum celorum.
tudine hie vocatur rcgio faltuofa , in qua habit ibat Za-
charias , vt ftribitur Luc.i. 40. Ibi quoque fuifle domum
Ioab Jegimus, z.Sam. 1.54 : & huius deferti fex oppida nu-
7j meranturjlof.i^.ji.
2. Refij>ifcite,fjK-mvoeiTf. Vulgata ,Pcenitentiam agite.E-
rafmus quoque eode modo.fed dddiditj^ itx priori*, quam
interprttarionem multas obcaufasrepudio: fed ob cam
potiffimum , qubdmultiimperiti occafionemexhocdi-
to ante tempore videatur lohannes fuumminiftenum in- 40 cendi genere arripuerint falfarum opinionum defatisfa-
choafle. Tepus igitur illud fignificatur quo Chriftus Na- tfione, quibus hodie agitatur Ecclefi a. Ceterum fiumvm,
zaretha?,vt priuatus apud parentes,latitabat. Et hie mihi quum eft verbum abfolutu, proprie Cgnihcat Port fadura
videtur incredibile pene Iuda?oruin veternu , quos neque fapere , & de errore admiflb ita dolere vt corrigas : quod
Prophetarum voces quasin fynagogis legebar, neque pa- Latinis proprie fignificat Refipifcere.Itacue proprie nun-
ftorum renunciatio , neque magorum aduentus infantici- 4^ quam ponitur nifi in bono : vt (meo quidem iudicio) Au-
dio quoq.celebns,neque cygneusille Simeonis catus, ne- fonius in illo fuo epigrammate omnibus noto fvm^xH**
que Ann* celebratifllma* vidua? in medio templo audita potius quam fx*vivci-ju diclurus fuerit.fi verfus pentametri
pra?di<ftio, excitare,& ad Chnftum perquirendum,& v- ratio permififfet. Semper enim cum ^wv OI > coha?ret .' <r«-
bicunque htitaret , mueniendum,commouere potuerunt. <pefn<r i uic. Cicut hxc duo refte coniunguntur a Plutarcho in
Vere igitur die venit ad fuos,& ipfum fui non admifcrunr. JO Dialogo ™-n&. •W&w o&nmi-n&.kK. verb ^m/zA^ de-
IMfuityttfwmn. Vulgata, VtmtjA eft nto. Erafmus, clarat Port rem aliquamfaclam folicitum efle&anxium:
^icctdit , id eft nfCGipx-Tai.Tivi&a] verb prof/) accipi.no-
tius eft quam vt fit probandum. Deinde pra?fens tempus,
quauis narrationibus arcommodatum,mutaui in pr.rreri-
tum :quod videtur melius cum fequentibus& preceden- re
tibus(hoc quidem loco)coh^rere, quum hoc facile patia-
tur _ Hebraic* lingu* ratio. Contra verb paulo pbft pr*-
teritum interprecabim'ur per pr*fens. \Tr«dicansy™?ocsw.
id eft, Concionnes habens, vel Proclamans : nifi malimus
fubaudire fi*ff» v*x*ni*s , id eft Baptiunum refipifcen 6o id eft morfum.vocar. Gr*ci theolog. i^wn/^quod ani-
ti*,quod addidit Marcusxjuanuis concio qu* fequitur,ad mum fauciet. Latini recentiores Cent, inonem vocant,
hoc etiamgarticipium referri pofllt. Sed apud theologos qu* G (aerit^m k? 3teV,tum gignit a*wvoi« : (vt declarat
hoc vocabulum abfolute ponitur ex confuetudine, a qua Apoft. z.Cor.7.10. ) finminus,itereft ad maximum quod-
dilcedere noluimus. Quod autem dicitur Ioliannescon- quefce!us,& tandem ad defperationem.Itaque Ma«h*us
c onatus m folitudincnon eft ita accipiendum quafi fuge- 6 ,, de luda proditore loques, i tc«« s ««»3»«,inquit,*wis ? »^ , non
r;t hominum confpeAum , vt ij poftea kenum qui pro- ^wnowWch-ifliaa fignificas a qua eft abforptus. Sic etiam
fterea diet; lunthrt nut*: fid Defertumex vuJgiconfue- apwdPauliiji.Cor./. E,w^ declarat Dolorc capere
ex e»
pro quo Latini dicunt Pcenitere: atque id etiam vfurpari
poteft in vitio. Neque enim proprie comp!e(5titurvit*&
confiiii mutationem in melius (vtquidam tradunt,) fed
fimpliciter fblicitudinem quandam x& fuaupiw™ (id eft
difplicentiam)cxprimit, qu* facit vt rem fadam,feu bo-
na feu mala fit,infe(ftam effe velimus,etiam quum non eft
nouo confilio locus relidtis.Plutarchus dc diicer.adul. (v-
bi etiam abutitur nomine fjuwAnc prow7B«<xH«{) Sny/jwr,
SECVNDVM MATTH£VM.
it
ex eo quod fid. urn erat:& Rom. 11.1.9. dona Dei dicuntur
«'^»u(Mw. id fit, eiufmodi vt r.on poflintipfi difplicere,
quum lemel placuerunt : quod HFebrceis declarer vocabu-
lum ur\i[n%cham 3 ] quum (MwootHtpotiiis fignifioetur ver-
bo 31\y [/!/;«& ] vnde mvon , [ thejihubah ] id eft Conuer-
fio. ltaque Petrus Aft. 3.19 , quum ^iws»'«n dixiifer,
ftatim fubiunxit, ^0^^4*16, vcilludexplicaret. Idem
iacit Paulus Aft.2d.z0. ErgO/Lwwoeev & fjumnt-u vbiq; m-
terpretabimur Refipifcere & Refipifcentiam : ( ita enim,
OvTvgyxptcnv pYtijug vz«ro H ^ztjow
to ttzytyYnvVyhiyiVTOQ&covr, @ocovtv$ cV
AfTDCQ I coavvvc; Cl%$ TV iVdU^ CLU-
tivlw rc&L tIxju osrtp-juu cwiQ. n j r&tpv
Ion cJ^iTivpJjiTv •zt^pg cujtvv 1 z&ov-
Ka/ e&amfi£pvm ov Tzfl'opJkvYt v<zz-
durl , c^o/u^^gyaju^oi rug a/^pjia^
I'cAay j 7Tc7<hoi£ T^O^aQjiazttcov <£ 2acT
£xj@jja>v ep%> jL$fJx<; 'On tv @a.7rfia-/n& ax>-
lit&TTiV CWTo7g 3 YiVVYI/H^TtX, iyt£v'J>V , 7JC
V7n^{%iy v/mv (pvyeiv'&jQ w$ fltefaov-
<mg cpyjjt; >
qnanuis auftore Aufbnio nomen Lacinum non habeat,
Joqui nobis Iiceat,auftoreLaftatio lib.6\cap.24, vbi refte
& eleganter rem totam exponit.)^«Twu4A«,3a/ verb, Pceni-
tere. ^fppropi>ifjnauit,h'yFi^i.'V ldc infra 4.17. )(f»»»w«-
lorum y » @&3i\ei*'! l fi otjpjuxii.id eft , regnum ca?!efte. Relpicic
aurem hoc dicendi genus prediftionesde Meftia,& ipfius
regno.-quod ab ipfo etiam vulgo cadelte vocabacur , quia
Meffiam a Deoexpeftabat,quauis quale hue regnum fu-
turum eifet,pauci inrelligerent.
Hie eft enim de
Nam hie eftillede quo di-
ctum eft per Efaianr prophe-
tam,dicentem, | Vox claman-
tis in deferto, Parate viam Do
mini, "coplanate femicaseius.
I Ipfevero Iohannes habe-
bac veftimentum fuum'epilis
camelorum , & zonam coria-
ceam circum
lumr
a
DOS iuos,
ali-
mentum autemeius erat "lo-
cuita?,& mel agrefte.
[jTunc cxiuit ad eum Hiero-
folyma,& tota Iudea, "totaque
rcgio circumiacens Iordani:
Ec baptizabancur ab eo in
Iordanea ' confitentcs peccata
fua.
Quum vidifTet autem mul-
tos ex Pharilxisck: Sadducaeis
venientes ad Baptifmu fuum,
dixie eis, Progenies vipcraru,
quisvobis " prarmonftrauic vt
fugeretis a futura ira?
C]U0
di&um eft per Efaia fro
pheta-ydicentemyV ox cla-
mant nm dtferto, Parate
viam Domini, re fiat fa-
citefemitits eim.
Ipje autem lokannts
habebat veftimentum de
pUts camelorum , & z,o-
iiampelltceam circa lurn-
bos fuos.efia autem eitti
erat locuft* & mel ffl-
ueftre.
Tunc exibat ad eum
Hierofoljma &• omnis lu~
dxa 3 & omnn '>'*gio circa
Iordamm:
Et baptiz,abantur ab
eo in lordane , confitenw
peccatafua.
Videns autem multot
Pbarijkorum & Saddtt-
c&orum venientes ad Ba~
ptifmum fuum , dixit ek,
Progenies viper arum^uis
demonftiauit vobitfugtre
a-venturaira?
£ fa. 4c. 3.
mar. i.j,
Iuc. 3 . + .
iohan.i.
23-
Mar. 1.6.
Mar. 1. 5.
luc. *.y .
3 Vox clamantn,<puv>i /3o&>vT5cid eft (8»»o«, damans, vt nt
lenfus,Adeft proclamator,dicens. Complanate, ^'biiac in t~
mvid ert 3 planas & aequabiles facite.quod vulgo dicimus,
^4pplamr,drtJJcr & vnir.Gcut fieri ibJec principibus folen-
nicomiratu in vrbem ingrefTuris. ^bSu enim planum &
.equabile feparatim nonfignificat, fed vtrumque fimul,
ideoque a Cicerone fere Temper coniunguntur. VuJgata,
& Erafmusj/^Atf/ioVejfatis fignificanter.
4 £ piln cameli,^7ii 7«<^av <«//)t'AS(.viJlofum videJicetrcu-
iufmodi ftlit prophetaru amiftus, vt z.R egfi,i. 3, & Zach.
i3.4.Auftor epiftola: ad Hebr.vocat^xaw & <uy{A iify.*-
t«,ex villis videlicet & capnnis pelJibus villofis cofeftam.
Heb.11.37. Locuftx, aVfiVk.Laborat plurimi in huius no-
minis explicatione. Nonnulli enim exiftimarut ita vocari
fummas olerum partes.Alij cancros interpretatur.quos ad
Iordanis ripa,tanqua in Legeprohibitos 3 abiecerintpi(ca-
tores. Sed hsec explicatio prorfus abfurda eft. Neq; enim
vllos cancros Grxci vocat axf/Za^jfed (quillai h^^j-Sha di-
ciic.Vnde verb fquilla? in lordane, qmLpraJertim- in mare -
pop inflnnrjfrd i>rf\v$ ^fax^-'twx ?Deindenondubiu tft
quin Iohanes cibisin Lege prohibitis vefci nee debuerit
nee voluerit.Denique funt qui ex a.xjj\iw; fecerint <*';^ «.'<&«,
quo nomine Gra?ci pira fylueftria vocant:(edrepugnac
omnia codicum confenfus. Nos Veterem interpretem fe-
qui non dubitauimus. nam folitos fuiiFe in Oriete & apud
* ./Ethiopas quoq; nonullos populos fumo &fale durati^fJo-
cuftis vefci, ex Plinio, Strabone, & alijsliquet : & a Mofe
numeratur locufta?,vbiciboru difcrimS explicat,vt quide
omnes Hebra:um vocabulum H3TN[<:rie/j]interpretatur.
Vox autem Syriaca NVOp [Kjn/etswjqua vtitur Syrus in-
terpres,a vei bo Hebreo deducitur quod colligere fignifi-
cat,ficut n3"!N [ arbch] a multitudine,& quod agminatim
volitcnt,dicuntur eiufmodi beftiols;& leperitureafigni-
ficationevocabuluilludSyriacuEfa.4o.22.& Nuhum^.if.
& i;.Sed&in Grarcia d^i JHs ((\uxcunque fu tznde huius
nominis fjgnificatio)fuin'e inierv-iliores fibns-nauiejaxa^
coftat ex Ariftophane in AcharnenCEc.apud Plut.inSym-
pofio Thales ita loquitur.y "^ k ty tixfidbityjtj Zfi&xtc <ti-ri -nv-
fiiv n0^x.o / c?mv <rjyKaiu?Hv i?hKwm<; xJ\v Siny-fti lug^vvi/f ^ttMSfinm
JU* y^oy *py<v n ^^*v &*kiflNpet. Certum eft autem fignifi-
cari hoc nomine tenuiffimum viftum & maxime parabi-
lem.Annotat etiam Epiphanius y?T n'€ittv*ja>v > nonnullos
Iudaros deprauate pro^fi£i£lcgin"r t'^rtJU, <]ijndj)omen
declarat bcllariaex mcJle.
10 5 Exiuit,il;t7n)p&iTo.Era.fm.FgreJfa eft. id eftt^'G.naniTro-
piui&aj, Uv<tf ) if>x& a <}>@ d i veir > fep e Confunduntur. Totaque
regiocircumiaces Iordaniyn^ ttvlou »' nSeiyufys ts I'cpJbliov. Vul-
gata,£t tota regio circti lordane. Erafmus,7'otfl^; regio vndiq;
fimtimalordam'NonnuUa exepJaria addunt sreia/uJ , fluuio,
15 Subauditur aute in Gra?co ^»,terra, & vfurparur cotinens
pro contento. ^fet'^g;? en'im idem vaJet quod i^&iKu t iSfn } id
eft circumiacens.quo vocabulo vtitur T.Liuius.
6 Confitentes peccata fua, i^afjuxoyvfjSftot toj, Jfj&priat cluttJ'
Confiteri peccata fua ab Hebra?is dicuntur qui fe modi's
20 omnibus peccatoies efte profitentur,& veniam a Dei mi-
fericordia petunt,vt Dan.p.^j & deinceps. Hinc igjtur ap-
paretlohannem non alios admififfeadfuum baptifmum
quam qui doftrinam gratuity remifllonis peccatorum fe-
rib (e amplefti teftaretur : cuiufmodi etiam i^af^cKcynon in
2j vetereEcclefiaacatechumenisreqiu'rebatur. Difterunt
autem peccatoru i%o[M\ty,s<n<; & i^ay^aK , qua? ( audorc
Plutarcho)in Cereris myfteriisfuperftitione vaniffima v-
furpabatur : quam haud fcio an inde mutuati fint pontifi-
cij,ficut Iudaicas fatisfaftiones dcprauan'icyidicfto etiam
jo peculiari abfolutionisritu. Qubdfinolunt iftidifcrimen
iftudadmittere, dicant ipfiquomodo porueritfummus
pontifex totius Ifraelis peccata confiten , ficuc iubet Do-
minus Leuit.16. ii.
7 Mnltos txPbarif*ii,m».*s >?$ <baet<nqw. Vulg. Muhos
jj Tharifaorum. Gra;ca eft conftruftio , vt etiam notat Eraf-
mus:quam fequutus Plinius alicubidixit,I>egir«i?rc5 canum,
8c nigras lanarum.'DeVhariQeis autem, vnde lie vocatifintj
Ik fcribit vir fingularis & doftrina? & iudicij fob. Merce-
rus piaj memoria?,inanimaduer/ionibus ad Sanctis lexico.
40 Rabini Perufim dixerunt forma Paul Kal Pharifeos,c|uod
ab aliis affeftata vita? fanftimonia & munditie feiunfti ef-
fent, no, vt alij volut,qubd lege populo interpretarentur:
tum.n. fcribendu fuiffet in Benoni Phorfim. & hac fenten-
tiam cofii mat illius Pharifa:i arrogas ilia precatio Luc. 18.
45 1 r. Progenies sfcwfj&TtL. Illud eft quod vernaculoiermo-
ne inuidiof> vocabulo dicimus Engeance. Trxmonftrauh,
CmJit^v. Dicuntur iftaPharifa:is & Sadducxis, prajfertiiri
qui antea cocionibus ipfius nu interfuerat:(ed rei nouitate
comoti potiiis quam difcendi ftudio.ad eum fpeftandum,
50 acfortaffis etiam a?mu]ationeadduftiaduenerat,minime
certead refipifcetiam coparati:ac proinde tarn acerba re-
prehenfione,vt qui fua? iuftitia? ac generis falsb fiducia in-
fiati turgerent,ad baptifmum pra?paradi, quorum magna
Cap. HI. 12.
EVANGELIVM
pars nih-lo melior euafit , infra M. 15. Vulgata, Demon- pari Act. 9. 16. vbi Era fin us cum Verere interpret? w-i-
ftrauit'.vt videatur legifTe^Trt/Hfiv. Erafinus^/Ktawow/rraH/f: </w'i> vertit oftendam : ficut lio-Utiyys. acapitur pro TOe*-
nouo vocabulo,id eft (vupfeexponit) clanculum indica- ^ay/^a. Hebr. 4. n. ^Futura,T>",( [Mtt.sW. Ita etiam m
uit: quod mihi quidem videtur penitus alienumabhoc antiquiflimo codice Latino fcriptum fe repenffe teftatur
loco. Nam potiits tia-o idem hie valereputo quod we*, y Erafmus : qui tamen dicere maluit-ve«:«ra, quafifcripti.ro
ficut in Cq»yciJfy } \kx-oq$dL)i<li > -uzs-i<fri'r<is-Cic etia videtur # vfur- Gt-fMfovant itSmr.
lob a. 8. ?9-
acU,\*6.
Homffzm otuj ^pnon a£/oi$ tm£ ,«*-
Ti^L tyo/u^p TVV A Q^LCtU. tey* yb V-
fxiv on &ux>a?) &io\ 1^ ok TV A/Saw
TDVTcVV iyttactj TiKVCLTzJ A'Cgejtciy*
Infra 7.15. W'efo ck Jtf Y[ u^lVtl 'Zfr&G flw pi^OLV t
'rp chv&pct)v K^irctj. Tmv ovd) JivS^pov fxv\
7ID10WU %g>p7IVV XJJ.XOV 3 tyX.Wffh'TCLj ty &$
7TVp (ZctXhiTOJl.
Marc. i. 8. £ no) tAj fiowflfco VUCLS CV VchLU &$ }
Inc. }. 16 . t , < M i / > / o
ioh. 1. 26. jmtuvoicu) odi om<ju> /uju zpyojutifjog,
aft 1. ?. & ■> 1 I y-t \ f •> ■> \ c \
H..6.&iy. *%?&'*e9S f^V6^lVyOVHX&tfXl it&.VO$
4- 7W V7Wd\ /L^CTTX fi &$U OT*J\ ' OtJUTO$ VjUCL?
Fcrte lgitui" fructif.s coueni
entcs lefipifcencia?.
' Et ne putate vo'ois dicedum
apud voiipfos,|] Patrem habe •
mui Abrahamum. dico enim
vobis , Dcum pofTe " etiam ex
lapidibus iftis excitare liberos
Abrahamo.
I " lam vero ejtiam fecuris ad
radicem arboriipofira eft.Om-
nis igitur arbor non feres fru-
6tum bonum,exciditur,& in i-
gnem abiicitur.
I "Ego quide baptizo vos "a-
qua ad refipifcentiam :is ver6
qui pone me venit, "' validior
me eft, cuius non Turn " dignus
qui foleas portemripfe vos ba-
ptizabic "Spiritu fatto '& igne.
!C
It
Facile ergo p-utium
dignum pcemtentix.
E I ne -velitu dicere in-
tra tos,Tatrcm hr.bemut
Abraha. dico enim vobis
quoniam potcns eft Deuf
de Lipdibtti iftis fufcita-
rejiUos A'brah*.
Jam enim fecuris ad
radicem arborum pojita
eft. Omnii ergo arbor qu.c
nonfacitfrutlum bonum,
excidnur , C in ignem
mitntur.
Ego quidem baftiz^a
vos in aqua in puniten-
tiam : qui aittem poft mt
yenturut eft , fortior me
eft , mm, uonfum dignus
c ale cannula port are: ipfe
vos bapuxjxbn in spiritu
[anflo &• igni.
8 Comte>iientesrtftp'feti£ ,*i;i>ts'r~/MTxvo!ttt. Vel(vtE-
rafmus vertit ) Qui deceant reftptfetntiam , «^t7rovT^ r»/Mm-
vtia.. Nam to x^i-jv OTtga to' ttyiiv, propne de eodiciturquod
jequalis eft ponderis ac momenri, tranflationei ponde- 10
randi ratione fnmpta, in qua lanx lanccm adducit in pon-
deris £qualis> rebusrquamobrem etiam Syrus interpres re-
^e conuertit voce a ver. Hebr.n .Vlfchaua^dcduCtz, quod
fignificat £qua]eefTe.& fie quoque Latinis dignus accipi-
tur. Sed certe fruftus digni pcenitentia ( vt vetus interpres 15
conuertir) vjx aliter pofftt intelligi quam contrario peni-
tus fenfu.digni videlicet quorum aliquem poemteat.
9 Et nt putate [->>o6«] dicendum , khj y.» Jify-n xiyiv. Id
eftjNe putate caufam effe cur de Abrahamo fuperbiatis.
Vulgata , Et ne yehtis dicere. Eraf Ne hac menteftth yt dica- iO
tH.CxxerinmijDx.Ht, neque hie fimpliciter fignificat Vi-
dcri 3 quod vulgo dicimus/ewi/ermequePutareaut Exifti-
mare, ficut Luc. it. 40 5i 3 item 13.x : fedaliquid fibiper ar-
rogantiam & animi elationem perfuadere , vel Sibi de ali-
quo p lacere : ficut etiam accipitur Philip. 3. 4,8c Marci 10. 2?
41 Itaque addidi pronomen -nobis , & xtym conuerti dicen-
</w«,paulo libenusquam foleam , vtaliquomodohoc di-
cendi genus faltem adumbraremrquod quidem vernaculo
fermone fatis commode exprimimus, quum dicimus, Ne
penf(K.pas,oune cuide-^pas dire. ^^4pudyofipftos , in iaxnuc. 3°
id eft at tujs KstjiJla,; Cfj&tf , vt interpretatur Marcus cap.z 8.
iito-nli enim hoc loco eft fecunda; perfona? : & « pra?pofi-
tionem in hoc generedicedi Latini interpretantur Apud.
PofTemus tamenconuertere/n^rtjoi, ideft w^v, vt lo-
quitur infra cap.zo.z<?,& alibi fa;pe:quia pr^poficio cc idem 3 5
quoque valet apud Gra?cosquod Inter apud Latinos : vc
infra cap. II It , w fyjvtmi; ywuajKav, id eft inter gtnitos ex mu~
Iteribm. Sed prior ilia expoficio mihi magisarridet. Vul-
gata & Erafmus faepeconuertuntj/wtru'voj : quod no mo-
do non eft Latinum ( vtopinor ,)fed etiam obfeurum. 40
^EtLm ex lapidibus , «t) Iv. itfxiswv. Coniunftione k, ma-
gnam hoc loco vim habere, & non incommode a nobis
expreilam efTe,nemo vtopinor) dubitabit. Eamautem
addidimusjvetufti exemplaris fidem fequuti,& Theophy-
lacli Roma?excufi. ^Escitare liberos , !>«^TtW. Vulg. 45
Sufcitarejilios. Erafmus , Facere ytfurgant filij. Ego cau-
fam non video cur vtar periphrafi , quumt'yfy«»proprie
fit tranfitiuum.Deinde wvaiv.ideft prolis nomen,feu libe-
rorum,latius quam filiorum patet.quod femel artnotatum
volui,quum ideminfinitispenelocisoccurrut. 50
10 lam rer'o etiam, ckcJfn J\x). Apparet Vetercm in-
terpretem tk Erafmum in annotationibus legifTe <V :quod
etli male non conucnit , tamen nullius exemplaris vetufti
authoritate legimus confirmatum. ^^Abiicitur, (Sk'amt^.
Obferuanda eftemphafis temporis pra?fentis,vt judicium 55
Deinontanquam futurumproculdemonftjer/ed veluti
iam pra?fensoculisfubiiciat. Itaque non probo Caftellio-
nisinterpretationem , qui conuertit, Excmdenda tft , & in
ignem iwictenda. Erafmus & vulgata. Mittitur : qusfi-
gnificatio etiam huic verbo conuenit , fed turn praecipue
quum de telis agitur, qua? ob earn etiam caufam mifliha
dicuntur.Itaque verbum delegi quod maiorem reiinutilis
contemptum declarat : compofito tame vfus pro fimplici,
ficut in Hebra?orum fcriptis facere fa?pe nccelfe eft.Infri
EralmusjCap.y.ver.i^.conuertJt Gx*$i>vtt],yt proijeiatur.
ft Ego quidem baptixo,iyci (ty finn-ri^oi. Vel^fi vetuftum
quoddam exemplar fequaris, in quo Icnptumeftj^ouJ)
Ego igitur baptiz.0. Significat autem to /?«wt/^ «v Tingere,
quum rrtfa. to CstV-ravdicatur j & quum tingenda mergan-
tur, Madefacere& mergeie. & a verbo (Tu^o/ differ t quod
Profundum petere& fubmergere declarat,vtexillo vcte-
ris oracuh verficulo conftat,Ao-^3f faurttQf , <f «^<*i Si to/ k' &»-
fuc «V/ , in quo haac duo opponuntur. Nee alia eft fignifi-
catio verbinoy [/wm^iquo vtuntur Syripro baptiza-
re. Iulianus , aduerfus quem eiuditiftimos hbros fieri-
pfit Auguftinus, perfundere interprttatuseft : quamno-
uittem Auguftinus reprehendens.i'^f/XdK^/Ter^HWjin-
quitf* Cr«co Lat ina lingua ftcbabet, yt no foleat niji itifacra-
mento regeneration** inteUigi. Quanuis autem hoc meo qua-
tulocunque labore ficomnesiuuare cupiamvt amenul-
lusoffendatur } & abinanixo^p/^^cttam certe abhorream
quam qui maxime : tamen hoc loco non pofium diiTimu-
larequorundam audaciarmqua? vtinam intra verba con-
fifteret. Ifti igitur (quorum princeps eft St baftianus Ca-
ftellio)Baptizandi verbum, Cquod quidem , fi vocabuluin
ipfum fpe&es , refpondet Hebra?o VdIO [tabhai] potius
quam ym [ raibat^J ) olim in nouo myfterio vfurpatum
a lacris fcriptoribus,totque feculis poftea omnium Eccle-
fiaruin tacitoconfenfu, huic vni facramento cofecratum,
adeo vt in vulgai ia etiam idiwmata omnium pene getium
tranfierit , audent tamen temere immutare , vt Lauandi &
Abluendi & Lotionis vocabulo,vfitata voce Baptizandi &
Baptifmi quafieliminata & profligata , vtantur. Deiicati
certe homines, qui neque perpetua tot fccuJorum autho-
ritate commouentur, neque quotidiana vulfli confuetudi-
ne in loquendoadducipolfunt vt theologis hcere putenc
quod ceteris artium magiftris & profefforibus omnes co-
cedunt:hoc eft,vt que logo vfu ck optima fide pofTederint,
tmquamfua retineant. Neque eft cur aliquot vaerum
fcriptoruin authoritarem pr^texant, veluti quod Cypria-
nus Tingentes dixit pro Baptizates , ck Tertullianus quo-
dam loco Chriftum Sequeftre pro Mediatore vocat.Nam
quod lllis vctc ribus quafi nouum erat , nobis vetus eft : &
iam turn ea ipfa vocabula qux nunc vfurpamus,fuifTe Ec-
clefia? magisfamiliaria,& proindeiflis ipfis magis placuifi-
fci id conuincit, qucd admodum raro deprehenckintura-
literlo-
f Aqua, a> uJH-n Vulgata,/» aqua. Pra-pofitio addita eft(Vt
annotac Erafmus) ex Hebraorum idiotifmo,apudquos
fcilicct 3 [bub] pr^poficio cau latum omne genus declarac.
Itaq. Lucas qui minus interdu vidctur hbraizare quam
reJiqui tres Euangelifta,prapofitione omifir,cap. 3.16. Hoc
aute annotauijiiequis in hac parcicula vim aJiquain fubeife
putareuquodij videntur fibi perfuafifTequipuerosno pu-
tantrite baptizatos nifi prorfus immergantur. f Ad
'rcfipifcentLif/>,tit{xiTuvUM. id c(i,vt,rcfipifcaiis. Extremum e-
nnn Baptifmi fignumeos admoneb.it de corrigenda vita:
& itaquidemadmoneb.it, vt infitionem in Chrifti venturi
corpus, cjuo vetus homo moritur,& nouus nafcitur,vere &
efficaciter in lis obiignarer qui Iohanni crederent. VuJga-
SECVNDVM MATTH^VM 13
liter loquuti. Verum quid agas cum idis malis geniis,qui turn etiam infra 8.2 ,8c u Cor. 15.9. quo modo etiam hac
pro Angelis nobis fabncanc Genios, & quibus religioeft duo inter fepermurantur,Luc. 7.4. & 6. &ita etiam Syrus
Chnftum Mediatorem appcllare? Nam de Trinitatis ver- interpres pro i'yjwos VcrtliNW[$chaue}. Aiibi verb (vt Co-
bo minime ( vt opinor ) dubitant qum fit expungcndum IolI.i.iz.& 2,Cor.3.5)idoneum dicere malui.Sic etiam He-
qui fefe in Deum credere mibefcuntprofiteri.Sed age, con- 5 rodianus yix^mmt US imvni>#*id t^™** i^eariuimStzjAiuio-
fidentibus iftis hon;imbus fuam confidcriam relinquamus. tu-m , Omnium hominum erat aptifimus adfimulandam beneuo-
lentiam. ^ Soleas,™ Uiw>Jty(sttf».Sic Graci vocant qua?
Latini fbleas , quibus plantar p. (lis duntaxat cbreguntur.
riifi malimus fie in genere calceos interpretari, quod infra,
10 ad pedes vidclicct,alligentur:(vnde illud Maronis, Tyrrhe-
na pedumfinctda) vt <f)x<f»;wru & uvuJMy^Ta diccbanturca-
piti alligata. Eft autem prouerbialehoc dicendi genus, v-
furpatii etiam a Dauide Pfal 60. 10 , quo viliflimum mini-
fterium fignificatur: brtum(vt opintir)a confuetudine Iu-
15 daouim ,qui aduenient urn hofpitum pedes lauare con-
fueuerant , reg one nimn um calidiore ( quod ex variis lo-
cisin^eliigimus,) atque etiam fiuicriorem aliquem locum
ingreiluri, calceos ponere. ItaquejMofen & alios aliquot
iubetDominus, cum ilJis colloquuturus , calceos exuere:
ta, Inpanhentiam. Erafmus ma'luit conuertere Ad[.veni- xo accommodans Ce(L' ( vtopinor)ad tins gentls ritum &
tentiam Illud conftat, «c & «j>g?s, id eft, In & Ad, inhocdi- confuetudinem. Hodie quoque Turcishunc moremefle
cendi genere, eodem fenfu vfui pari. Anftot. tth.i , ou bpju- ferunt.vt domos ingrelfuri ,calccos exuant : fitut olim fa-
*&v «c wc '5^J«" tu kj i'a.Ka;^c'.jpHv. ItemJib.io, cA>kh Ji kj cere confueueraiit qui erant accubirun. ^Portcrn,
re $5ws ttft-mv fuyt&it 1p to y^tfni o!i ./«. Ex quibus @artt<ntj. Hoc loco @*<ru&v fimpliciter idem valet quod
exemp'is apparet ,rem eandem vtraquepra-pofitioneex- if <ps/>«»,quum proprie de roagnis oneribus dicatur , ficut La-*
plicatam. Sic etiam Latini fapiflime vtuntur prapoficione tinis Baiulare. Lucas babet aJ<j«j m lu-Jv-m , folucrclorum
Ad: vtquum dicuntaJumid coferrc ad vitam beate tr.mfi- fblearum ipfius. cuiufmndi eft Ouidianum illud , find*
gendam, &mu!ta fimilia. Terentius verb dixit, Pifcicu- duxdemimtpcdibus. vt^as-tfaajpoffit fortaile conuerti $uf-
J< s emerein caena:& Qmnt.Vti re aliqua in argument um. tinere, ficut fuftinet pedem & calceum aliquis cius cui cal-
Si dviderur interdu m prarpofitione Ad vel inftrumentum 30 ceosexmt. ^ Spirhu frtneto , o> Hin'fjjm *>ia.Rurftis
vei caufa efficieospotius quam finis fignificari. Itaque pro nobis abundat prajpofitio, qua; exHebrarorum idi»mate
rationeeorum de quibus agitur,confiderandum eft vtrain- addita eft.Adiunguntenim dti pia'poiitionem cafui ini^ru-
terpretatio magis conueniat: ficut infra cap.iz.4i,Wcniwi- menci , item propriis nom nibus locorum , alia ratione
fjyua. ia-vi, nolim conuertere lnpreedicaiionem , fed .Adpr&- quam vel Gr;tci ve! Latini. PeVSpiritum autem fan&um
dkdtitmem. Neque verb haec annotaftem nifi frequentifli- 55 intelligit vim& efficaciam Chrifti nos viuificanris & fan-
me occurrercr hac Joquendi formula "* ^Quivtmt t dtificantis,qur per Spintum iahdum credent ibus infinua-
£ ipyotfyot. Vulgata,8c Lraf. Qui ventu.us eft. Sed (ni fallor ) tur,ficut exterior baptifmus teftatur. Ignis autem nomen
Iohannesdereprefenti loquitur: ncque venturum notat, videtur aquaopponi : vt fciant vimquandam igneam&
ledeumquiiam fitin vi;:,atq.adeoproximus, digito com- fbiritualem nobis illuftrandis <?>: purgandis perbaprifmi a-
monftrauit. quamobrem etiam dixit imm juev , id eft pone 40 quam(elementum videlicet Ibrdibuseluedis aptiffimum)
me,potius quam ^t' s'^poft me: vt fignificet Chriftum efficaciffime leprafentari. - f Ettgne, ^ Troe/'.Hoc de-
iam a t rgo imminere. fP'alidwr, i%v&nept- id eft, eft innonniiilisvctuftiscodicibus, vt etiam obleruauit E-
Jhujariinoft. Vu!e.& Eraf.Fo///or.recrequidem:fedtamen rafinus : fed ex prim tur apud Lucam, fummo-codicu om-
quia proi^v fere dicere foleo Vakrejidcirco etiam iyj&v nium coifenfiK&itacitaturhic locus ab omnibus veteri-
Vahdum potiu^quim Fortemfum interpretatus. *Di- 4^ bus turn Gracis turn Latinis. Male autem J£ thiopes (quos
gnus , 'h&vos. Erafmus, idontw. Atqui(ni fallor)non hie hodie Abvffinos vocant) ignis vocem , qua hie tranflatitie
agitur quam fit aptusaut accommodatusad hoc officium accipitur, proprie intelligentesvgnebaptizarosinurunt: vt
praftandum,fed quam dignus fit qui cum Chrifto compa- fuperftitiosc pontificij cerees accenfos baptifmi ritui ad-
retur. Alioquin/^voc alicui rei praftande parem fignificat: iecerunt. Melius Graci,qui q>nme[uv baptifmum ab effeclu
quo modo etiam Gallis dicuntur /iifficientes,quorum non p appellarunt. Videtur verb hie ignis, purgans & illuftrans
modo vires corporis aut virtutesanimi fufheiant rei alicui hominu metes, illi pa-narum igni fempiternoopponi, cuius
praftanda,fed etiam qui dignifint quibus aliquid commit- fuperiore verficulo mentionem fecerat. • Et eft hie lo-
tatur. Hebrai adeundem modum vtuntur voce a^INT cus male ad linguasigneas,quaindiePentecoftes Apo-
[yauijm~]. Latinis tamen haudfatis fcio an Sufficiens hac li- ftolisiifcderunt,acconimodatus:quum hicagatur de in-
gnificationc vfurperur.-itaque conuerti tanquam *%io( fcri- $5 teriore baptifmo omnibus eletftis communi , non degratia
ptum efTet, Vetereminterpr:temfequutus turn hoc loco, peculiari cum apoftolico munere coniun<fta.
%&&■& tLuj ctKoovct cwiii ' *tj giwcl%,\ tdv
07TOV CLOTS &S rluu'&TVdyXMV 3 TVcfiO,%>-
*&V }(Cf.7UKCUJ<TZl7rUgJi Ctabi<^Cp.
Ton ft$£y}tvif) Vncvi<i*&7rojy\$Ta-
ttvvlw 3 ih fictTrficd-luJctf V7T ajufii.
*)o>v , Y?ya %?&tctM $")&> \zzo gov (iamfi-
11
h
|| Cuius venrilabrum in ma-
nu ipfiuSj& "pcrpurgabit aream
fuam: &coget triticum fuum
in horreum,paleam auccm exu
ret igni inextindlo.
|Tunc aduenit Iefusa Gali-
lsa ad Iordanem ad Iohannem,
vtbaptizaretur abeo.
Atlohannes obnixe prohi-
bebateum,dicens,Ego necelle
habeo a te baptizari, "& tu ve-
nis ad me?
12
i :
Cuius tentitabrum in
Luc. 3. IT.
manufua, &permunda
bit aream fuam: & co^re-
gabit triticum in horreum
fuum, paieas autem cvbu-
ret igni inextinguibiti.
Tunc venh lefts a Ga- \far. 1.9.
lilxain Ierdanem ad lo- lue.J«M«
kanncmjvt baptiz,aretur
ab eo.
lobannes .lute prohibe-
bat cum, dicens, h^o a te
debeo baptiXAri>& tu vs-
nifa&mei
lz Cuius -pentilabrw m mamijpfius, o5ri w?Jo» « <rf j^e* & Auguft. in Pfalm. pi. Qu^i veto vcntikuorem pala vten-
twti. id eft ,.Qui manu geftat ventilabrutn.Adj.iitum?"™ tem ipfis pene oculis de\ k'tv.m potius quam defcriptura-
relatimun iequente antecedente (atis indicat Hebraam volet intueri , Jegat Homeri verfus hac de re lki*£.t.
efTe phrafin. quod magis etiam apparet ex hac ledione 60 f Terpurga{ntJia.Ka.$upjiH\<\ eft,Omninopurgabit nam hac
quam fequitur luftinus Martyr ^c T(ii/'<j>«v* , Ow 1 tb tRw eftvispraspofitionis <h*. Ef zCXjpiTrgabii. _ ^ Exuretj
*JtS it ti ^ s ** t "w.Id eft , ad verbum , Cuius yentilahtu ems ^wou/w.Vulg \ttj r ret. Erafhv.is refte addit prapolit.o-
inmanueittf. Eft autem ventilabrum non vanus (vt nonnul- nem,quadeclarat totam foreexurendam. flnextintfo,
Ji putarunt ) quern Graci m'xw appellant, fed pala , quam *<7j3sV». id eft , qui extingUi nunquam poteft, ficut inacccf-
etiam Gallico nomine vocamus.-vnc pale, quomodo etiam 6j fus locus,qub accedi non poteft,
hunc locum conuerterunr^TertulI.defugajCypr.epirt.^i, 14 Oi»^/>ro/;;'W<it:<ft«K«Ausv.verbisvidelicetvrgedoneiJ
E. j.
Cap. I III. 14
EVANGELIVM
faceret.Vu!g.& Eraf.PvoJx'i'etat.Addfdi adueibium,ad vim minus quidpiam quam ilia fignificari , declarat illud Cice-
pripofitioms <A* exprimendaimquae certe ncn dtbuit pra:- ronis ad Lentulum , Legem Curiaram Conldj- ferre opus
term it ti. ^Nectft^habio-,-^^^. Vulgaca, Debeo. effejnon ntctffe elTe. ^Ettutetiisad me ? K ) au?pM'Bwt
id eft Utihu. YLrafmusyAJihiopM eft : qua interpreratione fu ; Vide Mar.4.1 3 .
71 hY\pu>crau\ wLauv J))(cyco~UMuv. totz ct-
i.Pet.i. 17.
co'off.1.13.
Int. 17.5.
(piY.OlV CWTOV.
Kct/ @tfnh&t)$ lVio?& GwiCn <£dv\
jTtfol Xg&vo) , Kj Cleft TVTTvdj/Lyi T& ©S«
vovhr a/jTvv.
Kctj iJbv Qwyi on t$ v^vcov , Xty>v-
erzi, Ovivg^v if 6$ fA±vo dyx.7iY\TV(; 3
cv to <£ do* vera. Ki(PctActfOV o.
TO' no \v\ctu, cWY\y&] &q tIuu ipvi-
/Jiov xrarltii , 7rvdj/mcpro<; i 7mgcii,o~&i
voa \zso fh ($fy£o?\9U.
■at ' I ' ' '
K«/ VYI&UOTtS Y\fJJe^.q TiOSCt^KOV-
16
17
16
Relponctens autem leius di-
xit ad eum, Omitte me nunc,
ita enim decec nos "implere "o-
mnem iuititiam. Tunc omittit
eum.
Et bapt'izatus Iefus aicendit
ftatim ex aqua :8c ecce > aperti
funt'ei caeli j & vidic Spintum
Dei afcendenrcm quafi colum-
bam , & veniente iuper ipium.
Et ecce,\'oxadfntt c caelis,di-
cens,j| Hiceft' Filiusi.le mens,
dilectus ilkjin quo acquiefco.
cap. 1 1 1 1.
TVnc Iefus ' lubduclus fuit
in defertu aSpintUjVt jcen-
taietur adiabolo.
Et quum ieiunaffet dies qua-
17
I{e (pendens autem ic-
fta dtxic ei>S'me mpdi.fk
enim decet nos imp ley* a~
mntm iuftttiam. Time dt-
rrnfit eum.
Bapti-^atus autem It~
fits , confejiim aft endit Ae
acju,:& ecce , aperti funt
et c<eli 3 ey ridii Spiruian
Dti dejceitdentcm Jung
columbatn - & ■venuntem
fjtper ipfum.
Et tcce vox de calis } dS~
cens , Hie efi Fib us melts
dih£ins } in quo mihicom-
plactti.
CAP. 1 1 1 1.
TFm left** dixit** eji
in defertu a Spirku,
vt tentaretur a diabolo.
Et quum leiunaffet qua
dtiginta diebtto ©• qua-
15 Aeflondens , ^rax^Stic. Ex hoc veibo & oratione 5 valet t]d conquiefcere fiueacqi.icfceteii> requapia. .cvava.-
Chrjfti perfpicuum eft loh.Tinem & oraucne& nianu co mtii£j k, a'p'o-iufy :ficuthcc loco accipittir.Signjticat enim
natum fuifie C hnftipropofitum impedjre,i)ngulan tamen Pater,Chnftum eu vnueflequequuintuetur.onineinnos
vtrinque modeftia: exemplo. ^Omittf[me]n<ft<. Vul- indignationec6ce| tarn <kp< nat.ltaq vnuseft yjcntm: & pa-
gztijSine. Et panic yoft,ci<pi>tcnv.a:rniftt. Ego Era fin i ver- cificator Cbriftus. CjdoptimeinteUipipoteft fi locus ifte
fionem pia:tuli 3 qu a melius refpondet Gra;co veibo: quod jo copa etur cum Exod.1b.36.vbi fun.musfaccrdojiubetur
tamenetiam internum ccaftus Turn mteipretaii Permit- apparere in eofpecru Domini, lamina prseferens in vertice,
teie,Kemittfre 5 & Relinquere : vt fiint nterdum varia: v- in qu Tculj turn fit 3 SANcTVs domimj-vi (inquit)Do»R/-.
nius & eiufdem vocabuli fignificationes. ^Nunc > *(-n. ntuplaceturipfis.Wa. fuiffe fummum illu pontifice,C briftix-
Vul.Modo. Idem hie valet ap-n quod icrcTm^ k ic eft/« terninoftriponcificis typu 3 in Epift.adHebrcopiofedecla-
*rA/Inj:alicqui fsinificat <r»<> ; c* iyu ,&. tempuspra-teritum 15 ratur.Syrus auteinterpresvoce vtiturabHebr. veibonas'
notat. Vide infra, 26.19. i"/ff : />/ere< **»/>»'<«». Erafmus, [tfrt»^]deducla, quod C haldadsetiamdeclaratPlacere &
V t compleemtHs : quali fubaudiatur us* Ego verb pi- to cum iucunduefle.Oriurautea verbo^l'i/bjw veibale<*lVWa,f"ie-
iI'o^s/tov **w efle iungendum. ^Omnimiujuiiam y m- qneter in rouoTeftametorepetitum: cuius fignificationes
ew «f;^t/o<rux!iu>.id eft 3 quicc]Uid ad perfeclam iuftmam re- ad thema flint exst^endar, atq.ad iddequoagituraccomo-
quintur.Itaque vt legi Mods fatisfaceret opoi tuit eum cir- 10 dade. Quod autem pr^teritirm couerterimus per pra?fens,
cumcidi. Atnondum pofita erat lexbaptilmi, dixerit quif- nemo(vtopinor mirabitur,qui vel Pfalmoru JeelioniaC
piam. Refpondetjiampofitam fuifie ex Dei decreto,& ab fueuerit. 'ed& hoc modoGra?cosinrerduloqui, velillud
ipfblohanepiomulgatam. Sedadiiciendumeft 3 non fui fed remoft.^^^eti'ioftei d\t i o\KL<fofM<^v*iwy>m'iaZTa.-m.
noftri caufa fuifie turn circumciium tu baptizatum. Om- rf>/ytr)f'e<* \h?eixn<pct.A. JM aiurtsnoftros ex<fthr& iTias curias tii.
nis enim vis & circumcifionis patrum a Chrifto circumci 2^ ficaffe. Quanqua hie etia pcteft retineri fignificario prarte-
dendopcpendit,& noftn baptifirn eode baptizatonititur. ntiperfefli, vt declaret Pater feiaelfe in Filio homimbus
16 Ei,**JTri. Iohanni fcilicet. nouamenim periodumin- reconciliatum. AHuditautemmanifefteadJocumE^x.!.
cipio.bhis verbis, £ icT*. quanuas etia ad Chriftu hoc | ro- IN C A P V T 1 1 I I.
nomenreferri poffit , fi «V *u'niv ajecipias protq>'e'<ujti»A.fu- 1 Sub^.uEtiufuu^wx^- l 3 rarpofitio at* ide hie valet q<f
^er/i.vt habet aliquot vc teres codices Latini , & citat Au- , a"o>i. rurrum,fi. ut Budeus exiftimat,quodfi vertieftjhabt-
guftinus. Sed in Grsco fermone inufitata eft hare enallage. ta fuit ratio fitus deferti,vt funt fere motes deferti & incul-
Certeno modb vtriq; vifum eft hoc fignu,fed ipfiquoque ti-t]uo modo etia accipitur ide verbuLuc. 4.5. Nihil tame
circunftami tuiba?. quod feques Patris ca:leftis oratio fatis impeditquomin* *v* jp ^'e< c ve ' ^ 7B accipiatur, vt vertas,
declarat,& Lucas etia cap 3,iMi,diferte narrat.Vti ur au- jibduSiusfuit.i. «7ni'^c»:vel jedutlm. i.feorfum deduclw : ficuc
te Matthaeusfingulari verbo hJi W;>,propter Iohanne cui « vfurpauit Cir.Epift.ad Att.lib.5. Quii h&c diffcruifiejinquit,
peculiatiter fuerat ifta vfio promifia, Ioh.i 33. ex quo etia feducit me Scaptius. & fie explicare malo q pro {implicit*
colligitur Chriftum antea non fuiffe Iohanni multu defa- Ductus <■./?, cii vetere interprete. V:deturenim quafi repete
cie co'znitfi,prouid''nte videlicet Deo nequid ex padto geri peft h nc vifione abreptus fuiffe in defertu inacceiTum:ttir-
inter Chriftu &Iohannem qu<<ficoniuratos videretur.Fuit bacjuehsce cxlis audiueratjalioquin, vtprobabileeft,ea
igitur Iohanni tunc diuinitus patefaclum Chriftum effe 40 intepeftiue fequuturamua etia occafione rumor dehocfa-
qui ad ipfum accederet, quamobremetiam recufat ipfum &o repete jtgfn^jrj rim ftp tanto teporenufouaapparete.
bapti7are:& adrlitum poftea fignum, quo magis confirma- ^ASpi-ritu , vsfi i5 mivf&iot.S} libeat ax*<s>o&iv ai ticuli fer-
retur Iohannes Iefum ipfum ( hriftum effe. uare , verrere licebit , ^fb eo Spiritu: vt de code illo Spirita
17 Filimilleviewioi\oQ /xov. Vide infra, 17.?. ^" Dileblwille. hie agicoftet cuius paulo ante metio faftafuerat.i.deSpi-
o etyennnis. id eft , mibicharus.eft enim ay* *tiv>t nomen, vt e- 45 ritu fanclo.qj etiam animaduertit Eraf.in annotarionibus,
da KX»m;,qu3£ pari ratione explican Latine non poffunt. nee quauis rron mutarit verfionem: quod neque ego fiim aufu*
temere rcpetit 9 eft articulus. ^In quo acquiefco-,^ a ivSim- ^.sf Diabolo,^ vi <DaCo\x Sic dicitur impur 9 ille Spirit 9 qui
<ja. Vulg./« quo mibi copbeui. Eraf. ^ln quo mihi bene coplaci- Deu apud Adamu jiiipi wl^rinimp nlrmiTtii<:,qnr»fi homini
turn eflXZypti nuslib.i.ttftimonioriladuerfus Iud*os,/^«e inuidenre , nos in morteprscipitesdedit. quu enim to J>*-
fenfi , paiu commode In hoc verbo explicadoquam varie <o ^ai^»i proprie declaret traiieere, ^ j.rr' n, 'nitiVnp,v prrfcr
multifetorfcrint,tuexdocl:ifrimisBuda:ic6metar!is,ti)ex tim ininft.Tc l ln>-r vr,v t i\ fr.if ) | i t a ' ] qiiih.vr-liiri y^ ppiy rjf}]mtV
Erafiannorationib.intelligi poteft. Ego paucis dica qd fen- t ells boni rranffip imriii- qmm mctaphoram (Wpe cxplicac
Dauid in Plalmis. Syfi;ica~verb incerpretatio N5fTp VdK
[^4ul Xaretxa) id eft pronuiigatoiem obmcLinonis, idem
tio.&ixtii ide valet qupdferiie& exiftimirera quodedudu
eft ol'c/o(.*7v,quod interdu cafum habct adiundii, atq. ide va*
let quod approbare lam verb quia qua: approbamus.illis rr prorfus,ncmpe falfum cn'minatore pubhcum,declarat, vt
quoquefauemus , indefaftiimvtetiafignificet.Beneerga differatabeisqui 4<^&<^3'deftfufurronesjdicuiitur.
alique effe affeel D. Rurfus quiapropenfio ifta animi ex eo 1 Dies,»'}M&t(. Vulgaca,I>ieW.Annocan.t grammatici
nafciturqires aliqua plane nobis fitisfacit, (necefle enim tempus continuum feie quarto calii pom: cuius etiam hoc
eft vtiudiciti prxeat animi afTenfioni) idcirco ide quoque Joco aliquodeft pondus.
SECVNDVM MATTH^EVM.
7nv, E/ v'k £*7& &iov 3 (im tvstoi Kidvi
O j'&roxeJ-SvG &7K>Tzypa.'£fctf,QuK
'£ki Trrtrn py\/mgsn oKTitpdCo/ufyja) Jfe $o-
Tote <s>foot,Aa/-t£fiU'</ ettj-mv o JfyLGo-
A0$eig rLuu cLjiaj) 7rvAiv 3 )t}i<pmv cuutvv
Ifh Tt> wftpvytov Th! U&v'
Kctf Aiya ctifraiyEl ijog 3 t& ®iov£ai-
M (rtavTov n^iu. yty ^nfax y& , 077 roit;
ayhXoic, ouutS cvnA&irctf «££). coufy 'On
$4pa>v ap.voi erg , fxy\7to r n szLrgpcKo-^ng
<Z&£9£ Atdw TOV TTOcfbt CZV.
E' Q/i caJiti o Vnavtc, HciAiv ^y^f^fxf
Ouz <yx7m^<T\q Kvqjlov TX)V &20V cvv.
Ao$ &$ 0£9? v^nAov Ataur 3 %gjj J\Ikvvoiv
auw 7itt,art(; toc ftotxnA&ctt ra kq<T{j($v ^
<rlw Jb%cu> av'
draginta & noctes quadragin-
ta , pofteaefuriit.
Et "quum veniflet ad eiim
" te tat or 3 dixit, Si FiJius es Dei,
" die vtiftiJapides panes iianr.
Atille refpondes dixit, Scri-
ptum eft,||Non e folo pane "vi-
uethomo , fed ex omni verbo
" prodcunte per os Dei.
Tunc "ailumitcum diabolus
in Sanclam vrbem , & ftatuit
eumfuper'pinnas templi:
Dicitque ei , Si Filius es
Dei, deiice teipfum deorfom.
nam fcriptum eft , || Quia an-
gclis fuis mandabitdete, "&
ipji attollent te in manus,'ne-
quando "often das ad Japidcm
pedem tuum.
Dixit ei lefus, Viciilim fcri-
ptum eft, |j Non" tentabis Do-
minum Deum tuum.
Rurfum aftumic cum dia-
bolus in montem fublimcm
valde, & "oftendit ei omnia re-
gna mundi , Sc gloriam co-
rum.
dr.tginta noc7ibui,f>:ftta
efitrtjt.
Et accedens tent at or di-
xit ei , Si jiliu.\ Dei t j,
die -pt lapidts ifti fanes
feint.
Qid refpendens dixit,
Serif tarn eft,T^j>n in fo-
lo pane viuit homo ,pd Deut e.j.
in omni verbo cjuod pro-
cedit de ore Det.
Tunc affumpftt eu dia-
bolus in San flam etui-
tate, & ftatuit eum fu-
perpinnaculum templi:
Et dicii ei, Sifiliw Dei
es,nnttete deorfittn.fcri # .
p turn c(l enim, Quia an- P ( * aJ -9$jr«' u
gelu fuis m xdabit dete,
& in manibuf toilet te t
ne forte ojfenda* ad la-
pidem pedem tuum.
Jilt itli lefm, I{urfum
fcriptum efl, T(on ten- Deut ^ ^
talis Domiuum Deum
tuum.
Iter»m affumpfit ettm
diabolui in montem ex-
celfum -t>.'lde , fy ojlen-
dit ei omnia re'^na mun-
di , ey gloriam tvrum.
j Quumyenijfi.t ad tumyvrepenhiswv aum. Vulg. decedent: 6 Deiice teipfum,jiLiu^fiaUjTi,t.'Vlh^,^itt^te.de qua inter-
qui etiam au i 1 , ei, coniunxit cum verbo hot. Erafmus, pretationefupradixirnuscap.$.ic.L ; .raf. ?rx<ipitate:aiukL- i/<^fc /?*A* ^4*4 4\
Quumaccefiiff't. Ea;ovti maluiadeundi vocabulo, quoties ciusfortafle,quanuis renfumexpreiTer t:nillcu verbo con- &~ ^v^t#n c«iA3C*
licuit,vel(vt hoclocn,& alii.vplurimis)diiToluere compo- lungasparciculam^TT^deorfum, proquoTertul.aduerfus ^
(itionem. f Tentator,0 7nicp£a». Tentare hoc loco ponitur $ Praxeam 'egit cvT6 1 J^sv,/;/'«t. ^Quia,c-n. Pra-'termitterefolet
invitio,promfidioiaexpJon!tione, quodSatdnse& malo- hancparticula Eraf.mu]tisIoci5,& meritbquidem.Sed vi-
rumpropriumeft.-vtlicobi i.i:,Generalius enimeft-JW- deturhk citan ab huagelifta integer verfic.HebraKus, qui
f ,^ain]nim ■n-jpjf'^^iA pft., fyplorarprjiiam tentare:quod incipita particuJaOfK/Jqua videlicrtredditur ratio eoru
pofterius turn invito pomtur in faens Uteris, tumetiam IO qua; pra-cedunt. \M andauit,um a«toj. E'vnMe^ ma dare, &
inlaude.vtquum tentarTe Abrahamum d ctur Domims, wtcx^' madata vhiq: rnnnprrfmiK , nan ami) pra?cipe-rp. &:
Gen.zi.i.&Pf.z^.2,&x.Cor.i}.5. Sed&in virio p^nitur, p£3X£|iU»vt nobis coftemus quupraefertim Greciiurifco-
pro Temere vel mcredulitate Deum ad -ram prouocare,vt fulti mandatu voce nt o/tvaLu. ^£/[;|/y»]K,.Euage]ifta non re-
fipiflime in Pfalmis dicitur:vnde MafTa; & Meriba? appel- cenfet fingula Dauidis verba.pr«etermifitenim mtbrum v-
lationes Exod.i7.7.Ha?c eft igitur altera nota 'mpuri fpri- ^ num,& particula ^addidit.Lieoinferuipronome,vtmagis
tus,qubd fit ■yrtigjggWfjiji eO iniid oCus cxplnraror. tDU,Hiri. perfpicuafieretfenteria. ^Attollet te in manut.'&n ■tfpw tifioi
Eraf. Iube,id eQ,>u\Sjt. Atqui quum Deusquippiam dicit, en. i.temanibm geftabHt.Na 6^prspofiiio,ideft by [v^/']qua .
etiam imperat:quo etiam refpexit Satan, rninitr"** vidf lir pf Erafmus om;fit,minime redudat : & tt; <£(m hie n» dedarat
j^pr^-inr mnnrlfiiT! i pfkaLtQtu uj-foIrt ppj tr\ f|darn pyrinT iacentem fubleuarc,!ed iliquid in manibus ferre & geftare:
ie_ Itaque(n! fallor)em; , hafishuiusvocabuliferuanda 2 ° dufta fgnificationis "riginf i.h lit q"i^nAir aliqi""* g«=^j-
fuit. Hebrajis quoque verbum ")DN \Amar ] quod reipon- n ir ', attolJut in humeros: qu-mobrem eiia In manut malui
det tJ «W>,vtrunque fignificat, nempe & dicere & mlere. interpretari,quam In manibus. ^Nequando,[A»7KTi.'Vu}g.Ne
4 Vmet,^ovm. Eraf. fuo more pra?tulit periphrafim, forte'. Atqui nuJlus hie fortunae locus, & hacinterpretatio-
Vitturus eft. Conftat Hebra?orum more pofi turn e/fe hoc ne plurimis locis refte emendauit Eraf. ^Q§enda.i,Tr&™.o- \
loco futurum pro pra?fenti , cuius eiullages ea vis tft vt fi- 15 4^- Sic vulg.interpretatio, qua miror hoc quide in loco ab
gnificet ahquid amplius: quafi dicas,viuere folet. f Tro- Erafmo repudiata,quum in Luca cap.4,retinuerit.Na pra;-
dewite,UTwpivofj8{j'tfi. Vulgata, Quod procedtt. Era(inus,2Mp(i terquam quod exprimit onines particulas,eft etiam Latitu
^r«(/;>«r.hgocauiam no video cur repudietur participium. oratio: quil Quintilianus dixeritcx Cicerone, Offcndere ad
^T>er,J) •«. Hebrxa fimpliciterhabent 11 H 1 1 i; Ni.'10 _1 ;3-Vy ferniceiSc Golumdh,CornuadJlipiteoffenderc.£raC. Impingai.
[H al-\ol-motx,a p i lehoua ] de omni exitu oris Dei. Id eft 1 , 3° Grarci 's^CTtepwHv fere dicunt, vtinillofenario , A«,-ogp.o too
omni eo quod egrefTum fuerit ex ore Dei,fiue,quod Deus euiriv ^ejv To&mpxirtv ~ ■°mv fir nrrfinr/i;fV vn-r , nfTrprjrnf t inrmr
conftituent & decreuerit. Itaque apparet Graecos fen- exquibustandeodianafciitur,Demofthenes vocatoratio-
tetiam non verba interpretatos. fenfus autem eft, homing tie *£ inimioe. f Viafim,~nL\ii\c\ eft, Md-rutH : nee enim ad
non Yincr*"™ ^'i ran^gph'^^jq^m Dfiit, n r> h^ r 'lli t ' ■■■ verbu tq>» referri poteft hsc pjrticula, vr putauit Eraf. re-
^dftri&us-rquod Stoici fomniabant:vt potuit etiam ex Mo- 3S pugnante omniucodicu leftione, aliter diftincla. Chriftus
Us & Helia? exeplis patere. quod fbrtafTe Chriftus innuir, autenonopponit hos duos fcriptura? locos vtrepugnates,
Satanasimpudentiam acritei carpens, ipfius fjme abuten- fed 6c inter fe cofert , vt falfam illius interpretatione ex al-
tera. Quod jutem RabbiniadlegaliumpjomiiTionum ver- terius collationecouincat : exquodocemurquaratione fit '•
bum iftudreferunt.ineptedicitur.nifiad ipfarum promif- falfis fcriptura? explicationibus occurrendu, Satana per os >* fa
fionum expreffionem referatur. 4° h^reticorii loquente. €r«;f^,c*7rc<e£OT/c.Copofitumpro.,
5 ^4Jfmnit, m&t>.xfA£a*ei. Hoc loco OTtw^^^'fin decla- fimpliciaccipiendu.7B77i<£j<'fHy ante pauloantediximus de
rat acceptum transfer! e,vt paulo pbft verfu 8. Itaq; Lucas infidiofa exploratione dici, qua vtuntur etia aducrfus Deil
cap.4,eadem hiftoriam narrans,maiuit vti verbo aW>^.Eft qui vel diffldetia promiflionu ipfius vol.ic experiri an poffic
autem hie idiotifmus Hebrarorum , apud quos fxpe poii to qug promifit.pr^ftare,vel minas ipfius afpernati,cal!ide ex-
yno verbo intelligitur conlequens, vt dicemus infra, 13.43, 45 plorat an lerib loquitur.Futuru aute Indicatiui pro Impe-
& Mar.8.n,Luc.}.7. & 11.38. f Tinna* , 7% uyov. Vulg. & ratiuopofitueft,FIebra?orumore:quafidicl:i".effet,A'etf?jt4t-
v r-i fm 1 1 c t> juiffj. rtlitv^i h " • '"" ~ A Sic autem vocat Mattheus to. Prohibitiones enim Hebr^i per futurum concipiunt.
8 Oftendit, JiLwciv. Videtur LatinumlndicareaGra?-
co zvJukvow fumptum : itaque mihi magis placet quam
B, ij.
ambitfi q uo planum templi tectum ambieb.itur, nequis in-
depoflet decidere,ficuc cautum erat Deut.n.8,
Cap. IIII. 16.
E V A N G E L I V M
Deut 6.i]i
& 10.19.
Mar.i.H.
I11C414.
ich.4.45.
Efj.?i.
Kew teyet currzJ ,Tcw7zt7ntVToiGvt Sa>~
aw, lax Trtcmv <z&£p<nuu>no~Yi$ w>i.
Ton M 'j*.i cwTZtfo I tfODts/Tf iro/yi azt-
Tovot. 'yty^rrfctj y% 3 Ku(>jiov TOV <Z>iOV ovu
<&£907ivujn(ru^Vy ewTtef 'fA$v(*> teipdjotit;.
ToTc dtpwciv ojuTvv JfaCoXot; ' %gj i-
Jbu ctyfiXot <zrr%$cmh5r)v 3 H$j Jiyixovgwu
cwnrf.
Kkqvotk; jo I novvg 671 1 oo&vvni; ttci-
pi^o'SH 3 cLVi%i>pnoiv ei$ rLu> YaKiKaufax.
)(j£.rct)KM(P&v en; ¥^a.7iipvctHfx rlw gP^-
SzttyLosioM , cv o&oi$ ZctCaXcov h$j\ Ne-
T'vct7rXyp l 't)§vi tv pnSzv Sfg. H'ozt'tx iH
Yy\ Za£«A«f nffjj yn Ne<p$rtA«ftj 0-
Jbv dztActojngiTKpaJV tH I opcfkvovSctM-
C) /\C10$ OHg.dH,L$pO(; CV CMOT&l 3€i<fo
to
II
n
[4
»5
16
10
monftrare, vel Commonftrare : Ted fpe&andum quid cui fpeftent etiam nobis aduerfus eundem hoftem fubeutC
lococonuenat. Nanzianz. oratione in fanftum Baptif- da certamina : nempe axLp^mui^banjjrii elationem, &? a .
mum fcite iftas tentationes , ad tria refert capita , quae uaritiam.
Et dkit ei , Hxc om-
nia nbidabo ,ficadent a-
doraitensme.
Tunc dicit ei lefm^
V ade Satana , fcriptum
eft enim : Dominium De£.
tuum adorably & illifoli
ferules.
Tunc reliquit ettm dia ■
bolw.ty ecce,angeli accef-
fcrunt, & minijlrabat ci.
Quum autem audijfet
lefts quod lohannts tra.-
ditus ejfet,[ecejsit in Gali-
Uam.
Et reliila tfa<zareth 9
venit & habitant t in ti-
uitate Capharnattm ma-
ritima, infinibtu Zabulon
& Nepbthali
Fi^adimpleretnr quid
diclu eft per Efaiam pro-
phet am 3
Terra 7-almlon ty tvr-
ra T$jpM>aii Via mark
trans Iordanem , GaUlax
Gentium:
PopuLiu qui ambula-
Dicit'q; ei 3 H^c omnia tibi da
bo (i puocidens adoraueris me.
Tunc dicit ei lefus, Abi Sa-
tana. fcriptu eft enim 3 1| Domi-
num Deum tuum adorabis , &
ei foli Tcruies.
Tuncomittit eum diabolus:
&c ecce, angcli accedebant , &:
miniftiabant ei.
JlQuum audidet autem Iefus
lohanem " traditum eile *'# cu-
ftodtam,'redik in Galila'am.
Et relida Nazareth,venit &
habitauit in Capernaum ' vrbe
maritima , in finibus Zabulon
& Ncphthalim.
Vtimpleretur quod dictum
eft per Efaiam prophctam, di-
centemj
||Terra Zabulon & terra Nc-
phthalim: tfi^viam maris Te-
cus Iordanem,Ga'ii(^a Geiitiii:
Populus pofitus in tenebris,
11
IX
! 3
14
'■)
10 ^Abi y vimyt. Ocl:o vetufti codices additum habent mire,GaliIa?a? vide!icctinferior,ideft,IacumTiberiadis8c
o-niuv} ,«if,pone me.quod videtur ex aiiislocis additum. Vi- 10 Gtnefareth Subaudituraute^" velw'<,vtannotat Tbeo-
de Mar. 8.53. Idem autem hie valet iJWj*, atque amy* , quo phvlaclus. qua; eclipfis fane dura eil, Hebraeis tamen (atis
verbo vtuntur etiam Latini, & fie etiam loquitur Arifto- familiaris. Sed apparetlocum Efiiiaenonefleintegruciti
* phanes.Citatur hie locu.s 9.Tertul:.adueriusGnofi:icos vbi tuab Euangelifta.Signiticaturergo his verbis, »' Tra^oii, id
enamaddicScandalumynihieSytx Mutt.i6.i$. ^Ipftfoli,euj- eftea portio Galilaea; qua; eft ad lacu Tibenaciis,inquaij-
•nSfxivu. Ha?cparticulaexclufiuan6adiicituri 1 Mofiscon- 15 ta;iut Capernau.Bethfaida&Choraziu vrbespr^dkdtione
textuDeur.6.i;,& io.io.Sed inc'uditur in pronomine em- Chrifti<.eleberrim£. ^Secm lordMe,7np<v/ TsiopJiivoy.'Vul-g.
phifirr. ^..v.fipi; vc PA1 -> /; ] prnnf.m^m:^|f , r.c rvmnes filing & Erafmusj7>rf»j lordamm^ux etia prop iaeft Grarcajvo-
p pi vz-x-^TrtcPYrln^i^^^nrlppvolif^i- . etiamlocorum coJ- cis-mpw declarauo.Sed conftat,habjt Iuda:a? ratione 3 Ga-
latione inrelligicur, vbifcnbiturj^Vort/xj/'eiK altos deos, & Iilseam vtranqueeftecis Iordanem :vt plane -n -mfau refpon- *
DewtwMy Deut ^nm e/!.Simi!i ratione dicimus nos Ct^n ^dg to deat Latina; voci (ecus in hoc fignificatu.P)in.lib.i4,cap.i5'.
iuiiifi«aH,additaexclufiuaexeoquodadditApoftolus ^«- Nafciturfecusfluuios,fo.JioPopuii. Quintil. lib. 8.cap.2.
yuipyov ahfque operibw. ^Seruies, kATpttimi;. Eraf. CoIes.jiO,- Conduftus eft caucus, fecus viam ferre. Sic H'. braris nay
^iy fjirtriirquj ft ^.f,vr teftatur Euftathius ex Anfto- [hebtr]htus fignificatjquod vtadueri ialiter fumptum,non
phanegrammatico in Iliad.4>,& Odyfi^.Itaque Paulus quu minus declarer citcrius iittus quam vlterius: ficut in Deu-
»• dixiflet Rom. 1. 9,k*.rp &Ia>,eudem epiltola i<J.i8vfurpauit ri 15 teronomio frequenter dicitur de Mofe, qni Iordanem nun-
y , Jio?i^'«v:vt diftindio ilia dul«a; latr«a;& hyperdulwa:, non quam traiecit. Quare videri poteft hoc Joco non tam de-
»> modb mepta fit, fed etiam falfa. Potiusenim conftituenda fignari Perxa,idelt , Trans Iordaniafita regio,quamota
n fuit duplex adoratio: vna religiofa , qua; foli Deo debecur: & Iittus quod Iordanisalluit, vtaliis aliquot locis: Vide ia-
>t altera ciuilis,qua;aflhuius vita; ^'rol/wlpeftat. fra 19.1 Qtjbd fi quis tamen vrgere velit proprietate Gre- *
13 Traditii ejfe,Tapi<fiSyi.id eft,in carcerem conieftu efle. J ° ci vocabuli mpwyid eft tras,dicam,quod etiam planius erit,
Subaudiendu enim eft ac qvkxicUjI. Qi^od nos expreftimus, vjcinas & cotinuas quatuor regiones hie defignari, nempe
vt planior efle t oratio.Sic Cicero ad Quincu fracrem, Ho- tribum Zabulon, tribum Nephthalim, oram lacus vJterio-
minem compr hendity& in cuftodiu Ephefttradit. ^l{ediit,*»i- rem : ( id eft , Perajam regionem , in qua funt Chor."ziu &
Xuf»«rt)).id eft,e7ntv»xStv. vel(vtLuca; 1.39.) ■^■icpt^v. Supra Gene?areth,quas regiones frequenter Chriftusinuifit)de-
etiam,cap.i.n. dicuntur magi av«^aif»c^,id eiii™.v*$pi.].<tj. 35 nique etia Galila?am Gentium, fuperiorem vocatam : qux
vt *»st idem hie valeat quod Wmv alij conuertunt, Seceftit: etfi aliqua ex parte comprehf ndat tribum Nephthalim,ra^
quod occaiione pra?buit hoc loco Jilterendi de perfequu- men ad tribum Aferpotiffimum pertinec,qua; maritima e-
tionis fuga.Sed (ifecedere volebat Chnfti.s vtHerodisty- rat,& Tyri finibus vicinarqub etiam peruenit Chriftus,vt
rannidem vitaret.cut iretin Galila;am, qua; erat in ditione narraturinfr^cap.i^.n. Atque hoc modoter repetendura
Herodis Antipa;,ac non potius maneret in Inda;a,qua; iam 40 erit vocabulu ^»,terra: 8c copul Jtiua^per afyndeton omifi-
eratredada in prouinciam ? Chriltus ergo perfequutionis fa;,fupplenda' fuerint : perinde ac(i ira integre fcriptum elP
metu non ficeflitin Gaiila?a, vnde profeclius erat vt bapti- iet,>ii z*/Soua«v x) >m n§ ^^i\ei/u , ^ » nap'oJbv •/ ■&«x«nr»c Wf*»
zaretur alohanne : fed potius ad Galileos ftatim accurrit, i6pS , tuov,K ) T*\iKtua.'t$ , SiSva<v. ^Gentium, iSvuv. Hoc nomea
* & lbidifcipuloscrjepitcolligere, nihil veritus Herodis ra- retinuimus vt familiare fiicris ftriptoribus, quo vocabant
biem,don(.c Iohanneaudiret interemptu,&. Herodefibi 4S Iuda;ica;terospopulos in Dei foeiere non coijaprehcnfos-
quoq; minari.Nam turn demu feceffilfe dicitur eistp»(M>vTv- Sic autem dida eft Gali!a?a fuperior , non (blurn quod Ty-
mv infra 14.i3.Ideo Marcus fimpliciter dixit capite1.14.1TA- riis & Sidoniis eftet finitima :fed etiam propter viginti il-
Sev,& Iohanes *V>»\^v,cap.4.45. Neq; tame nego Chriftum las vrbes a Solomone datas Tyriorum regi, ficut refeitur
fuo tempore perfequutionem vitaiTe,vtfcnbit Matth.cap. i.Reg.9.".Intelligeigitu: Galila?a& partes vicinas. Non-
11. 15, hoc ebdem verbo vtens. 5° nulli tamen apud Eliiiam V ,l 7J[^fcr/t7]appellat!ua fignifi-
13 [V ' rbe \~ maritima , tW m&du,k*.aiitvi. Hie fciendum eft catio'ie pro continio accipiunt quod V 11 [ ghcid ] circui»
articulum non efic additum, vtdiftinguaturhaec vrbsaba- turn fiue.imbitum generaliter declarer Sed quod quidara
Ha eiufde nominis, fedduntaxatad ipfius vrbis fituexpri- interpretatur Galilxam gentium , quafi fcriptum fit Gali-
medumrvt fciamus lefum patria expulsum non fugiffe lu- la;a , W>oy[hammim'] ac Ci dicas Galilxa populofa, probare
cem.quum vrbs ifta ad lacumfita multocclebriorelfet 55 nullomodopofium. quanuis fie vertent Syrus interpret
quam Nazareth. hoc loco. - e
15 [.Ad^iumm.rrisJJtv $u>.!taj»<:. Vulgat.i,/'/^ ?»^r»5,fex- kS" Tofitns,o ^tSitfi^oc. id eft , qui verfabatur. Vu'g. qai
to cafiijVtopinor. Eraf. tnxt,x riam mans, id eft,vergens ad ambu'.ibai.i'.a enim habent Hebrsea. Sed in quibufd.iiiKo-
\- dicibus-
SECVNDVM MATTH^VM.
dicibus Latinis Legimus fedebat. ^TofitisjKgt^mf^p'oK.Vulg,.
Scdemibus. Er^mus,Quifedebant. Nam hoc quoque h-
gmficat Graecum vocabulum. Sed Sedere exHebra?o-
rum idiomate hie ponitur pro Habitare & incolere.qua Ci~
gnificationenonmeminiJegerehoc verbumapudidoneo* ^ notatErafmus
17
aucl;orej,quanuisLatini fedem domicilii! vocent. %V ru-
bra, mortisyo-vaa. but tin v. Hebraifmus, id eft vmbrofi fiue te-
nebricofa mortc. Quanquam hie nio'jx [tzstlmmetti] v-
nicum vocabulum eft ex duobus conflatum, vt re&ean-
17
>9
10
que, (Ayt , jyi) Tgic, tiaL^mfd^oti; cm 2«f> a
j^jjonia Sztvocivv , (pcog cWtTttMv ctuTvTg.
ngj\ \iyuv >-, M«tkvo«te. Hyfix* ^b« /3a-
mKeict ipxpouiMv.
YLi&7ntT$ J\ \v\ovui TTTtgp rlw Stl-
Xctosajv 'irig YcthtX&fcu; , &<h Jbo ct<hX-
(poU, ItjLAWCt TVV My>(J)pQV UtT&V , f(C/Lj
KvSpioM TVV dchXQOV CU>T$ , fictMoVTUS
au.<pi&M$gQV at; rlw Sz*/\aar olv ' ( iicrctv
OlJ 3 dj^ZOdi; d(piVTi<;TU,cf}%TLia,j11-
Kaj <zz^y£cu; cM&i^Vi&iJ^v ctXKott; Jbo "
Ctc}\X(p0l4X^>tCt)CcV TVV TsAI T'&l&CJUjHJigj
VwoLVvlui T CLchXtQOV CLUTh, CM TZ^TTKotCd
/Up Zi£iS*CLjX Til 7PZT&C CLUW ^TJXpTl-
ZpvTOA Ttt JixTVd ttuip' j&j CMCttetKV
OijidCi&cos ct^amg tv <Grho7ov j&j
tvv Trovrigp ajurP}W0^9vSrttcrctv oluttS.
Kd/ <z«%4«^y oXtw <rlw TaKihovfcui oln
ovtQ cDchtoTtcov cv t£jq auvctyjoyjAc, axi-
t rfl :) f(ty)tMpVOSCt)V TV XctyliXtOV TY\Q (ZcLGl-
XeiOSiJL) d*(>ciL7rdjCt)v 7rrto~ctv voavvitj 7rw-
auv n&T&yuoj) cm tzS 7\ctco.
Kctf a,7MX$iv w anon cwtS &i$ bxluu
<tluj^v£)LdUi)'K>) ^rs^jcniviFiictv cujtzJ' 'jntvlaA
2?ic tic/Mat; i^ovJcu; -iUvmXdJiqVQcviQi^jj
fioxmvojg owJtyg/u$pb:<;,yjtf &axfj&vi£p-
2.1
13
M
vidit lucem magnarmcx: poh-
tis in rejnone ik vmbra mor-
tisjlux exorca eft.
"flEx eo tempore ccepit Iefus
pra:dicare,& dicere 3 Re(ipifci-
te. " appropinquauit enimre-
gnum ca-lorum.
AmbuJans autem Iefus ad
mare Galilara? , vidit duos fra-
treSjSimonem, qui didlus eft
Pectus , & Andteam fratiem
eius, "iacicntcs rete inmate:
(erant enim pifcatotes)
Et dicit eis, Sequimini me,&
facia vos piicatotes hominum.
" Ilii veto ftatim omiffisre-
tibus fcquuti funt eum.
Tuncprooteilus i'linc, vidit
alios duos frattes, Iacobum ri-
lium Zebeda^i, & Iohannefra-
ttem eius 5 in nauigio cum Ze-
bedaro patre fuo 3 " fatcientes
tetia fua:& vocauit eos.
Illi autem ftatim omilfo na-
uigio & patre fuojfequuti funt
eum.
Et " circumiit totam Gali-
Ixam Tefus,docens in fynago-
gis '" ipforum 3 & pracdicans E-
uangeiium ' regni , & " fanans
quemuis morbu , 6c" ' quemuis
"Janguoremin populo.
Tunc ' exiit ' fama eius in to-
tam Syriam : & ' obtulerunt ei
omnes male " affedos 3 variis
morbis 8c * cruciatibus " de-
tentos, & da?moniacos i & lu-
i"
IX
19
10
21
2.2
13
14
bat in tenebris~vi:iit lit'
ccrn magnam : &fedeti-
bus in redone £» vtnbrx
murtisjux orta tfl eis-
Ex'mde ccepn I.-jus Marc i. ij.
f>r£dicare,& dice~e,Pa-
nitentiarn agite. aj'pro-
finquauit enim regnum
cxlomm.
Ambulixm autem Ie-
fus iuxta mare Gatita.'a',
•vidit duos fratres, Simo-
wc, qui -vacatur Vetrm^
gr Andrea fratre eius, % jr ■
mittcntes rete in mare:
(erant enim pifcatotes.)
Et ait %UuJ y 'enile pnft
me j <&■ faciam vos fieri
pijeatores hominum.
At tUicotinuQ reliflis
retibus fequuti funt tu.
Et procedes hide , vi-
dit alios duos fratres, Ix
cobuin T.ebed&i ,& Io-
hannem fratnm eius in
nauicumXebtd<£o patre
eorum, rtfi r ientes reiix
fuo: & vocauit eos.
lUi autem jixtim reli-
ftis retibus & patre , fe-
quuti funt eum.
Et cirat/i/ibat Iefus
totam GaliUam , docent
in Cyn.vrogis eorum , &
pradicans Ettangeliunt
revnif & fanans omnem
langnore & omnem «j~
firmitatem in populo.
Et abiit opinio eius in
totam Syriam : & obtu-
lerunt ei o7imei male ha-
bentes , variis lawuoM-
bus & torment is copre-
henfos , ^ qui djmonix
habebant , gr lunatic<> s *
17 Ex eo tempore jKni nri.Vulg.Exinde. Ad verbii,£.\ tunc. zi Sarrientes^-mpii^wtus. Vu^gat3.,Keficietes:3.c\ verburrt
id eft(vt loquuxtur Hebr^i)ny 0\ineheth] ^Approp'mquauity redintegrantes. nam a!f>Tisv dicitur quod integrum eft. Sed de
HyytM. Erafmus dnjlat. id eft cvsVww.quod non probo. Neque hoc vcrbo plura Mar.i.i9,& Rom.9.21.
enim dicere voluic Chriftus , regnum cslorum non procul 13 Circumiit,«$eiii~A<j. Ad verbu,Circumegit .fed d'yav pro ire
abeflejfed iamadeos perueniffe. quamobrem etiam ma- I0 accipitur,vt alibi annotatueft.Circumagere verb a Latinis
luimus interpretari Appropinqttauit,ciukm Appropinquat.tW- pro circumducere accipitur. ^Synagcgu,nwity<>yticfuca;u-
ludit autem manifefte ad E(j6.i. bus & couentibus nicris.Collegioru aute nomen, quod Ca-
18 Admare, m&i tW S»v*<w*r. Hebraifmu?, pro lacu. ftcllioniplacuit,anguftioriseft(ignificationis, vtipfa verbi
^ Qui diclu4,iiv xiyufyov. Vulg. Qui vocatur. ideft,^ ^aou- notatio declarat:neq; Gia'co nomini refp6det,quii hie dica
trffjov. EraHgMi vocabatur. Atquinondueicognomentu hoc ^ tur Synagoga locus ipfe in quern coueniebat Iudsiadau-
inditum erat a Chnfto: fed fie iam turn ilium voluit Euan- diendii Dei verbu.Sed illii fefellit nimiru quod ficut ow^u-
gelifta ab altero Simbne Canita. f /4«e»f«,/3aw,oyTst<.Vulg. >» m&i -m mjuud-yav , fie collegiu a colligedo dici,fjl fo exifti-
Mittetes. Ulud autem(vt magis propria) fum amplexusifi- mauit. Quu ante hoc nome Jiida?oru Ecclefiis faclu fit pe-
quide iad 9 retis Latinequoq-, dicitur,ficut Grzce fio\oc. culiarejputauiomninoefleretinendu. lIpJbrS'ya/J'rV.Ga.Vi-
^Ej!te,tLiJ.<piG\>f?&v.S:c diftu ab d,u<p\ & /2a'w.av, quod quu ia- i0 Igoru videlicet,quod tame n« precefTit. f Re^ni,^ ^^ah^.
citur,in orbem copleclatur inges aqu^ fpatiu.Eftaute(opi- id eft,annuntias felice illii nuntiu regni Meffia: tadiu expe-
nor)retis fpecies quae Gallis dicitur Vn e(breuier.^n bp nvH <5iati.Qubd ergo Euageliii regiu couertit C;ifteliio,obfcu-
(inquitRufFus lib.i. Deappellationib. partiii corporis hu- ru,atq; ctia(vt dica quod fentio ) paru ap( ofitu. ISanans,
mani)«c ri ^•x-xre? oxiuptwiTu,}^ >ut\zjvi?).d eft, ex anguflo in la- 3Tg^7ni/V«'v.Admonet Eraf.erudite 3 -n; thQ>>mv{v impropiic hie
tnexpanditurej?incuruatur.Nec illudeft (meoiudicio)quod 1 ^ vfurpari, quuapud medicos fignifiiet proprie pharmacist
Latini A'erWcw/^appellat. Itaq-, Vallarinterpretatione non manu,autvicl:usratione fanare:qnod mederidicut. ^Que-
recipio.Quae fuerit autehu ; us retis forma.exeaoculipar- uis^w.Sic etiainterpretatur infra Erafio.r.Eft enim hax
te reiftiftimecognofci poteft,qua? ab ea denominate eft d/u- particula hoc loco no vniuerfalis finipliciter,fed indefinita,
<l>»C>.»<7>s«tf^. Sed huius vocis propriam appellatione apud vtidem recle notat.quod fi nonnulli animaduertiffent, non
Latinos non reperio,quare generis nomen retinui. ' adeo interpretareturillud, Deus vult omnes homines fal-
19 Sequlmini me,<TivTt 07ri<m pis.Vulv.ck EriC.FenjtepoJ} me. uos fierijck firhiles locos, quibusabutuntur ad eiiertendani
pro quo dicere m dim pone we.Eft aute cAim proprie aduer- prr/deftinationis do<5hina. f Laguoi e, ^txajtiiw.Proprie apud
biumhortatisjficut Hebraicu 13V [/ek?^,]vt etianoninepte medicos ignauiaftomachifignificat (Ujtxa^a.qijaaliter vo-
vertipoflir,Agite pone me.ideft,adefte,fequimini me. jc cant 'via w.fed pro iis morbis hie accipirjjrquib'iscorrepti,
ao Stathni&Siaic. Vulgata, Cotitino , guvt^t* Erafmusj etfinon decumbunt,tamen languent & contabefc unt.
lIlico.ideilyz*f*uiirjt. X4 Exiitj*:ra*&f/v T ulg.-ad verbuj^/w.ideftjNi;'' [iatxt\
B.iij.
,ap.
V. 1 8.
EVANGELIVM
vt Pf.;p.^ .Eraf. "Dmtmowt^ quod refpodet potius <nS fu\&iv t
quo vticur PJaco in Epiilol. in ea fignificatione. Cic. pro A-
mermo,Ego etiamfi omnia qua die edafunt,li here di.xero, nequa-
qua tamejtmiliter oratio mea extre & in yulgus emanart poterit.
^Fama,tx.oiL'Viilg i .opinio.iJiZa.Ad vetbu^uditio: quod vo-
cabulum Cejar & Cicero vfurpar pro fama & rumore,ficut
Htbr.fuii yDV[fihem<rt~}vt z.Sam.4.4. Nos tamen illud, vt
magis familiare,prxtulimlis. ^O/jnj/crHwrj^-a-iu/f^Kew.Eraf.
AdaHxtrvmtA.Gieecmyv. ^ ^4ff\fio s,i)C) trot. Vulg.ad verbum,
5
morbos qui scgrotum acernmi's do]oribusexcrucianr,qua-
fi tormentis & equuJeo impofitos. ^Detemos , ovwiyofj^*;.
V u\gata,C omfrchenjos. id eft. <rju>eiwy.(jlfy>ts. Erafmus,Co«/Jr/-
ffos. idefl euuta-qiyifAiJK , yelauMJxJivSfJus. Certe ti «?**&«/
hie idem valec quod captum teneri & veJuti haberi a mor-
bo. ^Dtmoniacos, J'af/juyi^c/uS/iitt. Quidam nuper vcrtkfu-
riofos, vocabulo certe nimium generali, & penculofa etiam
verfione. Necenim defiant quibus da:monium fiuediabo-
Ius nihil aliud eftquam^av/*, morbus videlicet naturalis,
H«a/.'«(f«:quodrc<fte mucauit Eraf.nam Male habere fim- IO &quipharmacis fanan poflit : qui tamen turn facris turn
prophanis hiftorhs , & frequente experientia refelluntur.
Veteres vocarunt wpyw/ufyxc : qui tamen Chrifto nomen
dederant,& inter catechumenos cenfebantur : quibus in
integrum reftituendis adhibebantur quos exorciftas vo-
in Graxro locum habet:fed facile vocabulo prxcedente tol- 15 cabant, certi.s adiurationibus adhibitis,qua? iam olim, ma-
litur. Deinde Torminum appellatione certus tantum mor- gno errore, ficut & alia non pauca foils adultis conuenien-
bus continetur,quii /3*<7»vif>- vocet Euagelifta fieuos onines tia,in formulam baptifmi puerorum irrepferunt.
plicitcr poficum pro TEgrotum efle,Latinu efle negat. Gal-
li Icruato hellenifmo dicfit Amir mal. iCrucisttibus, fiamvas.
Vulgata,7"orw«jf«.id eft ^iCka^,\t Attici vocant.Eraf. Tor-
minibus couertit,vt vitaret am[>hiboliam 5 que tamen etiam
Kaj^tto^gudvcrctv ojuvSq-^Xoi tr^Ko)
"&7B Tttt; Tot^iXctjou; %gj\ ^i^7loXiCoc, qjy
I i^pav^v fxu>v qguf IhS'oljclc , ^ 7n^cf.v tm
VopS^CLVCU.
YLttpaTsaujov z.
Kj qo.S-icreuii&Q aurrJ , ^r^panA^vv ctvrd
Kctj aJ/oi^w; To &>#&. aJTsv, l^iSttavJiv
cwrp'^hv ri fiaaiAeita. rp xpcuicov.
Ma%g,£jLoi 01 7nvdvwwni;' on cwro)
<t2^tJiA«S^ ovvrcLf.
\ict>(pLQjLoiol7rpct^'bTioujjxii JiAngy-
vojlmovuoi r!w ylut.
JlqcyOO-'JJjlw'OTI CUJTv) ^OpVXO'dTI CQVTCLf.
Mot^QjLOi 01 iAeyi/nffViG' on (WToiiAm-
pfal.14.4. Mct^Qjiot 0! qgLSztej,) ty\ ycipchct,' cm
» \ \ n \ » I '
CLUTCH TOV VViOV 0-^OVTCLf.
Mw^CtQjiOl 01 (riphubOTKilOC 071 OJjTOl VjOl
0fe« x?at)3yoovTCLf.
Mctf(cf,£jLOI OlehJiCdyfj^JOi iVi^V ePll(^f0-
0~UVY\C,'071 CUjrfi'6%lV Y\ floLOlACiOL iffi 'dpoCV&V.
Luc (>. 10.
Lur 6 2r.
efa.61.23.
Pfal.37.ll.
Efa.6j.ij.
IO
naricos , ck. paialycicos : lana-
uitque eos.
Er feqiuira eft eum turba mul-
taaGaiteaac Decapoli& Hie-
rofolymis '& Iudsa," & regtoni-
btu trans Iordanemyi>#.
Cap. v.
QVurn vidiflet autem tnr-
bam,a(cendit in montem:
& quum confediilec , adicrunt
eumdifcipuli eius.
Tunc ' aperto ore fuo doce-
bat eoSjdicens,
|Beati '' pauperes fpiritu : quo-
niaipfom eftregnum cslorum.
I Beati ' qui lugent : quoniam
ipfi confolationem accipient.
flBeati mites:quonia ipfi. ter-
ram obtincbunt.
j] Beati qui efuriuntck: lltiunt
iuftitiam : quoniam ipfi fatura-
buntur.
B^ati mifericordes : quoniam
ipfis mifericordiatribuetur.
IJBeatimundocorde: quoniam
ipfi Dcum videbunt.
Beati pacifici : quoniam filij
Dei vocabuntur.
Beati qui perfequutione in-
uaduntur iuftitia: caufa : quonia
ipforum eft regnum cxlorum.
15
IO
& faralyticos: &curx-
111 1 eos.
Et fequuta funt turn
turbx mulix de CaliUa.
(p Decapod,®- de Hie-
rofolymii (fr deludtea>
&■ de tram lordauem.
C A P. V.
V liens autem lefm
turbos afcendit in
titonttm: & quumfedif-
fet, accefferunt ad eum
difiputt eius.
Et aferiem os fuum t
doccbat eos, dicens,
Beati pauperes fpirJ-
tu : quoniam ipforum eji
regnum cxiorum.
Beati qui lugenf. quo-
niam ipfi conjolabuntur.
Beati mites : quoniam
ipfi poftidebunt terram.
Beati qui efuriunt &
fitiUt iuflitiam.-quoniam
ipftfaturabuntttr.
Beati mifericordes :
quoniam ipfi mifencor-
diam confequentur.
Beati mundo corde:
quoniam ipfi Deitm vi-
debunt.
Beati pacifici : quonia
ipfi filij Deivocabuntur.
Beati qui perfequutio-
ntm patiumur propter
iujiitiam: quoniam ipfo-
rum efl regntt cxiorum.
accipi pro Etiam: quafi diceretur ex his regionibus fequuti
Iefum,etiam trans Iordanem.
IN CAPVT V.
1 Turbam, fa*. Turbas in plurali non memini legere
alia fignificatione quampro tumultu. Itaque vbiquevte-
mur numero fingulari.
2 .Apcrto,uM'J^. Hebraicum dicendi genus, cuius ta-
z<j Etlud£a>>y iWa/aj.Vide Mar.^.7. Et [ regionibus] trans [ "anym ] & D^NDn J3 1 ? [leb nid{aim } ]oppo6tos ferocibus &
lordanemlfitufliljTn&.v i5 itpJbltou. VuJgata ad verbum, Et de iuperbis,vt idem Tercull. in hbr.De patientia copioliffime
trans lordanem.qux loquutio eil praecifa. Itaque refte fecit 10 exponit. Syrus Paraphraftes conuenientiflime iffu^cvt mti-
Erafmus qui fuppleuerit aliquot vocabula , ne videretur Jt, ^-n/eruata metaphorica traflatione ma NJ'3DO [ Mufkine
£e*7M/j]interpretatur.
4 Quilugentyol m»^smc.opponuntur lugentes iis qui vo-
Iuptatibus vacant:& alludit Chriftus ad Efaia; verba,57.i8.
2 S 5 MitesyA irffsie, oppofiti feris & agreihbus hominibus.
^Terra obtinebiitjKhn^ycfAiioTiuoi tlw yUZ, Id eft , pacifice hac
vita& bonis fuis fruentur , eaquead pofteros fuos tranf-
ferent.plus enim eft xx»y>^ t 7, quam v> *w<&«,. Eft autem
petita ha?c fentetia ex Pfai.37. r:,quam in hominibus etiam
men nanc emphaiin nonnulli eile volunt, vt 11s demum tn- 30 alioqui vera? religionis ignaris ipfa communis experientia
buatur qui ferium & eximium aliquid diduri funt.Sed hoc conftrmat: (Icutcotra.teite etiam Platone, */3» ^ PuAot-
perpetuum non eft. ^ Mt e ft f >^; a , jj eft,moroficatis confers folitudo. Quanto
j Pauperes fpmtu^ttxa itJ frtA!fw.Vocu ^m^ou't propne igitur magis id eueniet iis quos ipfa pietas ainabiles reddi-
mendicos , id eft,ad extremam inopiam redados.quo mo- dent, quantumuis fine impiis exofi ? Itaque C hnftiam oui-
do etiam placuit Tertulhano libr. aduerfus Marcionem 4. 31 bus comparantur. Hsc autem benedid io fie terrena eft vc
liunc locum conuertere. Sed additum fpintus nomen o- pus fit etiam melions vica? & multo certioris pignus • ficut
ftendit fie vocan hoc loco qui, fiim paupertate aliifue cala- contra, Sec.
miwtibus domiti , fiue vitro fenfu peccatorum fuoruoi ta- 9 Vocabuntur, h^jm*,. id eft erunt. Si^nificat e-
cn,& ab omni fuperbia remoti.fefe Deo fubiiciunr.Ii Prop. nim Htbrajis verbum vocandi *np [ Kara ] fie accepcum
W.iy,&Ef.57.i^.(cfui loci funt jftorum Chrifti veiborfim- 4° aliquid eiufmodi efle vt hoc nomine ab omnibus cele*
terpretes)vocantur r,n D'VfiU [fchtphalim ruab ] & D^jy brctur.
is Cmi-
Ma^Qjiol t<& o Tztv ov&cficmaiv v-
ii
ii
Xajprn %cy ayxTXiaL^t * on o juucd-cg
C/uftfi7ioXi£ cv ro7q ov^p,vo7q. ovtm y& ith-
co%ctA> rots < w^p(pr\TTtq Tots <z?e9 v/u!$.
aAotf fjLOdgcf,vSv\ , cv "nvi a, hi <&yio~2r &}',&<;
Vj^XefU** ovAv l%v&t vn ei/^n/BXYidtivoLfi^eOj^
T (A&tqi&TOqxVqTh! JtQ(T/L{$V.i4 Jbvct- 14
lauj iroXiq TLpvjBliZccf iirauvto o&vq ku-
QvJ\ yjjfouai Xv^yov , %g.j n^nctcnv 15
ovtvv -czzro 7vv /m^ehovy «M 'ffarlwhu-
%via$' ' HgJi P&fJ/nKi 7ittcmv7q cvtyJ oI'mol.
C$-fV Tp CtiS-pto)7?tt)V , OTTO? HefodGlV V/jfjS
\ -. W \ ft y / \ /
v/ufy> TVV <JV TDtq 0V^cf,VOiq.
Mw vo/uucnmoTi rikdvv )(c/ltuAuotl)t}7
vofjyvji rots <z^p(pmztq. &% riAdov n$rm-
AtW/,aAA& 7rAtf p£>ort/.
SECVNDVM MATTHiEVM.
[IBeati eritis quu 'conuitia-
ti fuerint vobis,& pcrfequuti
fuerinr.&mentientes dixcnnc
quiduis mali aduerfus yos,
I propter me.
Gaudete & exultate: quonia
merces veftra multa eft in ca;-
iis. ita enim perfequuti fuerunt
prop h etas qui fmriit ante vos.
|| Vos eftis fal terra:, quod fi
fal infatuatus fuerit., quo'ialie
tur?ad nihil valet amplius 'nifi
vtabiiciatur foras,& conculce
tur "a quibufuis.
Vos eftis lux miidi.Non po~
teft ' vrbs occultari fupra mon-
tem pofita.
[jNeque'accedunt lucernam,
<k ponut cam fubter modium,
led in candelabru: & iplendet
omnibus qui funt in domo.
|| Ita fplendeat lux veftra co-
ram hominibus,vt videant ve-
ftra bona opera, glorifkentque
Patrem vcftru qui eft in ca:hs.
Ne exiftimate me venule 'vt
diiloluam "Legem, aut prophe-
tas: non veni v t dilfoluam , lid
vtimpleam.
13
1 6
II
12
M
«i
16
i Kl v m^t*****
*9
Beatl eftis quum ma- '•P«-4 ,, 4.
Ifdixerint ■vob^hominat
& perfequuti yos fuerint>
<& aixerinc otnne malum
aducrjum r vos i mimientts,
propter me.
Gaudete & exult ate: iPet.4.
quonidmmtnes veftra co- *4*
ptofz cfi in c talis, fie enim
perfequuti funt Trophe-
tas qui fuerunt ante yos. ^-j
Vos eftis fal terrx. Mar.51.jo. tCV*'.fW(
quod fi fal iu,iTiutrit , in ' uc - H*H-
quofalietur f adnihilum (*■<*>?*•***
yalet yltra, nifi vt mittU'
turfora-s, <&• (onculcttur
abhominilw.
Vos eftps lux mundi non
potfft ciuttas alfcondt fu-
pra motitem pcfita.
Necme accendunt In- M» 4.M.
1 Inc. 8. 16,
cernam , & ponunt earn s. .
fub modio , fedfuper can-
delabrum , vt luceat cfn~
nibus qm in domo funt.
Sic luceat lux veftra I. Pet. i.ir,
coram homimbtn , vt vi-
deant opera veftra bona y
•Grgtort] tent Patron ve-
firurn qui in cxlis eft.
Nolue pittare quo-
niam vmi folutre Legcm t
aut prcpheias : nun vent
foluerejed adimplcre.
II Conuni.it 1 fuerint robts , Stufiotoon u/^ic.Vuig Maledi-
xerint-vobps bomines,id Ct^n^Mhoyiataajv ut(a?. Casterum addi
die Vetus interpres redfij qui deefle videbarur ad explen-
dam conftrudionem : fed is in plerif-iue linguis fuppkri
folet.Sic enimCicero,i.OfF.£>p/ercwcJf(inquit) officijplures
folent effe caufx nam aut tnimiiilias fufapere nolunt :autfuis
ftudiis fie t*npedtiitur,vt qmstutaridebeant defertos tffc pattan-
tttr. Erafmu<- verr.it> Vrobra tecerintinvos. Qupdfipe-
phrafis mihi placuiffet , Jiceremaluiflem, Probrisaffe
lietur? vteftapud Marcuni 51.50. ^^impliuiyi-n. Vulga^
& Erafm us , yltra. id eft t&aj-ngp. ^Ntft ■»?,«' ^ 'int. Ge-
nus dicedipeticume medio. Necenim vlla ex fale euani-
do vciJitas ne ad fimum qu'de inde conficiendii colligi po-
teft.Huc autem pertinec ilJud Of 4.(5, quod tandem in Ec-
clefia Romana impletum cernimus : <^uiafaentiam fpre-
uifti-fbernam quoque te,ne officio fun^aris mihi. ^ ^4quibuluis y
vwi iV<w'SgooVwy.Vulgata & Erafmus ad vetbum,^ft>homi-
mW.ficutvernaculo fermone dicimus, Dts gens, ou D^n
J>
certntvos, nulla addit.i prajpofitione. Tertull.inScorpiaco 10 chafcun.
vertit Dedecoraneri»t,di\ute. ^Perfequuti fuerint,<hwi;a><nv.btx- 14 P'rbsytmm. Eraf. OppiJum.Ego vbiquevrbem con-
»tt/y (id eft perfequi ) forenfe verbum eft , quo eas potifli- Uerti, ficutVall^ placet:qubd ciuitatis nonie latius pateat.
mum iniurias hie puto fignificari quibus vin innocentes ij ^Accendunt , ^W Imperibnaliter, vtadmonuimus
afficiuntur,quumextyrannorum ediftis adiudicum tri- fupra,ver.n. Carterum Gra?cishoc verbum non tarn ac-
bunalia pertrahuntur,id eft,ad publicam iniuriam,qua? au- 15 cedere quam vrere lignificat,vt in illo Virgili j, V ritodora-
thoritatemagiftratusarmatur.ficutprimumillud ovs«<A'aw- tamnoElmnain lumina cedrttm. Sed apparethic habere 6-
oirad conuiciapriuatorum hominumrefero: poftremum gnificationemHebraica?coniugationis quam vocant Hi-
autem nymtny, ad teftium & iudicum iniquitatem. Qua- phil.CZ3 , p ,l 7"lD[?»erfo/ek»/»].Nam qui accedit, facit vt ali-
rum omnium iniuriarum manifeftiffima exempla nobis quid vratur.-ficut apud eofiJem Gra-cos ^^e<v interdum
hodie fuppeditant ij qui veritatem Dei in nobis perfe- zo neutrumeft,interdum verb.^e-nxCsnjKoVjVt infra xi.7.Aper-
quuntur.quanquam ha?c omnia generaliter accipere com- tius Lucas,qui pro wavm fcripfit £rf*<m. Sic Ariftophanes
modepoffumus. ^Quiduis malt,7rdv OTweovpir^Hjt.Vulg.Owj- in Nebulis , AtiHi-mi^v^or. ^ Lucernam, m-^ov . Ita vocatur
ne malum . neque enim legit pi^ : quod etiam non repei i- vel inftrumentum ipfum.puta lampas, cui oleum aut aliud
tur apudChryfoftomum lib. 3.^ U^awjut.hridxwxs^Omne quippiam imponitur quod accendatur: uel id ipfum quod
malum verbum. Nosvero fupra oftendimus > mir indefinite 2-5 ardet,puta fax aut cadela. ^In candelabrwn,o?n A.u^yi'et».vel,
accipi, 4-t?; fH/nst. verb refpondet I2~\[davar ] Hebra?orum. Supra candelabrum, inftrumentum videlicet eminent! loco
quod & ipfum pro indefinitaparticula vfurpaturrvt a nobis po(itum,cui imponebatur aut infigebatur lucerna.Home-
iine vlla fenfus injuria potuerit pr^termitri.Na etu in meo rus OdyfTir^^uTTHe^f vocat.
vetuftiffimo exeplari deerat.quod tame verbis oyetJi^nt & 16 Glorijicentqtse, >&jj Jh^aucnv.id eft,Gloriam Dei pra?-
elm7v optime conuenitrvt poffimus etiade omnibus quan- 3° dicent:proquo Ba(iliusdic;t<A| , o\«^r».Glorificandi autem
tuuisatrocib 9 maledicl , ishocintelligere.5T , ''<'/'t(frOTt;,tV£^i' vocabulum vfitatum &familiare facrisfcriptoribus,inter-
ipS. Secundum exeplarfcriptuhabebat , in>uv <hi&fi<nu>»c > dum fignificat gloriofe Dei maieftatem & laudes prsdi-
iuftitia? caufa. Alibi tvwjt. foleo caufa interpretarirfed vitan- care:interdum verb,gloriam & fplendorem alicui afferre.
da fuit abfurditas fentetia;. Latinis enim caufa fere femper qua; pofterior fignificatio nonvidetur propric conuenire
caufam finale defign.it,cuinullus hie locus, vbifignificatur 35 hominibus, quibus fatis eft Dei gloriam profiteri,quam
caufa perfecutionem efficien^quanuis per accidens. reipfa amplificare non poffunt.
13 Infatuatm fuerit , ju^g^S?. Id eft, omni acrimonia 17 Ftdijfoluam, ^«twxi7jh(. id eft violem , eleganti
deperdita,qua res ceteras folet aduei fus putredine condi- tranflatione:quoniam videlicet homines legibus quafi vin-
re,(qua? viseftSpiritus fan«fli,m!nifterio verbiadcoercen- culis aftringuntur. f Legem, aut prophttxs, -nv vopoy , » -not
dam in nobis omnem corruptionem vtentis ) infipidus e- 4° <B>?o<?>mit. Legem quideiti in genere Chriftus pro nobis im-
uaferit.ficut beta;, fatua;,id eft faporis expertes, dicuntur. pleuit : fed de ritibus & ceremoniis pra?cipue & fpeciatim
Vu^.euamcrit, ficut in Gallico noftro dicimus efire euente.
^ Quo, cv ti'v* .id eft, per quod. Vulgata ad verbum, Inquo.
In pro Ver , Hebrarorum idiotifmo, de quo alibi dixi. ^sa-
lietur\a.\iS^TiTwi.ic\ eft, Quid tandem fupererit quo vtipof-
fis ad faliendum ? Vel, Sal ipfe infatuatus 3 quo tandem fa-
Chriftus hie loquitur: quod de his pr^cipuc ifti hypocrita;
labourent , & cum Chnfto iurgarentur ipfius adueifarij:
quanuis & moralem & ceremonialem legem fuis falfis in-
terpretationibusdeprauarcnt. Legis autem ritus tantum
abeft vt Chriftus neglexerit, aut violaie docuerit, vt con-
B. i.'ij.
Cap. V. 20. EVANGELIVM.
tra & illos,&quicquid in lis adumbrabatur,reipfa impleue- hac legis impletione di&um efto. Per prophetas aute pro-
fit: quod hie voluic fignificatum. Ethocquidem flmelde pheticaspra»di&ionesintelligit,quasitide^mnespradiirit:
3-»i ov&vot; t&jniw , lam iv h /Met m-
pajct k/m) wapgA'S-y'&ro tS vo/uv , tax; ax
TWLVTVL yivYITCt}.^
Luc. j. 10. (f$ iaxouZ AwM /Max W ' u/mXw
TVU71VV ffl i?&-)i<&>V , W chJttfy) 0U7W
7«? ai9-pemttj7\d%S0S*'}w$n<i€) cvrn
cnK&tct lyj'ougp.vwv.
Aiyca $ u/uuv , on lax fxn Gfet osw<tyi
rlw $cta\'h$tax fficv&tvcov.
YlKovcniVc on sppidn rote, ap%cijots,
Exod. 20 Ov <povdj<retg'o$ <f£ ax <povdjcry,ivo%><;
15. dcut.f. »1 ~ '
if. *<?<*{ *y *QJ-o~ei.
_■> \ v ' / * • •» tt »» « » j?/
E^fc) j) A?^ l/yO<V 071 TwsoopytQo/uOyjos
18
>9
zo
11
ii.
|" Amen quippe dicovobis, i
"vfquedum proeterierit caelum
3c terra } i M ta vnii aut vnus apex
nequaquapr^terieritex Lege,
vrquedum omnia fadta fuerint. hp
(IQuifquis igicur foluerit'v-
1111m ex mandatis hifce mini-
mis, " & ita docuerit homines,
minimus vocabitur" in regno
carlorum: quiiquis autem fece-
rit & docuerit, ifte magnus vo-
cabitur in regno caelorum.
Dico enim vobis, nifi abun- \ z
dauerit 'veftra iuftitiajlplus qua
iufiitia Scribarum & Pharihro-
rum, vos nequaquam ingreffu-
ros in reonum caelorum.
Audiftis dictii fuilfe a vcte-
ribuSjjJNo occides-.quifquis au-
te occi derit , tenebitur iudicio.
Ego vcro dico vobis,quicun-
que irafcitur fratri fuo temcre,
tenebitur ' iudicio : qui-
11
IX
^4mcn quippe dico vo-
bis, donee trartfeat caelum
&■ terra , iuta vnum aut
vnm apex non prxteri-
bit a Lege , donee omni*
fiant.
jQui ergo foluerit v-
num de mandatis iftis mi-
nimi* 1 & docuerit fie ho-
mines , minimus -vocabi-
tur in regno cxlorum : qui
autem fecerit & docuerit,
}>ic magnus vocabitnr in
regno cxlorum.
Dico enim vobis , qui*
nifi abundauerit iuftitia
veftra plufquam Scriba-
rum <& Phanfeorum, non
intrabim in regmtm cx-
lorum.
^Audiftis quia iicium
eft antique, Non occides;
qui autem occiderit , reus
erit iudicio.
Ego autem dico vobis t
quia omnis qm irafcitur
fatri fuo, reus em iudi-
18 ^fmeny dt/tdul. id eft, vere & certo.Hebraorum autem
vocabulum abnJ10S[ew««a]deriuatum,(quod verititem
fignificat) quum non modo Grsci omnes noui Teftamen-
tifcriptores retinuerint, fed vulgacaquoque linguamm
idiainata,ne hie quidem volui txpungere: quauis id licue-
rit,quoniaminhocdicendi genere vulgata idi«matanon
folentid vfmpare. Quintum exemplar habebat bis feci
clrine corruptelisperApoftoJosdetegendis ac corrigedis.
10 V efir a iuftitia j »' fhng^auuH c/'/i^J'. I uftui^ nomine in-£
teilige finceram turn dodnnam turn vitam , cumverEo?
Dei videlicet,quod eft i-iftitia; vera norma, congruencem^
Sed dedodrina potifllmum hie agiliquetex fequenti re-j *
prehefione falfaru Legis interpretationu Eft autem repe-
tendu Iuftitia; vocabulu, acfi fenp u eilet,m ^J" «*e«» a /»»'-
runny]
gnosf
ptum ttfxLuj. ^V fquedumpreeterHtit,ic*<: <w w«ftx3»i.Verbum ro Vide iifra,i6.ll. ^Nequaqua ingrejfuros mregnu cteloi
Hebrarum rpVrP , [iachaliph ] cui Grarcum mpiA$Yi ex ad- c-n ou t ui noihSnm «c liui (ZinAtiiu •ffioJ&itm. Id eft, indig
fore qui in Ecclefia doceatis. Nee enim de quorums piaJ
JuLorHcjojfed de ftlis doftoribus agit: & nomine regni ca?A
lorum,vt alibi fepe.non triumphantem(vtvu!goloquun-j_
tur) fed adhuc miFtantem & minifterio paftorum egenj-^ *
tern Ecclefiam intelligit.
uerfo refpondet, Ggnificat fie ahquid prsrerire vt etiam
mutetur: quo modo vfurpatur Pfilmoioi:i7. f TSljqua-
quatnyov fx». Duplex eft negatio in Grarco : fed quarmagis
neget quam fimplex,contra quam apud Latinos. 'Nos ve- x ,
rb ita vertimus vta fimplici negatione diftingueremus:
quodidefecimusin ovJ^im?. f £*,&>ni.Vulgata,a.Pra?po- n ^tudiftuyVKovanTi. His verbis fignificatfalfas legis
fitiones ixSi.'^rp fa?peapud Gra?cos permutantur : veluti interpretationesiampiidcmin ludeorum fynagogis recs^-
quu dicimuj,HKa» iW £u\ou:ic\ eftyimago e UgnoyVt fupri,3.4. pjas.Pj-seftat enim mc *'f>x*i ot{ explicare quafifcriptum (it
1 9 Soluerit^uo-yi . Id eft violarit , cui opponitur ™ mtdv. 10 vW t^T ■1(x<hw , ( vt fie notentur fynagoga? doclores, iam
f Vnumyiunx. Id eft,vel vnicum, K*y i ui*», vt Mar.fi.verfu 56. pride Gc docentes, qui fblebant patrum & maioru nomi-
f Hifce minimis , tcu'toi- <rV €V*^tov. id eft 3 qua? ifti prajclari na fuis falfis interpretationibus prxtexere ) quam ad au-
dodores pro minimis habent: vt,qui qua? potiffi ma erant ditores referre. Etdifigenter obferuandum eft,ita pra?-
Iegis,negligerent,vt externis ceremoniis & fuis traditioni- cipue notari adieclas a Scribis appendices , qualis eft ifta,
bus prsecipue inhasretes: ficutillispaftim propheta: etiam 2 ^ Quifquis occiderit, tenebitur iudicio. Cgter um p rorfus jng,-
ipfi exprobrarant. Nee tamen negandum eft, non omnia ptiunt, neque quod fit Euangelij & Legis difcrimen in-
pariseflemomenti pra-cepta, quanuis nullum non fit gra- telligunt , qui ex hac Chrifti difputatione conftituunt,
* ( uifllmum. ^Etitadocuerity^oii-mJiJii^.xA eft.mala; vita; Chnftumidcirco etiam veniffe, vt nos anfrioribus quam
/ exemplo (tora autem ha;c concio in pharifeos & fcribas, vetjej^irj^rKqjAiluni vincujjs coftxingeret^iuum e contrario
j partim moribu? hypocritas , partim lege in fynagogis fal- jo idcireo fuerit miflusvTnos a malediftione Jegis ablblue-
7fa interpretanone deprauantes. dirigitur ) auditores cor- ret.Semper igitur Lex ita fuit intelligenda vt nunc a Chri-
•rumpunt.Nifi malimus ^ proxav accipere,& interpreta-
/ ri , Licet ita docuerit homines, id eft , qui quod ad vitam at-
tinet , pra?cepta quide violat, docet tamen quod lex pra;-
cipit. dequibus loquitur Dominus infra, -li.i. &3.itavt ,-
•u'tw refer.itur non ad verbum x»V», fed ad ipfam legem. Ec
certe fie melius fibiconftbit oppofitio inter eos quidi-
cunt & nonfaciunt, vt ifti,& eosquidicu:t & faciunt.Na
qui neq; faciut neq; dicut quod reclum eft, irrto etiam fal-
fam doclrinifpargut,n6modb minimi habedi funt in Ec- ^ runt etiam falfie ifta; opiniones, pra;fertim Iongo iam vfii
clefia,fed funt etiam fugiendi,atque adeb abigendi : vt qui inueterata;,detegenda; ac refelleda; , v t ^cogn \jojx\ orbo j d
nonfint paftores,fedlupi : de quibus dixit Dominus, Ca- vnicunihunc medicu homines accurrerdt : quo'domnibus
ueteapfeudoprophetis. Neoueignoro,«\*>*?T>ucpropte- quoquefidis F.uangelij docloribus cftfedulo faciendum,
rea plerofque expon're , non qui infimo, fed quinul- 21 f Tenure, hV.«. jviojx eft. igitur omnis ira dam-
Joprorfus fintloco. Verum ha;c intcrpretatiocoacla eft. ^^.naudaj vtpotequarzeli nomine commcndetur,& quam"
Itaque hac pofter:orem ixplicatiqnemampleclor. €Fo- etiam non immeritb Ppriparprici fc^jrju^ljm« j_c/?tepi v»-
iabitWyKAxZmmvj. Id eft , erit & cenfebitur . dequoHe- cat: fed^ademii vicuperada eft qua; vel iiuuTta^elFvel im-
braifmodiximus fiipra,verf 9 < \In regno c<eloru?>iy w n* 0*- J\i n d£IM.3.^EphcC.^^6. ^Tenebiturywyo^^.VvdgatZyl^cns
m\*l*'iWou&iw*.Idel\yin Ecclefia ,fiue vere piorum ccetu ent.Eratmus,Obnoximerit Neuter, meo iudicio, fatisex-
re&e inftituto.Conf derar enim Chriftus inftaurationem 50 preffe. nam reus etiam eflepoteft qui fit innocens: & ob-
moxfequutui^ruituio Plurifaifmo, cartenfjue vera; do- jrioxius mterdum de iofbntibus quoque dicicur, vt quum
bonos
ftoexplicatui/ptrituaJis nunirum, vt loquitur Apoftolus"
Rom.7.i4.id.efi,non tantum iplas exterioresa&iones,fed_
imprimis intimas etiam cogitationes argues.: fed quum a-
liter a Scribis explicaretur, & refta explicatio ad in^
telligendu & expetendum Euangelij beneficium prorfu^l
requiratur, atqueprsire remiffioni peccatorum refipif-j
centiam oporteat, nee ad refipifcentiam adduci poffic/
nifi qui fe coram Deo reum efle cognouerit : idcireo fue/|
'?
SECVNDVM MATTHjEVM
21
bonos d'cirrius efle multfs peric'ulis & iniuriis obnoxios: ei conuenit qui apudiudiccm nonvt audiendus, fed vt
hie vero cvs'^% fiue tvo^v V!) figndicat *}?£ <2j ^ *mVi«<8j > & damnandus,fiftitur.
KpJ'voyps ifcq TZtf ow.eJpiM'b<; cf[ ctv &Y7ry\
[Acopi^'voyoc ig-cLf&ifTLuj y&maj} tS ttv^Jq.
Ectv owo (Z&gparcptpYK; to cko&v avv 'Qri
to dvcrjot<piQjiov y uoittii fJMcd-yqbTi 6 d-
<foh$0$ OVV i%&f T\ Kp ODVy
Aq>{$ cue* to Jto&v azv t[A,<Ztr£$&'<v tS
dvoict<piejiov , t&j i>7rvjyi <ur£cpTov J)ct\-
?\gyn3i tzS dJ\/\<pq!) ovv , qgq tot* eASwf
<5X>$<J<p<ipi TV S&°C,V ODU.
1 4
cunque veto dixerit fratri fuo,
' raca,tcnebitur "confeltu : quif-
quis autem dixeiit,fatue, tene-
bitur'gehenna 'ignis.
Ioitur fi munus tuumattu-
lens ad altare, & iJ lie meminc-
ris fratrem tuum habere ali-
quid contra te,
Omicteillic munus tuum co-
ram altari, & abi : primiim re-
conciliator fratri tno , & turn
veniens offer munus tuum.
do: qui autem dixetitfra
tnfm } racha>rcm ent icn-
citio : qui autem cii.\t>it }
fume j rem emit gebenna
I ignn.
Si ergo offers muvMt
tuum ail altare , fy iLi re-
cordatus fueris quia fra-
ttrtUUS babet aliquid ad-
uerfum re,
14 I{elu>qiie ibi munuf
tuum ante altare ■, &~»a-
de'.pritti reconciliare jr.i-
vri tuo , &• tunc yemeniy
offercs munm'tuum.
iz ludiciojx&irH.id eft, poem's qua; a iud'dbus infligun- ftu quopiam fuggerat,vt (1 Gallico feunone dicas fy , & G-
^tur. Chufiurna_uteni certum eft nog de cioilibus iudiciis. muldefpuas, cuiufmodi hac vox Raca fuerit:cuiufmo-
x3 & pcenisa magiftratu thfligendis,led de ipfius Dei tribuna- 5 di quiddam videtur notari, Num. 13. 14. & exprefle Deut.
to
»5
li agere:apud quern prena bemicidij ob violatum hoc pre-
ceptum teneantur, non modb qui vitam alteri eripuerint,
fed etiam qui proximo nocendi affectum habuerint , aut
conuiciis fiue leuibus flue grauioribusefi aftecerii-it: quan-
uis ncquc paria h<tc finr peccata,neque paribus pa-nis vin-
dicanda. Etfiemm quoduij peccatu fuaptenatura mortem
a;ternam mereatur , ne »'pfo quide mere originali excepto,
(Rom.5.i4 3 & 6.i3,)camen arternarumeciainpoenariima-
liquam futuramimparicatem , liquet ex ip^us Chriili ver-
bis infia io.i^.& irta quoque imparitas proculdubio in pce-
nis quoque feruatur quas Deus peccantibus in hac vita in-
fligt.Sed Chnftus tot.un hanc orationem ad ciuijiuui iu-
diciorumformam Iucixis vfi at.un accommodauit : apud
quos(vtexThaJmudm'jltiannotarunt)criumviridepecu-
niariis & minimis caulis cognofceb-.c, acproinde leuibus
mulclis conuiftos reos caitigabant : nuui<fpiov autem eorum
qUOS etiam ^nliprlnn vnrib-iut Jif in qnp v v t r 1 iii^jri' . S
conrldf bant, de^irauioribusc int^ Aprfmphnr^r proinde
grauiores pcenasinfligebat.Sumimiiri-aiiremronfiliiiaj m_
dicum l xx 1, degrauirlimis rebus, velutidecertaaJiqua 2?
tribu , defummofacerdote, de pfeudopropheta, depace
velbeJ!oftatuebat:adquem moremChnftusreij exit.
<f l{aca,'fjt.yj. Vulgata; Latina; editionis codices legunt p«s-
X*-fed perperam , vt apparet ex Syro interprete, qui NpT
to
15. 0. quod non rTcaccipiendum cil 5 aciicill.us de quo+bi
agitur- facie; confpueretur , fed gund ^pfji c(rnf" t f &-*** —
ipilUit^cujiiipjiij^n'i^ertiumdtniq; eorum qui apertis %
conuiciis proximos Ja;ciut. quoru (peciem vna proculdubio
vfitatiffiinam commemorat Chrillus vt fi Gallicedicas/t/r,
fol,b,idin. hR igiturha?c vox Syrarquo maxime idiomate, li-
cet non puroludaros poft captiuitatem vfos fuifle conftat:
imo & captiuitatis ipfius tepore 3 vt dc a ( haldaris, Babyio-
niis dignofci vulgo poflcnt,ficuc ex Xenophotis infigin loco
apparet,vbiBaby!onisa Cyro capra; hiftoriadtrtcnbit.lta-
que affentioriisqui Raca voiuntincj^ndiLLeJltuio^aiiiJip-
minis indig na.nt.iy: ua vt ties gradushicconihtuantureorfi
qui contra hominum opniione, pro homicidis apud Deum
cenfentur. Vnus , porijm _qxii-in'.in dunnt u irln erfVis pro- ' t '
ximum commcuentu'. quamfcite admodum Tertull.de
patientia , Ixaaix_r^il«iU^H«5fti-v-ocat: alter , e crum qu i -1
eoufque efFeriiefciint v; ir icundum aliquid euomant: ter-
tius denique , eotum-q^nn-apertum a'iquod conuitium ">.
erumpunt. Caikllio Balatronerneft inteipreratus :quam
rede ipfe viderit. f Confefftt, owmSpiw. Vulgata & Erafi
Concilio. Etcerte fateor Conci'ij vocabuJum id valere,
fed illud propius abeft a Grgco. ^ (Jthcnnte , «'c tIuj yitmu.
Vocabulum hoc Hebrarum eft ex duobus compefitnm,
& vallem Hinnon declarar, quajetiun r\*}".r\Toj>het~[ dici
t*M Cf^ H.&-***.*
[reK4]icribit per Coph j &ex Thalmudicislibris, vbido- „ tur:in qua olim Ifraelita? fuperilnionibus vicinarumgen-
c~tirTimus Emmanuel Tremelius nofter teftatur fajpefic ' tiumaddifti, filios fuosdiis adaleb.mt , inauJita quadam
legi , qua voce fignificetur homo imprudens , & quafi ce-
rebro vacuus, a nomine Hebrajo pi [Wk ,] quod vacuum
& inanem declarat. Nos GalJico idiomate Follem ea-
iminanitate.Indefadum vt acciperetur pro loco crucian-
dis in ^ternum reprobis deitinato,atque adeo pro ipfo fup-
plicio& cruciatu, quo afficiuntur cum Satana & angelis
•U*r f»*^
dem ratione vocamus, Larini fatuum , fortalfis a voce ,- ipfius:ficutErafm.8calij multiannotarunt. VideIer.7.jT.
Hebra?a 1 nS[/'et/3'] Sedhaudfcioanfirleuius conuitium, ^ Ignkt -m>& ?. id eft,ardentem : ex Hebrxorumidiotifmo,
ac non potius hoc ipfum quod mox vece i uwe?c% r, ifi cal:ur > qui fimili ratione Carnem peccati pro carne peccatrice
pro qua Syrus interpret h.ibet vhh [leW] a vocabulo He- dicunt: 8c Hominem auaritia;, pro homineauaro. Si ra-
brajob^K^/^quodreniliili declarat,neqi Gra?ca' voci mengehennampro ipfo cruciatu accipias, nulla crit enal-
refpodet.Grarci profeclo non temere hanc voccm retinue- ^ lageSedhoc quoque accommodarit Chnftusadiusciuile
runt,dequa ficBafilius, aut quifquis eft author tV dnw-n- I(raelitarurn,apud quos(ficutex libro Sanhednn B.iby
nu» wr XfomfAho, Spa vd.p'a./^ tpv ofayaipiov p nyjc , ynna-ei^f.z lonico confta^fummum concilium quadruplici fuppJicio-
v'Cpiw , ize!; mvc tuittrtityus ^^Cavo^vov. id eft , Racieftdi- rum genere vtcbatur,antequam Herodes & poll Herodcnr
clio illis locis vfitata , mitioris probri ,quaaduerfum do- Romani totum hunc ordinem pertujrbaflent:nempe ftran=
mefticos &familiares vfurpant.Chryfbftomusinhunclo- . gulatione,gla<lio, lopidationc,& CjoxuhnJiiane:. inter quas
cumadditSyroshoc nomine vij"-" t il^ non vt opinor ,^ nondubium eftquin hrec grauiflimafuerit. Indefaclum
^. quod exiftimant ita^fignifican hoc pronomen , fed quod
per contemptum (bleant Domini feruos, vt alij ahos-quos
njppr ipnrnrnpppl .Lare^nod eft Gallls rwfo)ier,Allj,(quod
Ioh.Drufio diligeti rerum in his Hbris mukarum obferua- , i appm rr»mhi)rfndi\ ra. d inpiihiM- to rnrpt-.ribiL < LP n ^" f ' < j
toriacceptiifero)putant dedudumvideri pofle a themate quoillbconiiciebantur , quo tamen Chriftuallufiirenon-
Syro m[/?dcb]quod fpuere declarat , quod etymon fequu- nulli volunt. • —
tus Theophylaclus wmTflv&v interpretatur, id eftconf- 13 ^Attulerii, >rwi7rp--f#c. Opponit charitatcm Chriftia-
pueudum & abominandum:quod certe conuitij genus gra- nam cnjaullata^-exiiLumw^as^eb^^ & malis
uius eofuerit de quo tamen vtgrauiore loquitur Chri- ^ inde nafcenri^us : fimulque innuit plerunque accidere vt v- '/& m
d ifficiliorea fefe ad reconcilutionem pra'be a nr jquos p a- ^£zLl ^ , * 1 Ln */'"
vt.tternas illas pcenas , cum ignis fupplicio paflimiacri
fcriptores comparenr.Quam autem verum C\t nefcio quod (
Kimhi not..t in Pf. 17. in hac valleolim fjjifir ppipTiinin'
ftus.Itaque mihi ifta conferenti maxime videtur probanda
eorum fententia qui putant hie conftitui treseiusaduer-
fusproximum indignationis gradus , qua; hoc jnterciifli
homicidij pra?cepto comprehenduntur , quamuis imparl
/= peccato.Vniim eorum o^ileuirate aut aliquo inconfinera- 60
to afFeiftu abrepti proximo male volunt , eriaxu-fi-toftHn
huae-infeDXi .H'i i a ni mjmxintais pre-mant , vtq-uinon vfque
adeoeflferbuerit. AltejjxiiLc orum q mbus-indignatio non
*" quidem apertum & atrox conuicium , fed tamen voculam
aliquam ccntemptusinfignis i2fdicem & quidem cam ge- 65
I
ttngp^tv-i-p vpninm npniriii r Sed hare eft "rauiflima fen-
tentia, non recipi a Deo qui a proximis diftideant : & liti-
giofos irjiirU fii nirrmim rpn.orpy prflime flbi COtlfulere:
quodfaepe etiam in forenfibus controuerfiis experiuntur,
vnde lepidus ilie frriprnriv ilinqni df-rr-ftindi vcrficuius, "
Vinii.ti litigat anni-s Oit'fquam qui vtnci , Gargiliane ,potift. *
Sed metuendum imprimis Dei tribunal,apud quod impla-
cabiles homines iudicitl abfque mifericordia fenfuri funr.
Vulgatai offers. ErafmusjOt/w/trw. Et fateor og^s^sfov hoc
Cap. V. 22.
EVANGELIVM
#<-
etiam fignificare: fed Mc videtur minus quiddam valere.
vultenimChriftus vt priufquam offeratur allatumunus,
reconciliation^. Nifi forte quis malic hoc accipereacfi
dictum eftet, In ipfo etiam oblationis aftu ( vt loquuntur)
priuseffecogitandum derecoocijiationequam deofferen-
do reipfamunere.Eftauremobferuandum, Chriftum ac-
commodare totura hue fermonem ad temporum fuorum
rationem.Itaque inepti funtqui ex hoc loco habenda nunc
eflealtaria& vfurpandas eiufmodi oblationes colJigunt:.
fed ij longe funt ineptjflimi qui quod diclum eft de mutua
reconciliationeadpurgatorium fuum tranfterunr.
14 Pr;»i«w,i^TOy.Hiricparticu]arn alij coniungunc
cum vinrp , ah j cum JW*y,idj. quod pofterius videtur me-
lius conuenire.
cl el *? 1 ^ e J\ P ' 1 * J* '
iCOQ QTOVfri C4/TYI OO Cp [/AT \0JJVi' fMTJO-
TIM <&fy,^do CWTlJllXOt; TZ$ KVLT^Tyj)
H KOVOTLTt. on ippidw nnq ap^ctfoiq,
hyvdi A'^o> v/uiv en 7m.<; pte7ru>v
Jr) ifJ&^VttV CWrhxi cV TYI }(g,pjj<l out.
*5
+'■>■■* * .
1(5
17
i?>
I £lto amicus adueriano
tuo cit6 , "dumes in via cum
eo: nequando te tradat aduer-
farius iudici, & iudex te tradac
' miniitro, & in "cufiodia con-
iiciaris.
Amen dico tibi , nequaquam
exibis'illinc vfquedum " reddi-
deris vltimum quadtantem.
Audillis didum fuiire : ave-
teribus,| Non mccchaberis.
Ego veto dicovobis, 'Qui-
cunque afpicit " mulicrem vt
earn concupifcat, iam adulte-
rauit earn in corde (uo.
26
17
zS
E?lo conjtnties aduerfa
rio tuo cito , ditm ec in irix
cum eo : ne forte tradat te
aduerfarius ludici, & iu-
dex tradat te minijlro,&
m career tm mittar'u.
Amedico tibi , non exi-
es inde donee Teddas m-
uifiimum quadrantem.
^4udi(iis quia ditlum
eft antiquis, T^on mac ha-
bere.
Ego antem dico -vobi$
quia orrnw qui viderit tmt
Her em ad concupifcendum
earn , iam mvuhatm eft
earn in corde fno.
15 Eflo amicus i'iStiUocev. ErafmuSj Habeto btnemlcn-
tiam.A<\ verbum,Efto beneuolus. Id eft,Re 'i in gratiam,
&facvt fis amicus. Ncc enim monet tantum v-t-animo 10 <?e$«>t'/xi5v,^©it^A\iJiui.id eft>AiFanus,Dena ius,Iuftus,Cen-
turio,Cenfu.s,Colonia,Cuftodia.Legio, L.nteum , Liberti-
nus, Litra, Mi>are, Macellu, Membrana s Modius/.-exta-
riusjPiftoriumjKhedajSemicinftium.SicarHiSjSudarium,
Specu]ator.Taberna,Forum,Titu'us, Flagellum, Fiageila-
be a e v cli in u s -a4»ef£meyfc4 _v i ^^cjim-eo -tranfigamus-Lq uod
fiet ficum ipfo coliocjuuti reconciliemur. Vulgataver-
th.Ejitxonjentiens. Etindicat Auguftnus (ficut annotat E-
rafinus)nonnulIos vertifTejE/fajwatito- Ex quibus coniicio
veterem interpretem Jegilfe awuyo£r. facilis enifn fuit la- IJ re. Sed vtad remredeam Ad vltimum'quadrancem fol-
Mere, prouerbiabter die tuns quicum fummo iureagi-
tur. Quodautem C afteJJk) annotauit 3 id efle quod Latini
dicunt Ad denanum foluere,ciratO loco ex oratione Cice-
ronis pro Quintio.falfum eft.Iilic enim ad denanum fbiue-
pfus 6l> in <rv:atque adeo hec leclio fortaflls eft verior,quum
Veteris interprets audoraatentatur , &fenfum habeat
(ni fallor )pleniorem. Vnum tantum obftat,qubd oujuiohv
apud idoneos auftores (vt fernel atque iterum initio Aki-
biad s poftenoris apud Platonem)reperiatur proSecum io re eft^^no^iiuereiJji.cutvulgo dicimus/i^cr^w </f«j,o»
cogitare ahquid , id eft cfv««v , porius quampro o/^vsm, enttfions. Sed alio loco, nempe poftrema ad Attic.lib.r.ad
id eft confentire.quanuishanc quoque figniflcat onem fa- numum folHere fimili prorfus fenfufcribiturrquodvulob
ciieadmitrerevideatur part cuJa ffioo.ex qua componitur. dximus payer iufques audernier denier. Ca?terum feriesipfa *
^Aduerfario , -nS tu-nrfina.Ad verbum, Contralitigatori. Ne- & fcopus fermonis fatis oft^ndit, extra viamvagari qui-
que enim aJtiJiiM tarn late patet Grxcis quam Latin:s M cunque quod hie dicitur de mutua hominum interfere-
Aduerfarius,nifi quum eft verbum foren!e:quia tunc idem conciliatione, trahant ad noftram cum Deo per conuerfio-
valetatq.parsaduerfa,vt vulgus loquitur, f Dum^'anSiou. nem & remiflionem peccatorum reconciliationemrquod
Alibi verti Quoitfipe, quod huic loco non conuenit. Hie e- tamen in patrum fenptis fiepe inculcatur , & ?rni firi
nim idem valet quod Interim dum,vt infra 14.12. in quo app l icawone q uaptafn-poteft. Sed qtisillos ferat qui ad
genere dicendi etiam vfurpatur j«t (implex , fine vlla adie 3° purgatorij fatisfaftiones iftud referunt?quafi vero G ex^lui
ci one,vt Marci 6.4^. ^T^equandoyUMTnTf.Vulz.Ne forte: poflet peccata noftra a nobis illis poem's, Ch rifti p c rp e flio *
quod re<fbe mutatu eft ab Erafino plurimis locis, vt anno- n lhtisfnen s- nob i s o pus ^v^l Chriftus fit nobis datus dunta-
tauimusfupra,4.6. ^rr^«j7rof«i)Y.ideft,caufamapud xat pro folutionis a nobis prajftanda? (Upplemento Dein-
iudicemebtineat,qui te in carceremadducendumappan- de,fi valet hsec allegoria? applicatio, quis hie fuftinueric
ton tradat. fiW^fyJrojwsrx/ieTJi.ideftliclorijvelapparito- 3^ 3ihieriifij-peFlonampra?terBeum , cumquoredirenosiri
* ri. yi*»p™i rimpniii jpnpi-p ftirimrnr qui fiib frriiinnr: qn.ifi^ gratiam oporteatjdum in via,id eft, in hac vita fumus?At-
fiibj^miges»uietaphoraarenauaIiujmpta:Hebra'i D^DliU qui carceris& integral folutionis mu!cl:a iisdemumde-
[^■/jotcri'wijvocant.a Grarcis ^»«Woivocantur,vt infra 20.16 . nuciatur,qui in gratiam no rediermt.-iftis verb num ignem
Itaque vtrunqueGrxcum vno Latino exprimere folemns, purgatorij, acnonpotuis a?ternas inferorum poenasiplj
nifi quum de Diaconis Ecclefiafticis fit mentio. hos enim 40 purgatorij fautoresdeftinant?
« maluimus ex confuetudine Diaconos Grgco nomine voca- 17 Jfveteribus , rue Af^cn. Ha'cnequeapudSyrum
-* re. Tertull. totil__hjjjK_lacum faifaintexpretatione tlepra- interpretem , neque in meo venerandar imprimis antiqui-
uammlu^L^aniiiia^interpretatur Angelum executio- tatiscodiceadiiciuntur hoc loco, in quo nimirumpurum
nis. ^Cuftodiam, <pvkakIw. Gra :ci honefto vocabulo fie Dei pra?ceptum recitatur. Apparet tamen ex iis qua? fub-
carcerem vocant: quern etiam ob earn caufam etun^ dice- 45 iiciuntur , deprauatam huius quoq; pra?cepti fententiam a
bant Athenienfes(id eft domicilium)auc~tore Plutarcho in Scribis fuifTe propne fignificationi verbi/Mt%vei» inh^retes,
Solone.Sed & Latinis cuilodia-vocatur career. Cicero ad vt hie quoque verba ilia retineri poffint. ^Nomach.x'/Lut%.
Qj.intum fratrem libro 1, Hominein comprehendere,& in VriturDominus apud Mofen verbo f|NJ, \_Naaph~] quod no
cuftodiam tradere. f Coniiaarii^M^u.hd ve; bum,/4- nin" jn miptajp rnmpprir. itaquefola adulteria & quiderei-
tia.ru. Vulg ^W/ttarAtrquod paulolenius videtur. Inficundojo pla patrata doecbant Scriba? hoc prarcepto inhiberi.
manufcriptoexemplarilegitur/SA«3fc,re<5tius. 18 Quifquu afpnit , <=ra£ o(i\i7!w. Vulg. Omnu qui -videt,
26 Reddideriiitenfiii;. Erifmus, Verfolueris. id eft %m- A tqui plus eft 79 ^a«V«f quam op*v. Notat enim intentio-
TiViic. Nam hoc declarat verbum ^nxftc/ov^ hoc in loco,vt nemanimi oculos ad rem aliquam cernendam adiicien-
mox quoque verfu :j. f VlttmrnnJ^tttw. Vulgata, 7>{o- tis.Torum autem illud Greci verbo dicuttytaaiay & i-m^
uiflimum. id eilnco-mTVY. Era.fmus,Extremum: quo prpprie SJ Sa^i»,de libidinofbeorum a(pe<5lu quorum pupilla^^
75 ^'xgjivdeclaratur. Gra?ci s%*tov dicunta%Hv,idcftacon- funt.non xJ>f>aj. MuUerem, jwajw. Sic rcAius vetusihter-
tinendo &cohibendo,id videlicet in quonecefTe eft vt con prey quam Erafmus,qui vxoreminterpreratur,quumnoti
fiftam-isrhcutLatineillud dicitur vltimum, vltra quod per- ficadiectum mot velaJihti : neque duntaxat diftum velic
gerenoliceat. ^ Qu.idramem,>uJ^KiTiuj.L^tm:i vox Grxce Chriftus adulterium etiam oculis committi , led aliquid
declinata, vtmulta? ilixpaflimapud Euangelift as : cuiuf-6"o amplius, nempe omnem libidinofum afpe<ftumconcupi-r
modi lfta funr,a nobis femel collcifla , <! W*'e«v,t/&W£/<)K,<7- fcentis mulierem,fiue nuptam alteri, fiue innupta,!ioc pre.
r*t ,xm/jv^iccv ) nLdisiiijKeiMiH*, x*i$w</i* , a«j«»; , fci'vTjofj r\$Ctfitt9tt t cepJro prohiberi. lAduUeramt eamay-oi-^vavi euj-riuj.Sic vtun-
tur hoc
SECVNDVM MATTHiVM. • 23
tur hoc Latino verbo idonei fcriptores , vt periphrafi diceret Chriftus, Iegifiatoremomnem impudiciriam vcr-
nonfic opus. Etficquoque tranfitiue accipitur verbum bo Moechari (quograuiftimum ficelus arguitur } nqtafle,
Hcbranirn Naaph aliquotiesrquod quanuis differar a njr aduerfus eos qm fcortationis flagitiumeleuabant. Seneca
[z-anah] quod Scortari fignificat ( vt liquet ex Ofea? 4. in declamat. Incefta eft & fine ilupro q is iiuprum cu-
14. ) tamen hie Seortationem quoque comprehendit : acli 5 pit.
i!>
Ei j otpduA/npc GW choice cntcWcPti.-
Aifa <rt , z'fyhi cwtov , i(aj fia, Ae*&7u gov.
OV/LCipipCi yzp GCI llvU "&70Atf TO/ iV T/J f/Jer
AO>V GOV-, H^fXY] OAOV TV GOO/U^C GOV /3Aw-
3"J1 €iC ytiVVCLV.
Kajeiyi cfifyci gov y^ip crudV^ctXi^c-i 30
c^^tlko^ov avrlwyVy ficiACforo gov. gvju-
<pi Pi yt p goi ivcb "^xdA«7o/ h rp fAA? cov
gov, jtj /jun oaov to acoju^ <rov (Zay\$y\ etc;
ytlVVOM.
Eppi^tlchoTJOCCtV^TWAVGYt TuU) yj-'S 1
V'jjUj. ax> & 3 cfoTZt) avTYi "&ro 9a aiov.
tye j Afjco sfjjvon eg czv&tv avgv\ 31
vliuywuaj}(j£CW'j$ i jrvpi'iiTT>c. Ao^Pi/mp-
Vf 10LA , 7T01&1 CWtIw fA$l'v/<o5W ' K?-i 0C, iCLV
rictA/V m/JVGUVi 071 ippi^71 {9,'c. ctp- 33
Ku&4&> Igu, opKotc GOV.
\ Quod ii oculus tuus dex-
ter" facie vt tu orfendas, ' erue
cum , & abiicc abs te. expedit
enim tibi vt pereat vnum ex
inembris tin's , ac non totum
corpus tuum coniiciatur in ge-
liennam.
Et 3 fi dextera tua manus facit
vt tu oftendas,excindeeam 3 &
abiice abs te.expedit enim tibi
vt pereat vnum ex membris
tuis j ac no totum corpus tuum
coniiciatur in gehennam.
" Dicfum ell autem , || Quif-
quis dimiferit vxorem iuam,
det ei libellum " difcefTionis.
Ego vero dico vobis, cum
qui dimiferit vxore fuam>'' ex-
tra rationem " fcortationis, fa-
cere vt ea mocchetur : & eum
qui dimiiladuxerit , moechari.
"Rurfum audiftis did:u fuii 1
fe vereribus j |l Non peierab.Sj
(cd reddes Domino qua? tu iu-
raueiis.
jo
IP Quod fi oculus tuus dec Infra u.$.
ter ji andali^at te, erue niar.^.47.
eurn,^/ prviice abs te.ex-
pedit enim tibi yt pereat
mum membrorum tuo-
rum yCjuam totum corpttt
tuum mittatur in tehtn-
nam >gnk.
Et , ft dextera manu*
tua fcadatixat te, abfitn-
de earn, grproitce /ibs te.
expedit enim tibi yt pe-
reat vnum mtmbrofum
tuorutn, cjuam totum cor-
pus tuum eat in gehtn-
nam.
Dic1ti efl aute;Qiticun- Infra" 19.7.
que dimiferit vxore fua, deue. 24.1.
det et ItbeUum n pudij. J nar -'°^ ■
/ ' 1uc.i6.iS.
Ego autem dico robis ,_ £or - , 0-
ijuia omnis qui, dimiferit
vxor< m fuum,excep:afor-
nhattonis caufa,facit earn
moec))^ri:Cr qui dutufj.iin
duxcr it, adulter at.
Iterum audifiisquia di-
&U efl antique, Xfo f<r- Exo ?0 7>
iurabis, reddes autem Do leu.io.n.
nn no luiamcnt.t tua. deut.5. "•
?i
11
J3
X9 Tacit -vt tu offenda* , aKeuJhKi^H en. Vulg. ScandalizAt
te. Erafmus } Tibi efl obfluculo , id eft , *f*7n><h£ti. Idem paulo
pbft , Obftiterit tibi. Cajtcrumea taciunt vtoftendamus
qua;impediuiitquominu$ inoffeiifbciirfupergainusin Le-
ge Donnni. Peccataenim funt veiuti faxaad qua? impin-
gimusjvel etiam corruimus. vndc illud , Q_oi ftac videat ne
cadatji.Cor.io.il. ^ Erue eum ,s"|sas axni\. Allecorice &
hyperbolice ha; dicunrur,aptiflime t;imen,',d(i?nincan-
dum quam folJicite , fi efFugere volumus xrernu illud exi-
tium,vitanda? fint,etiam cum chariifimarum rerum uclu
ra,omne<> occafiones quibus ad obfecenas cogitationes im-
pelii mentes noftras lenfenmu?. quamobrem ctiamocuji
dextri & manus dextra? fit nitntio, quod dextra? partts finr
chariores: quum lftis alioqui partibus etiam finiftrii non
minus qua m dextris homines abutantur.
30 Conijciatur,@M5» . Vulgata ,Eat,aL-7nx§*. quodhabet
vetuftiflimum illud meum exemplar.
3 1 Diclum eft autem.ij>pt$Yi Ji otj. Redundat particula otj,
vt apparet ex verbo J6to. Neoue hie additur illud reteri-
bws. Nam hie non peccabant Scriba^aliquaaditftioneid
legis verba: fed in eo quod falfa interpreta'ione legem de-
prauabant: quafi videlicet tradito libe'lo diuortij vel repu-
dij putarent abfoiui confeientiam coram Dei rribunali:
quod negat Chnftus. Aliud enim effe aliquid vt iuftu pra?-
cipere , quam quod mutare non poflis , mitigare qu.ntum
poflls. Obhgatio enim ifta ad dandum diuortij libe'lum
multos non penitus impudentes proiuhiubto retinebat
quominus vxores amandarent , quod eiufmodi hbellis qui-
bus cauebatur potius mulieri dimiifa? quam viro dimirten-
ti,maritorum leuitas aut improbitas arguebatur : ficut de-
claratur infra, 19. 8. ex quo etiam loco apparet hac quidem
falfa Scribarum explicationepacatasfuilTealKjuorumcon-
fcietias, & fuifie in fynagogis difpntatum an libello diuor-
tij ob quafcunc]ue caufas dato,confcientia; fatis caueretur
de quo refpondet inerte Chnltus hoc loco , & Paulus
* i.Cof.7.10 11. ^D'jcefitiis,'^n^a.'nou,(]uafi Abfcefllonale
dicas.Nam 4<txs-*»<«/acl:iuum (igntficatSeorlliift ponere fiue
Amouere,& oppomtur t&F jwja.7T?^v.i'q>i<ru"jet) verb neutro-
paftiuum fignifici- ab'cedcie.Non licebat autem vxor re-
cedcre a marito.fiue 'ibellum vel repuuij vel diuortij dare
marito,vt jppart t cum ex legis ipfius contextu Deut.24.1.
turn in primi.s ex Malach.i r£. fed maritus ab vxore fcfe
feiungebat.vt bic Jibelius videri pofl'tnon vxorisdimiirajj
fed mariti ab vxore (ecedentis refpedu 'Zmr-xmn vocari,&
quidem non fine mariavxoicma fe amandantis infamia:
Deo videlicet eiufmodi maritorum fadum non approban-
te:quanuis ob duritie cordis iftud a Magifiratu toleraretur.
31 Extra rMioncm,irup'MTct Aoy>u. Vulgata> Exc>pta caufa.
Erd(mus,7yjjicai<fa. id eit,H^» innst. Extra hie eft in exce-
10 ptione pofitum, ficutapud Teientium in Phormione , 2^/-
que c gnatus^xtraynam aniculam,q»ifqud ei adcrat.Qu.o etiam
mode Gra?cifuum«j;*> interdum vfurpant. Verti autem
xo'jpu rationem^non ciufitm,id eft,tfj'iicv. Scutti:twnis,mp-
veiai.EraCmus,Stupri. V ulgatz fornkationii. Hie autem poni
J 5 conftat?rcfve<'X» pro adulterio, ficut .idulterij & ftupri no-
minibus Latini^noqueinierdum [ romifcue vtuntur. Sed
& 7rcpv6'j'«^ , id eft fcortari } dicitur de vxore qi.a? palam
omnibus proftat 5 vno & altero adultero non contenta : quo
modo vfrpauit Dionextremolibro quinquagcfimoocta-
xo uo,de Mefialinse&Silijnuptiisloquens. apparet autem ex
hacadieda excepcione, tunc tempore fuifie quoque ne-
gligenter apud Iudxos obferuatam legem de adukerorum
lapidatione qua? f\ fuiflet ita vt decuit vfurpata, fupt ruaca-
nea hare exceptio fuiflet, quam quidem in altero membi o
25 huius verficuli repetendam efle res ipfa demonltrat.
3? 1{urfum, -nl>M. In vnoexemplari vetufto fcriptum of-
fendimus Trxi/^.id eft,pra:terea,veica?.eriim. ^'eterabis-,
'fh'.fMTiuxd. eft,violabis iufiurandum. Signific.it enim 6faif-
khv aliquid facere fupraiufiuradum,& illud tranfgredi. La-
30 tinis quoque(vt inquit C iccro Offic.ti.Ttio)7 5 ei>r<»rf, non eji
fdfum mr are :fed, quod ex animi tutfententia iurart*, id nonf.tce-
re,periurium tft. Cuiu^ rei lefiorem admonere placuit , quia
qua?{equuutur,ahoquinon videturcohxrere.Hinc aurem
apparet Scribas dupliciterhoc pr.vceptu falfiifle. rnmiim
31 quide quod Exo.io.7.& Deut.^.u. acceperint Ni^yV [Laf-
cbaue]&L Leuit i9."lpluV [L.ifch.i!;er]\n-o vno & eode:quum
illo vocabulo temerarium iufiuradum, ifto verb periurium
prohibeatur. Deinde fuperliitiofa quadam vel potius cum
Dei ludibr'o coniuncla fimulatione obliquas &indirecl:as
40 formulas pronihilohabebant.Adhoc autem pofterius ref-
pnndetpriore loco Chrifius , oftendens.Deum iftiufmodi
ftrophis decipi non pofie, quibus homines non modo non
excufentur, quum Deinomeniu totidem litem & fylJabis
non (it pofitum, fed etiam impietatis arguattir,quurh quo-
45 ties iurandum eft , per ipfius Dei nomen non per res crea-
tas il las fit iurandum:vtqui Gtvnicus HstfJ^o^i^pit, & iniu-
reiurando non fimpli< iter vt teftis, fed etiam vt c»>nicientiK
iudex,nuncupetur. ^H^fdde.t,'*mJ6irMc. Erafmus, Perjlluts,
id eft , "im-nois. VJ fupra, verfu %9. ^ Qtue tu iurauetis , toil
50 ifKcit. j:i/.Ciccio de Legibus, Cuuteyota reddtsnto : vtfote qtut
Cap. V. 24
EVANGELIVM.
54
V,
lac.fu.
E1co.21.14
leu. 14 20
deu1.39.21,
J«
3 7
Ecro vero dico vobis, neiu- 134
rate "omnino : neque per cxlu 3
quia chronus Dei eft:
Neque per terram,quia "fca-
bellum eft pedum eius : neque
per Hierofolyma,quia vrbs eft
interpofuo Dei nomine coeipia»tuY.q\)ac)vtam latius pater Wi?- primis quicquid iuratu eft, quo pudore audent nonnulli fe-
kw nomen. Quod fi praftadum eft ipfius Dei refpeftu im- quetia Chnfti verba citare, quafiiurare nullo modo lfceat?
Ego auttm dico vobis,
non titrate omninoweque
per cxlum , quia thrown
Da eft:
Neque per terra,quia
[cabellU eft p.dnm eimx
neque per lerofolymctm*
qwa tiuitus eft magni
tegisi
Neque per caput tuX
iuraueris,quia non botes
vnum capillum album
facere am nigrum.
Sit autem fcrmo ve-
fter, eft eft,non non: quod
autem hu abnndantim
eft fa, malo eft.
Audifti* quiadi&itm
eft, Oculum pro ocuio 3 &*
dentem pro dente.
fMin cV Ttf? ovpowct) , 071 S-^voq K$7 t£
A,
028'
Mnvi cV t» yvi , on \jB07rocAov ¥$i r rp
vrod%v UJJT& ' /urnz &<; I i^coAu/u^: on
Mmts cv Tvj ivapctXn o~uu Ofj$o~v\c,, ctiov
7nnno-ctf.
E'stB Jg Xo'pC, VjUjfi V&JVCLf ,ou ov.
to j 7nzxosov^VTu>v <ya tS 7J0vne$v'<f$iv.
H &ov<7ztTi bm sppedtk O'tpSuXupv a*-
tj ?3uXfJ3 v , :yLj odd vtu cwri oJovtoq.
ma^ni repis.
Neque'per caput tuum hires,
quia non poces vnum capillum
album aut nigrum facere.
"Efto autcm fermo vefter,
etiam etiam, non 'non : " quod
autem fupra hxc redundat , " a
malo eft.
'Audiftis diitu fuuTe,fl Ocu-
lu pro oculo,& detem pro dcte.
:6
37
34 Ne mr.ite,u)i ifMsa^, Vulgata,2v^» iurdte. to ofw'atef po- dundatfa malopy fiafcitur. Non de/imt igitur qui putent ge-
fitum eft proj'twsrwTfjimperandi modo:niii ilkid >i;« uuiv in- minatam vtrancju.- particul tm c mphafeaj caula, quafi Do-
terpreteris, tubeovos : ficutetiam paulopbft verfu 3P.Ca:- 5 minus } proptereaqi!otl fere iuramus vt nobis credatur.iu-
terum ecfi neque meieft propoficijjjomment.iria fcnberc, beat vtgemina pocius affirmatione& negatione vtamur,
neque libens quenquam reprehedd ,3ii hoCpiajiertjm fcri- quam Dei nomen temere vfurpenuis. Hanc cnim conftie-
bendigenere,in quo non dubito qumipfein variasrepre- tudme inafleiierationefuifleapud Hebrajos vfurpata, ap-
henfiones incurrarn : tamen monendum efle putaui lefto- paret^xz'.Reg.io.^rvbilegim'W'l V [Iefih-vaiefch]proeo
rem,vtqnxdamab Erafmafcriptainhunc locum denize- IO quodlucdicitur \><u. Sed tamen quia in omnibus codicibus
iurando, & fuperiorem delitigaiido , cum fiirtimoiudicio interpomturd ft nc"tio 3 funt qui exiftimentin his verbis,ecs»
If s T at Nam et(i malo omnia in meliorem^pattem accipere, 6 r ' w>'y> s »ffitf»Efto at. tem fcrmo i?'y?p>-,pro]epfin elTe , qua diui-
quoad eius fieri poteft & cms Idboribus tarn faueoquam ditur^'jpc in duas (pecies,af& mantem videlicet & negan-
qui tnaxini.e,came diilimulare non poflum pleraque fie ab tetnrid ejr,in ve^&ev.-Sic enim vfiirpari has particular li-
co exp icari in his capitibus, vt videri poflit vel ab opinio- J 5 q u ^t exz.Cpr.i.!7.vbi fermonem fuum teftatur npoftolus
ne Anabaptiftarum , vela fanaticorumillorum diftindio- nonfuifte^'&sJ ', ideftvarium & incenftantem, vtrem
ne, qui ha:c omnia ad folus quofiiam perfeftos pertinere eandem inodoalrirmare:, modo negarct.ficut par.ifitusii-
credunr,non prorfus diflen-ire. f 0;/i«/«o,?n*Vrac.id eft,per leapud Terentium loquitur Negatqu&tnvo; an? aio.Qua.-
vllam rem cie tam:\t apparet ex proxime fequentibus re hare Chrifii verba perinde p()ifunc accipi acfiitafcriptii
quasChriftusdamnatformulis:ex quibus liquet 'ndireftas 10 Cuet 9 %swJiv/>S$iii£ys f -£f£p taj (uicft^aTO^aWf ) vai.£Jiov
iurandi fpecies,non ipfum iufiurandum legitime coceptum (id eft for»f*TMwj)oB', 1 )oc eft, Vefter fiTmofit,affirmas qui-
reprehcndi.ac proinde vniuerfilem particulam a honnullis dem,etiam:negan^ verb, non. Nam fimplici & nude affir-
temerc hoc loco vrgeri. lT>erc*lum,£vnJoC&tvu\ Ad ver- macioni aucnegationi quodia adiicitur vt redundet,ama-'
bum, In i'<Wo:uua? phrafis fiepe rcpctitur infra, cap. 1?. 16. Eft 'o proficifcitur. Idque prorfus re r pondet toudem fere la-
autem nata ex Hebrxorum idiomate,apud quos 2[Betl?] h- z f cobi verbis ^. n. vbi Gc fcrib t , »to cA 1 v'ttf/Sn y^', ved-*) t££
terafitpeponjcurpioiurantisadueibio,vtGen.iz.i<?.&Io- «»■ qua? verba fimili ratione interpretorde non iurando
fue2.i2.C?:terum fuithxc iurifiurandi formula etiam pro- non autem dc affirmationis aut necationis yentate.quuin
fanisgentibusfami'ians, vt liquet ex iiloVirgilij loco, Per totum ilium loculacobus ex hoc Chnfti fermone fit nm-
fideraiuro. ^ Thronui,ti&Yt,c,{iue, (olium,ac Cedes regia. tuatus. Sed & Bafilius in Pfiil. 14. ira Yt nos , interpretatur
55 Scaljel!um i C'm7mJ'r.v. EraCmus.fubfellium: fortafiis non 5° hunc locum de mida vel affirmatione vel negatione.
fatis refte'. vsmiiSiov enim Grsecis dicitur nonillud quo 11- %jQuod autem fupra htee redundat, liJitt^ufirvnliicv. Vufga-
demus,(fiue fedes fit fiue fubfellium)fed - ; uod fi dent is pe- ta,0«W auttm hi* abundant iu* til Eia/mus , Quod -ultra ha:e
dibus eft fubieclum : & a Latinis Scamnum a fcandendo, adiungimr. Ego fie coaftus Turn interprctari, vt qua: fit hoc
itemque fcabcllum forma diminutionis dicitur , quo feili- loco vis i5 afci-HZ tx> rimerem: quo nimirum vocabuJo non
cetin fedem altif rem afcenditur. Ouidius , Et cauafubte 55 hie fignificatur fimplex .idieclio iurifiurandi fed fupcrflba
nerum fcamna dedijfe pedem. Gra?ci elegantiores /Sa'a^vap- rcdundantia. Q_uod videntur illi nrn confideraffe qui ex
^ pellant. Cyprianus lib. z. aduerfus Iudsos , fuppedancum his Chi ifti verbis cefent penitus interdictum efCe iufiuran-
-interpretatur. dum:quum tamen id vnum iurifiurandi genus reprehendat
36 Ter caput, cn-f ^<j»*xf. Sic lulus apud Virgil. Vcr ca- Chriftus^quod quum alioqninfiat per nomen Dei, tamen
put hoc iuro. ^Alburn aut nigrum,\bx.bj> >t [xihajve^. Oclauum 4° redundat : id eft , quod fiaiplici afiimationi vel negation!
exemplar tollit particulam*: vt fit hie fenfus,non pofft ho- addnur,quum minime fit neceflarium.Nani &ipfe'l)omi-
m nes capillum qui fitalbus, nigrum reddere:i t.ique no vi- nus, &Prophi*t.e,^c Apclloli,quotiesneceffeeftiurant:at-
deri capitis fui dominos. que adeo in Dei cuku numeratur quoqueiufiurandum.
37 Ejio auttm, jVo> Jt'. Vel, Sit autem. Erafmus , Erit an- * A malo 'din, \m ■» imn&u. U pro &ri. id ell a diabolo.Si°nifi-
tem,lT^ii. ^Et'iametiam,v!Lj va;'.Vulg.& Eraf.il/? eft. Idem 45 catuutcmTrw^c awecvta/w^SftV^tM^^aVjaJiquidampiioa
tamen Infra it. 16. >« inferpretatur quidni f i. imt fy ou'\ & quam jowwcjnempeeum qui fit in omni icelcre exercitatus:
vertit vtego hie feci,i.Cor. 1. 17. Quod autem ex-ftimat & ad iniuriam cuiuis infercdam totus comparatus: cui op-
conduplicationem hanc adeundLiu pertinere, fed priorcm ponicur i w&( . qui eft v fui omnibus. Ideoque per' anto-
particulam effe interrogantis , poftcriorem refpondentis, nomafiam Uc vocatur Satan : quanuis ha:c differentia- non
nuJlius(quod fciam)exemplaris authoritatc confirmatur. *° femperobferuetur.
Ita enim fenbendum fu llct, vaj ; vy. co; w. quod nufquam 3S Audiftis i »>tauent.'i*. Ne hie quidem fit vctertim mentio,
legi.Idcm .urfusaliamaffcrrinterprctatione, quafinimi- quos tamen ex verbis Domini apparet legem ca ionis ad
rumiubeatDominus vt C\ fermo nofter affirmat,vere affir- indicia pertinentem perperam ad priuatam vindicfam re-
metrfincgat, veieneger. Sedea qua^ftatim fubiiciuntur 3 rulifle. f Oculnm, «<pS«Yt«r./ub erne . Ha?c eft lextalionis,
indicant hie agi de affirmandi & negandi fornuila , non au- 55 dc qua vide :puJ A.Gellium Phaubrini difputationf :quem
tem deipfius affirmationis & negationis veritate.Qujomo- tamen c. in illam exnyitaffe, vt &
modo enim hare cobxreant non video, Ve\ de debit< ie, qui (bluendo uoii effent.
fijftrmain; & vne negetii qu£negxtH,q;ioda;Kin> fupra ku re- lumx 1»; l»fine vllaadie-
ftione,
SHCVNDVM MATTHiEVM.
25
cli-one, nnm aut Mofen reprrhendit Chriftus , aut Mofai- quod de poena talionis a iudicc , Jegitima coeitatione prar-
ca- legis onus auxit? Neutrum certe veru eft, fed receptam eunre,innigetida caucbatur, ifti ad priuatam vmdnflam te-
in Synagogis huius legis falfauonem reprchendit :qua id ferebant.
vci avv /\ff.£&iV,ci<p i e$ dirrti Kj to i/^tiov'
Kci}ot;Tt$ oi dyfapdjtri /uiAiov sv>V7ra-
'}* fiber auurS Jtio.
TaoLjmwT, tt cfiJhu' qgj tov ^hovnt
Ego veto dico vobis,| ne ob-
fiftite improbo:ted qui "te cx-
dctin dexrera tuam maxillam,
obuerte ei & " alteram:
40
41
|4*
$9
Et "eiqui velit tecum con-
tendere^ac "tunicam tuam " ca-
pcre, dimitte illietiam palliu:
Ef quifquis te " angariabit
ad mriare vnu, abicueoduo.
(I Peteti abs te dato:& voien-
itemutuari abs tc,ne aueriere.
40
41
IfU 12. 17.
1 Cor. 6 7.
Ego autem dicotivlis^ Lvc 6 !■■>.
non rejtjlere m.tl, :ftdfi-
quis te percujferit in dex
teram ma.xiUa.rn tuam)
pnebe illi & alteram.
Et eiquivult tecum in
ludicio contendere , £jjr
tunicam tuam toller'e, di-
mitte vi& pallium:
Et quicnnque te anga-
riaueritmille pa[fus, -ba-
de cum ilto & alia dm.
Qui aut e petit ate , da D clJ t K.g
ei : c5* -volen ti mutuare a
te, ne an ruin's.
■* 39 Ne ebfiftite , /uJi *jn\<$r*< Hie feruanda eft propria vis qui publica aucloritate abutuntur)priuata vinddaretalie-
huius verbi. Ncccnim <«Tisi5»<!adicuntur quicun
uerfus iniuriam vel illata 11 vei inferendam cut
unquefead- ? mus,paratoseifenos oportere docetad alteram quoque
< ntur, quuin grauiurem perferendam. Nihil igicur ifta pertinent ad iu-
& iureagere apud magiftrai s:m ..■offimus , & honcftis ra- dicia & magi!tratus,coram quibus,modb publica.>offenfio-
tionibus lniunum arcere : fed c!c to dicitur qui vim vi op- nis,& charitatis fummam rationem habeamus , nihil pro-
ponat , vt par pari refcrat : cjuum apeitarvi potiiis ced:re hibetquominusiuftamcaufam tueamur. icdque n k^^
nos opottear , & patientia obnui. Sic vbi agnur de iis qui 10 omnino mihi perfuaueo refpodere verbo Hebron yn[Duii]
fansc doclnna: refiftunt, Paulus tkc tu$t$nx*>r<ic. 1 Tnn.i. 25
diu ernii ab jis qucs *»'n<ft*T.9^juSj!i'»c aj pellat,i.l im.3.8.
^ ImpYitbo. 7ftfaov»^aS due (celerato, a quo videlicet per ma-
niteOum fceius laeius fpcris. Hcb. y\y-iV, vt Ex.t.i3- Vulg.
MuW. no malc,fed ambigue, ne quis id accipiat ncurro ge-
nen. p; o iniuria , quani non 'iccat imuna penfare . vt .<c-
cepifie vide tur C hryli quod vcre quidem dicitur : fed pra?-
ftat Tnw&v de pei fona pot;us quam de 1 e accipere,vt C\ Gal-
lice dicas mefchantjCUm articulo indefinite pofito.Nifi ma
quodetfidcfore/ibu- cotrouerfiis proprie dicitur,vt Gre-
cis to xfimt K, xf'm&aj\ lamen etiam rixari & cotendere de-
cIarat(quod Gailico idiomate dki:miscjuereller)v<:\\iu ler.
iS.io,& Prou.ii.iy, & t<5.n,& 1.7.15. Idem eric igitur ti ™\
ij iqiZUJlcu.Atque fj&xfy xj ieXiSmj <ni. qua: vlitatiiluna eft
horuin verborurn conftrucltio apud Gra:cos : vt dixit poe-
ta. Cut nee ctrianeritvlia. id eft , Qj^icum. Et fie etiam litis
& licigandi vocab lis vtuntur promifcueLatini.
^ Tunicam ,-riv ^•rava.Lucavo'.zp.priore loco ponit ti&-mv t
limus neutro genere V^v^'Jintellieere prom77x.f»t>* j '^ 20 quod melius c6uenit:quum res lpfa polrulet vt potiiis fpo
eft, nequitia?,(iueimprob:tati. fgw^o'enf. Vulg. Si^uify
id eft Hue. quod mollius coharre; cum iis qua? Hibiiciuntur.
%Tcca:det, <7ipi7n'sn/.Vuigua ,7". tiercujferit. id ^ft , oi tram^.
Erafmus , Impegcrit alapam. & dubium non eft quin de ala-
pa quoque iftud dicatur,qui fuit etiam mnnumiftionis cu-
iufdam modus. Videtur tamen Grecum vocabulumfide-
liushocquidem loco expref-ifTe Vetusinterpres. nam p*-
w/fwv is Jemum dicitur Gra;ci.v qui contumelia? caufa , vir-
ga,aut fufte,aut etiam crepida,altu ca?dit:(nam p«otc & vir
lietur qui'piam extenorequaminteriore vefte. Nam^«-
iwi-a de interiore, id eft de tunica,dicitur manifefte Ioh.19.
13. quanuis de vefte quoque cxtima fiue &mro*.»; interdum
dici obferuet Euftathius Iliad. 6. vtgeneralius etiam l(j»-
aynov nonnunquam pro omni indumento dicatur. Buda?us
Gallicam vocem hoqueton putat mere Grxcam elFe o^tud.
41 Anvaxiabit , *yy>?&iji. E ; afm us , Adegerit te. D uabus
decaulivhoc verbum retihui; prima m quiaL.uinum nul-
lum habeo quod fatisvim illmsexprimat:deindequia VI-
gam& crepidamfignificat)ficutOmnhale (andalio caput 30 planus etiam iuriiconfultusidud non repudiauit libro x 1,
Hcrculis verberabat. Plut. in Thcnuftoclej-re^ev 71,7? a'^j? Pandectarum , De priuilegiis veteranorum. Ang'ari au-
i»e<:t^^iqTx.u^. ; i^ (*-m&n.i.Eos qui in certamtnibus inumpefti- tern ( vt nota - ,t Erafmus & Buda?u$) Perfis dicebancur
u'efurguntycxdunt. Etpaulo poft^d explicansjiVote^^s, in- quos hodie Vofias vocamus. Sed hoc intereft, quod hodie
quit,?^ ySajcTwe/'sw a>c 7H3.TUZWTV!:. hoc eft, Quum bmdum extu- certis fpatiis coliocaci funt qui principum ftipendiis alun-
liffety-veluti percuffurm. vide infra, i<f. 67 , & Marci 14. 65. ^. tur. vt equos habeantad curfum paratos : Perfarum verb
Qubd autem dextrs fit potius metio quam finiftrx , quum curforibus ( licut etiam hodie Turcarum ) fas erat cuiuf-
in finiftiam potius ferarur impetus fenetis, id quoque non uis equos , vel naues , aut ipfbs etiam homines rapefe ad
putoeffenegligendum. Duplex enim eft iniuria, quum ad curfum. Vndefactum vt Angariare accipiatur pro adige-
illam accedit contemptus. Qu,os autem contemnimus,eo$ re ad currendum,vel ad ferendum aliquid: Gcut infra,cap.
fere folemus auerfoicluc£dere,nimirum in finiftrum la- ^ 17.31. referturde Cyrenx'o illo, quern adegerunt Iudsei ad
tusaubetesanobis faceiTe/e, quad etiaindignos quos ver- baiulandum crucem. Proponiturergo a Chrifto feruitu-
beremus. Sedhoctamen fortiffisnimiumeftaigutum. tis genus pene intolerabile , quod peculiar, etiam vocabu-
^Obuertc,q>i-iflv. Ad verbum,!^ eric. Vulgata,? 3 )-^,!^ eft, lodeclarandum.Hoc eft quodHebrgi verbo \yjO[ Nagat]
Wp«^j. Invno codicelcriptum erat tf t'4" , eodem fenfu. declarant: vndeforcaftis trandatis Uteris Angaria vocabu-
^Alteram, -du) <£n.lxu. Apud Grscos differentia ilia inter ^ lum Perficiim dedu<ftum,& Grarcum a-y^j & Latinu An-
«>xoc & 'i-n&i non obferuatur tarn diligenter quam inter go. ^[.y/</]»»/wr<'T?3^»j,wiA/;vaV.Addidipr2pofitionem,vt
Alius & Alter apud Latinos :neq; Hcbrgih^cd ftinguunt, conftruclionemlenirem alioquin afperiorem. uwji autem
quum pro vtroque vnicam vocem -iVti^jffcher] vfurpet. Latinumeft vocabulum corruptum ,quum Gra?ci potius
40 Ei cjuivelit tecum contender e^iw biwri ou xj$Li£m.Vu\- ftadiis foleant metiri locorum interualla , vt Perfa? para-
^LtZyEicjui-velitiudicio tecum contendere. Erafmus, Eiqui 50 fangis,/Egypti fchoenis. ^Duo , J)Jo. Vulgata, (vt eftin
te velit in iastrahere. Atqui in hac fignificatione vtendum quibufdam exemplanbus)£f aliaduo. ideftj^Ti *";a« J\1i,
eflet verbo *.£<>>«>■ euro quarto cafu, Tti^i\ovnaiK^J.yHy. & fcilicet /u/a/*. Puto autem Vetereminterprerem , pro-
quoniam ficut 7T)xe^'v«vdeeoquiiniusvocat , ita vy.ngra) pteieaqubd conuerterat uativ Mille palfus , addidifte a-
dicitur deeo qui in ius vocatur, vertendusfuiffet hie locus Ua defuo, neambigua effet oratio. Itacqnficientur mi-
ita vtffn) acciperetur pro vwimJ, eiqui velit ate in iustra- 55 liaria tria,quum hie fiat duorumduntaxat mentio. Sed li
hi.ideft,qui occafionem tibiprsbet ipfm in ius vocandi fententiamipfamfpeiftemus, hajcdifcrepamia nullius eft
erepto tibi pallio, &c.qua; mterpretatio pra?terquam qubd momenti.
violenta eft, duabus certis (ni fallor)rationibuseuertitur. 41 Folentem, .^.sv-w. Ve! (vt Erafmus) Cupientem.Nam
Nam fuifl'etTD \aShv pra'ponendumTrJ'.'^VcvTj. Nee enim velierefpondet iJ/S»Vf?^: fed -ti i9«V«» aliquando exprei-
eiufmodi quifpia vellet in ius vocari vt eriperet palliu , fed 60 fins aliquid declarat. Videnrur autem hare duy membra
pallium potius eriperet vtoccafione fecum litigadi praebe- diftinguenda , fie vtpriusad mendicos & prorfus inopes
ret.Deinde agit Chriftus dc tolerandis iniuriis qux vi con-
tra omnem iuris fpeciem inferuntur , & potius quam iniu-
ciam etiam grauifllmara ( quaJis eft prxdonum,&eorum
pertineat , quibus donandum fit,non mutuandum : pofte-
rius autem de mutuatione generaliter accipiatur j quura
Iuda;is foenerari per legeai non licueric.
C. j.
44
45
Cap. V. 26 t E V A
Leu 19. 18. n'MVffMt QTi tppi&li ti'/L'W'Ac, TVV V
^ovmvvfxaiitj J)a))t6via>v vm£?
*a.7 9-60- ^ ^p&voi? ' on tvv hhiov cuutS omcivc>^\
E'ctv $ aytimcmvi tvw ayvTiuvruc,
VCL}TVCWW7KIOVOJ;
Kclj laJv d<nrdomr$t t» c ctchx<pxc; vftfjS 47
^.wovj 7i <s%£<x5"0f -arc/em 5 ot/'^ tyr-l 0l ™~
E'VscrS* OUV CfJtAlQ TcX&iOl , 6)t;7rep 48
TnxTTip u/uffiocv ToTt; xpctvo7<; TeAc^c; %%i
46
NGELIVM
Audiftis didum fwttk>\\ " Di-
liges proximum tuum , & odio
habebis inimicum tuum.
Esovero dico vobisJDiligite
inimicos veitros , " bencdicite
'iis qui deuouenc vos, benefa-
cite 'iis' qui oderut vos,j|& 'pre-
caminipro iis " qui vosinftftat,
& perfequuntur vos:
1| Vt " fitis filij Patris veftri
qui eft in caelis. facit enimvt
fol fuiis exoriatur fuper malos
ac bonos , '"'& pluit fuper iuftos
& iniuftos.
Nam fi dilexeritis eos qui di-
ligunt vos, qua mcrcedem ha
bebitis ? nonne 8c " publicani
idem faciunt?
Et 11 " complexi fueritis ' fra-
tres veftros folum, quid 'am-
plius facitis ? nonne " & publi-
cani itafaciunt?
" Eftote igitur vos perfecfti,
vt Pater vefter qui eft in cadis,
perfects eft.
43
44
45
46
47
*8
Audiftis quia diflu e/r,
Diliges proximum tuum y
& odio habebi* inimicum
tuum.
E20 autedico vobii,Di-
lig ite in imicos veftros ^be-
neftcite its qui oderut vos,
& orate fro perfquen-
tibui &■ calumniantibfts
vos:
Vt fitis filij Patr'u y t-
flri qui in ctelu eft : qui
jolemfuum or nt facit fu-
per bonos d> malos , &
pluit foper iujios & in-
iuftos.
Si enim diligitis eos
qui
•vos
dilig
unt
qu
am
mcrcedem habetts ? nonne
C^ publicani hoc fiuiunt?
Et fi falutaueritis fr li-
tres veflros tanlum , quid
ampliuifacitii i nonne e&
ethnici hocfaciunt}
Eflote ergo vos perfectly
ficut &■ 1'a.ter lecjlcr qui
in calis eft,perfec7H* eft.
4j D/Zi^i^Vrni^cFuturumproimperatiuoificutpau- flpntes. Seel enirn cjuum nemo nifi aftusSpiritmllopa-*
lo pbft (jueytaisyoderit. Nonnblli conuercerunt , Amato : quo- tris pr^ftet quod hie exigitur, & rurfum nemo nili qui iam
niam amare amplius quiddam figmficat quam djligerejex films Dei fadus eft ilJius Spintus donatione , jt, axxyfyvMoi:
Ciceronisquodamloco. quinam ha;c filiatioconfequi dicetunJludipfumcmcau-
44 Benedtcite, Suxoyln. Hebraica phrafis , pro Bene pre- J fam prajbet? Itaque in hoc djcendi genere valet ilia regu-
camini. Aiioquin Ahoyuv idem valet quodiVa^Hv, laudare: ]a,Tunc did l£pe aliquid effe, quum efleinceJIigitur.Vt 6s
quae figrificatio huic loco minim? conuenit : neque enim ergo idem valet atque vt Erie reipHi comperiaris. Sic dicit
mendacij preceptor eft Spiritus fartdus. Totum autem Abrahamum Iacobus ex openbus iuftificatum, ages vide->
hoc membrum,SJ\o}*iv -nii ^Twga«!jJ«j 6^ , non eft in vul- Jicet non de caufis iuftjficationem efficiennbus , fed de ef-
gata editione: & fortaflis ex Luca irrepfit eft tamen in Sy- 10 feclis ex quibus demum qms fie iuftificatus declaratur.
naca mterpre tatione. Vide infra jC.15.34j8t26.15. ^Iisqui ^ Faiitenim jo'-n <ucni>Mi. Vulgata vertit, Qui. videture-
deuouent^od KZ-tt-w-tAp*^ \e\juqniimprecantnr. hoc enim nirn legifle, oV-wc : & fortaftis reftius quam o-u. melius e-
proprie declarat n wmejify . ex quo Chryfes ab Homero nim videturcohaerere. Eft autem in verbo *iaii>\H for-
dicitur ip-mf, id eft precator 3 feu facerdos. ^ lUquiode- ma coniugationis Hebra?orum quam vocant Hiphil: quam
VMwtj-reu-ja/^tcuTcy , vel , ™t /jutnvcvi ,\t in vetuftis omnibus ij "non fans videtur exprimere Erafm. quum incerpretatur
cxcmplaribus fcriptum repenmus. *Trecxmini, <<2>e9<nv* / *.- Exoriri finit. Plus eft enim facere quippiam quam finere
fieri. ^ Et pluit, k<ij @pi%ei. Ad verbum ,Etrigat, videli-
cet pluuia. Erafin. Tlmiam mittit : eadem nmnrum forma
qua modb diximus accipi m /ttxiitxw.
*° 46 Habebttu-, i^n. Videtur enim t^-n prol'tjtnhic
vfurpari , & alibi quoque,vt infra 6.1 , & in meo vetuftifs,
exemplari legitur t'£m. Quod fi legimus t^n cum vetere
interprete 3 fenfus erit , Quam mercedem habetis ? id eft,
quam mercedem meremini? vel, quid vobis debetur?
EralmuSjQwi/^^wt, t^/3a*77?(;viwi'. Vtrunquenimis dilute. 2 S ^Publicani,d to-oSvoj. Sic dicuntur qui veftigalia redimunr.
hoc enim verbo,vt obferuant Gre;ci gramatici,ab #»t de- Erant autem ifti reliquis Iudaeis exofi, turn quod profanis
duftojhoftilis ac velutibellicus infult 9 notaturrquod poft- hominibus( ideftequitibus Romani.s)operam fuam quad
ca,vt&ipfum iB^'^^jadiurgiapriuatoru tradudueft : & ad oppnmendam populi Dei libertatem localTentjtum
to Kf ivhv & xfivtdj forenfes voces euaferunt. Ego verb ftuduj etiam quod hoc hominum genus auaritia? nomine pefli-
fignificantius banc voce exprimere.Chrifto videlicet figni- 3° me femper audierir. Poftremb quod Iuda?i iniquiftime
ficate,fiue apertifllma vi & iofeftifllma quifpiaChriftianus ferrent Romanorum iugum.vide infra,s>.io. Neque illud
«St. Videtur Graeca pra?pofitio fignificationem augere.nam
^'>*-&a/, optare vel vouere fignificat: & -wgm t/^^, aliquid
optare ab aliquo. quod nuetur etiam Auguftinus confir-
mare Epift.5 9. ad Paulinum. ^Qui -uos infftant , i$f «n»-
^tatfo'vTOv. Vulg. Calumniantibuf. permutato vocabuloium
ordine,quafi prius fafta fit metio <?$ ttuxormv quam ffitm-
fizgvmv. Cui interpretationi fauet Petrus duobus locis,
hac ipfa in re vtens verbo wmxaxrit , i.Petr.i. n, & j, 16.
omittendum eft, Iud^ros quibus olim publicani tantopere
fuerunt exofi, hodie elfe Turcarum publicanos,admirabi-
li quodam Dei iudicio.
47 Complexi fuerttis-tti.tma.eyoh. Vulgata , Salutaueritis.
atmi(t,'$TLi falutare quidem iignihcat,(ed ofculo & comple-
xu :qui mos iftarum gentium erat. Hie autem hoc vno
officio csetera eriam comprehenditraJioqui content! fuihe-
mus vulgata verfione, quam frequenter in Epiftolis Pauli
homo appetatur , fiue iuris obrentu ad magiftratus traha-
tur (nam m hvmi euaiit proprie forenfe verbum ) non elfe
iili committen lum quod in alio , vt iniufte agente, meritb
condemnet: ficuc obferuauimus fupra, verf. 39> in verbo 35
di-n^ajf. lus autem fuum aduerfus iniufte agentemrueri,
nondubitoquin iure &diuino & humano Chriftianis li-
ceat : quanuis tunc quoque fingulare patientia; exemplum
praeftare, ipfius inprimis Chrifti exemplo, oporteat, ac
iuri quoque fuo potiiiv renuntiare quam aliquid commit- 40 fequuti minus. ^Fratre*,Tcii, *j«^i<. In omnibus vetu-
rere quod Dei gloria? officiat, & fratrum sedificationi. Scd fti^ codicibus legimus m? 4>«\ot? , amicos. ^^4mp>lius 9
& illud obferuandum eft, hoc verbum apud fcriptores e!c- «fetcviv. Idem hie valet tjfciwov quod 7rKior. & fubauditur,
gantiores,cum tertio potius quam quarto cafu fiue Rei fi- Quamalij. Sic etiam infra, 17.1?. Et publicani ita factum?
ue Perfona? conftrui confueuiffe. Syrusincerpres, Qui vos >y*i nK&ttu outo ■maw<nv > Vulgata, etiv>ui, ficut etiam in
trxhunt invincuLi,exponiv. quafide foroduntaxat agatur, 45 duobus codicibus & in vetuftilfimo meo fcriptum chTendi,
ac etiam decrefcat oratio. Pronomeu autem vt non temere j$ ol i&vix.ot n> cui ri -Tmiwort ; Et ethnici (id eft exterae & profa-
bis repetitum,bis etiam expreffi. n.rgcntes) idem faciunt?
45 situy-fyh&i.riyH&z] mterdum idemvrdcre quadTl) 48 Eftote,icrf l >%. E/afmus ad verbum jErkis: qui videli-
vel illud Homericum epitheronoftendit , quo vocat 3t«t< cetcxiftimauit banc Chrifti concionem ad folos quofdam
djeifririty id eft(vt alibi dicir) oiivt'«Vj^, id eft, femper exi- 5° perfectos pcrti«icre:qox opinio falfiftima eft. Nemo autem
ignorat
SECVNDVM MATTHiVM.
27
ignorat .ipud Hebraos fepiflfimefuturumindcatiuiaccipi patiamini in vobis requiri. Tsawj* itaqtie vocaneur vere
proimpcrandimodo, vt infra, 6. 6. & perfe&ieftoteidtm Chriftiani , turn quod ad perfe&ionem illamcontendant,
hie declaatatque planum facite, patrem iJIum ca?Ieftem tpheLf.i3,&PhiJipp. 13. if. turn quod omnium verarum
im tando 3 vos eile germanam eius fpirituaJem videlicet Co- virtutil (cinina fint lj-fis a fpiritu Dciinfita , quamuis non-
bo!em,&quum in eo perfecla fine omnia nehanc virtutem 5 damadoleuermt.
KiipaAujov
Cap
v 1.
(XYl^i fJLit&OV «>t i'^TZ 7rU^/t. TZtT ttUT £JL V-
O'tuv owo iromc, i\W/L{9(jm)luJ)fJM crctA-
7narYK;tfJt,'z&£9<&tv gov d)g7np ol xzsokqjl-
touj iroiovoxv cv [&i$ (nojctyo'j/xTg %gj cv
nrajc pv/AOft; > 07iwi; Jb ;ct&u>criv vzzo rft
ax^^PTmv. ct/ulw Myoo/mv 3 &7nyovoi
70V JLUcd-OV cwrfi.
'E.ov j tiq&vtoc, iMvi/upauiilut^v) yvco-
7WJ7 a£/9fc£$i (KVTWKiein efo%l<ZODU.
INCAPVT VI.
I ji'ttrnJite -yWfcixTt , velcauete,vt vertit Auguftinus
lib. defermone Domini in monte, ftcundo cap. vt & acci-
pitur Luc. u.i,& infra 7.Poffemus etiam vertere , A^hibe-
*ed»iwMm.Nam<m«o^adhiberefignificar:& fubaudiri vi-
detur-rcV votui ,^uod etiam fipe exprimirui :iungiturque
tertio cafui apud Gra?ccs: vt ante particulam ^x.qua; fcqui-
tur,videatur fubaudiendus articulus to"", f 2Yj: iufttium
yiflrumtxerccatis , rko StwoowJlw u/J%rf //.>! mim. Quamuis
plerque Gra?ci codices pro cTtKctjomjulLuj , fcriptum etiam
hichabeantj Yrpaulopoft,t\M^<7tu)7cu,e!e€mofynim , de
qua voce mox dicemus: tamen & duorum manufcripto-
rum codicum vetuftiffimoium , & veteris interprets , &
antiquiffimorum aliquot patrum.uftor.tatem, rationem
ipfam denique (ni fallor) fequurus iuftitia? nomen praetul .
Quod enim de ele^ mofyn .1 , de precibus quoque & iei nio
poftea Chi ifhis pra?cipit,quibus turn charitatisinproxi-
mum,tum pietatis in Deum,argumentis teftari fuam pro-
bitatem homines confueuerunt. Eft autem Hcbraeis Iufti-
tiam facere idem atque mite & rede viuere, quod genera-
liter initio ditfum, poftea fpeciatim ilJis tribus applicatur,
vt:meo quidem iudicio,recle locus ifteab Auguftino ex-
plicatur libro de Sermone in monte , 1. cap. quamuis non
ignoremHcbra?os 3 quos etiam fequutus eft hoc loco Sv-
rusinterpres, Iuftitia? nomine interdum fpeciatim elee-
tnofynam intelligere, vt verterunt etiam Graci Deut. 14.
13, & Dan. 4.15. ^ V t (peSiemini } nofh to &<*3*vcw. VuI-
gata, Vt videamini: qua; loquutioeft ambigua, vr ex Augu-
ftino annotat Erafmus. Deinde 3*»,&r« plus eft quam i&L-
£*), (irutapud Latinos plus eft Spedbri quam Videri.
^M ercedem , fu&iv. Mercedis nomen paffim infacrisScri-
puris accipitur pro conftituto quidem pranno , fed eo ta-
me gratuito: vt fruftra Scholaftici mutuam meriti & mer-
cedis relationem fomnient.
% Quum das eleimnfynam,o-mi wons £hwtM<jvu>luj. Hac vo-
ce quam Latini theologi fuam fecerunt,pro ftipe qua? pau-
peribus erogatur, generaliter intelligitur alioquin genus
omne beneficij quod in miferos confertur: fie etia ea vten-
te Callimacho in Hymno in D< lum. f TSljcurato buc-
cina cani,f*>i <ra*7nV>>c. 1*hTti£eiv illud eftonmino quod Lati-
ni buccinare dicunt. Hie autem accipitur tanquam in Ha;-
brea coniugatione Hiphil ynn [Honab.] Vulg^ta , 2yV<
tuba canere. Erafinus reclius, Ne ti'.bis canatur : mutato aclri-
uo in paffiuum. ^ffypocrite^cwTu]. id eft fimulatores:
quod Vocabulum theolo»i retinuerunr.Dicitur autem pro-
priedeHiitrionibusperfonamaliquam fufiinentibusinfa-
bula: cohuenitque (vt annotat Erafmus ) cum eo quod di-
xerat p.iulo ante, V t fytcitmim, Mnquam in theatro viJeli-
cet.-quod & ipfiim tibicinibus perftrepebat , vt tota ha»c a-
ft 10 plane hiftrionica videri poifet , in qua hmulate cuncla
A' Ttenditc ne iuftitia ve-
ftram exerccatis coram
hominibus 3 vr. fpeilemini ab
eis:aIioqui "mercedemnonha-
bebitis apud Patrem veltrum
qui eft in c#lis.
flltaque quum dabiscleemo-
lynam , 'ne cuiaro buccinaca-
ni coram re^ficr.t "hypocrita* fa-
ciunt in "'" (ynagogis 8c in " pla-
teis , vt gloriam confequanrur
ab hominibus. amen dico vobis
Lctulerunt mercedem fuam.
Quum veto til das elce-
moiynam, ' ne nouerit finifira
tua quid faciat dextera tua:
Cap
v 1.
ATtcndite nt iitfti-
tiam -vefira facut-
tis coram hominibw , vt
yidtamini ab eu -.alioqai
mercedan non habibiiH
apud Vatrem -vejirmn
qui in c&lis eft.
Quum ergo facts tlee- R- om - u*"*
iiwfynam , noli tuba ca-
nere ante te , ftcitt hy~
pocritte faciimt in fyna-
%ngu &• in -vicis , y>t ho-
nurijicentur ab bomini-
bw.amen dico ■vobis, re-
ceperiit mercedem fuam.
Te autem faciente e-
leemofynam , nefciat jini-
(Ira tua quid faciat dex-
tera tua:
10
agerentur. fSynaga^is, owjuynyqe. Vocabulum Grx-
cum re ruimus, vt fupra 4. zj. quum videlicet agitur de
conuentu, feu loco lpfo in quern conuenire fblebam Iudxi
ad Scripturam tra<ftandam ,quomodo hicquoque accipi
videtur: fi, ut per plareas intelligitur forum quod ciuilibus
negotiis & commercm eft accommi -datum. Celebnores
igituronitie.svrbium locos captabantii dequibus hicagi-
tur : ficuthiftnonesqua?rerefoient^»v)i^Hf , vellucri vel
oftentationis c ^ufa. ^Tlaten,'^iAcuc. Sic malui mterpre-
15 tari quam Vuis: um ad vitadam ampluboliam, turn etiam
quia non quoflibet vicos,fed plateas & fora veriffimile eft
iftosquxfitiiiTe.qua? potiffiinum lignificatio videtur con-
uenire Cra?co vocabulo \ Jtm,qunm deducatur a pv'w, id eft,
cp/juu vteurnin vrbe locum fisnificetin quern omnescerta-
xo rim confluunt. Idem enim eft Poliuci quod ttkathh.. Ste-
phanus autem rs»a>woV, id eft angiportum fiue compitum
exponit,vbi videlicet plurts vici terminantur:qui loci pro-,
pterea funt laxiores,& freq entiores, vt poftea feq.verf.5.
^Ftgiriarn lonfquaniurj-imt Jl^a.^tu<aiv. Vlllgata, V tbono-
it,lrifiitntur. nam «ft?af«^ idem hie valet quod -ntca^. ao'|*
autem turn opinionem fignificac & exillimationem , turn
etiam gloriam. itaque Erafmus interpretatus eft Glorifi-
cemur: quomodoeti m nos,quoties quidem agiturde Dei
Jaude & gloria. ^ T{etultrunt, a.Triy>vm . prgteritum vfur-
30 pans , quoniam nemo habetnifi quodantea accepit.Virg.
Egregiam veto laulem ey fpolia amp Ian fin is , nempe glo-
riofam illamfed inanem pra?dicatione 5 qua? ab homini-
bus proficifcitur. V uhnt3,T{eceperunt. Erafmus venit,fta-
bent. i-m^v abeffe fignificat. hie aute idem valet quod &ro-
35 ^^e i Mf<tv'«VJideft-abaIiquoperceptamac perfbluram habere:
vnde icOTj<ti dicitur fcriptum quo creditor debitorem abfbl-
uit.Plutarchusin Solonejdefcortatoribusloques, quorum
filios Solon conftituit ad alendum patrem non cogi 5 <i hi
ev yip® mgjpuv to xolmv 3 k Ttufoov t vi^jt tfMAo'f 6hv ain^ nJbvf c *'jj>-
/ulpot^isx "&m\iKci7Tiv,oic cuJ-KTo-$ut,$zLf Tmroinv.v cvetifbe. id eftj
Qui enim honeftatem illam ac decus nuptiarum defpexit,
declarat CtCe non liberorum fed voluntatis gratia mulieris
confuetudinemqua?(iuiffe: itaque mercedem fuam refert,
45 neque fibiius ilium reliquumf iriteos conueniendi qui ex
eo concubitu nati funt. vt qui efftcerit vt ne nafci quidem
fineinfamia & dedecore potfce int. Sic etiam apud Lucam
to tim*™£etv fignificat ex mutuo lucrum fpcrare:& apud
Ariftotelcm libro ciKevo/Aucaiv fi ,i^77t;/io 1 Jt^r£/,abalio difce-
50 dere.
j Quum -vero tu das, m$ St ■mv.uZ-nt. Vulg ta ad ver-
bum, Te autem ficiente: quod pauloobfcurius \ ulc batur. E-
rafmus, Cteterum quum pr.t(iabn. ^ Ne nouerit pnifira , y»
yv£-m*at.yi<xe£. Prouerbi ile & hyperbolicum dicendi se-
55 nus,vt CeCe fruftra Auguftinus in hoc explicando loco fati-
garitjlibro paulo ante citato^
Cij,
Cap.
VL 2 g EVANGELIVM
oW^^^^ru*'* <W *pv- 1*1 Vt.fittua eleemofyna;inoc-|4
'culto: Pater autem tuus qui te
afpicit in occulto, ieddet tibi
in propatulo.
Et ' qiui prccabcris,nc efto vt
hypocritae. amat enim in con-
uentibusScin'angulisplatcarfi
itatesprecan,'vtappareat no-
minibus, amen dico vobis,re-
tulerunc mercedem fuam.
LUC.H 2.
TrfMoTrtt-rrip cvvo /Wwwv cm izSxpv-
rf'^cuuTvf&KcMai oDicMTzftpwpd.
Kctj otdlv <ar&(rtvxy*" ,t **V **&*? °*
•v^SJOxe/Tce/.o'n <pi?$vcnv zmtvuc, owjaya-
rctjs ^ cm Ttttg ^uvictjQ r 7rp^r J m igw-ng
710 tQ.OL1J.V\V Kite*) VfMV 07ium%iiai T0VfA.tr
1v Jl otolv <zp&crtv%y 3 «o*A3* &tg to
tv/uliZgvgou & Kh&crti.Q tIw dvpaM ccv
42£l<nv%cLf ntf'na'rel or v 7^CMTciv.pv-
•nffS'rt) I Trump era @Xi7rwv cm T<sf xpvxfd,
"^TroJaai (rot 6v t» (paMtpd.
U^c<nv^cfA^{joi 'j (av\ fict<ffo?&yycniTZ->
COQTFip 01 ihviK/ii-StitCVOT "^bOTlCAtTYl 710-
hv?&}t>x cwffiilaraKOUcdryiGoirctf.
Mm owu ovLciapnTi cwrvig. oid\ ybo
OLfTYltJZtj OUUTOV.
CvTvg owu <z&£3 (nv^S-i vjuutg, n A -
,T E P vfA$o ov Toi's ovgpvctg, dyictcd-yiTa>
\ >/ '
TO OVO/j& OXV.
Tu verb quum precaris , in-
troito in conclaue tuii,& clau-
fo oftio tuo puecare Pattern
tuum in occulco : 8c Pater tuus
qui « afpicit in occulto,reddet
tibi in propatulo.
Precantes autem ' ne cadem
blaterate '' vt Ethnicf. putat
enim fore vt fuailla loquacita-
te exaudiantur.
Ne igitur ipfis" alTimilamini.
nouit enim Pater vefter quibus
fit vobis opus, 'antequam vos
petatis ab eo.
Vos igitur ita precamini.
|P ater nofter qui e s in cx-
.is,fandificeturnomen tuum.
Vt fit tleev.ofjm iUA
in abfeondito : e> Pater
turn qui videt in alfcon-
dito,reddi.ttibi.
Etijtiu ' or at is, non critis
jicut hypoiritx, cuiamdnt
infynagogis <& m angiitis
platearum jlantcs orare y
■vt videantur ab homiri-
bus. amen dico yebif, recc-
ptrum mercedem fuam.
Tu autem quum ora-
tteris intra in cubiculum
tuum , <&■ claufo oflio ora
Patron tuum m abjeondi-
to : &■ P ater tuus qui-vi-
drt in abjeondito 3 reddet
tibi.
Or antes autem nolite
multnm loqui jicut Etb-
nici. putantentm quod in
multiloquiofuo exaudian-
tur.
Nolite ergo dpimHari
eis.fcit enim Tater-vefier
quid opus jit -vobii 3 ante-
quam petatis emit.
Sic ergo vos orabitUy
P A T E k nnfier qui es
in c£lis, jancttjicetttr no-
men tuum.
10
4 /»off«/fo,«"rT.fjqiy-^«.Hebr. prooccult.i. %Qm\}e"\
ttyicit , o /8asW. fiue , Qki [ hoc ] afpicit. Ad verbum , Qui
videt. quomodoVulgata & Erafmus. Atqui^sVw dici-
t\irqua.G£<i'>\Hv H'jTif, id ell adiicere oculos, quod plus eft -
quam vidtre, vtdiximus fupra^. 18. Abundat autem rela-
tiuum 4wroc,Hebra-.comore : veladditumeft (vtmnota-
u tErafmut) vrperfonam Patris dift nguatabeoin quern
confercur bencficium. Deerat tamen in vetuftis exempla-
ribus.4.6.8. ^ in pnpatulojor id qxvipd.'Hxc defunta-
pud Vetcrein interpretem.'nt teftatur Augurtin.lib. fepius
iam a me citato, non fuillc in Gra?cis exemplaribus.In mfo
quidem vetuftiflimo neque hoc Joco, nequein confequen-
telegitur. Syrus tamen mterpres vtroque Joco pleuam
banc habet antitfiefin.
5 Quum precaberis,°TW -ooccri/^ii.VuIgata, legitpl.num.
Stem iw>«3ti/V<£^ , *'* itn&i , Quum precabimini, non erias.
^Nonejio,xx. jVii, Hebr. enallage futun pro imperandi mO-
do Amant tnim, 0-n <pi>.aucn. Hoc loco videtur Erafmus re-
£te nouam penodum inchoaile , vt fenfus eflet aptior.
Vulg. autem interpres habet Qui> vt legifle vidcatur o'i
pro on. At qixovti vcrtitEraf. Solent, id eft «'»Sw<nv Ego
verbetfi hunc fenfumelfe non nego, & <pi\Hv fa?pe acci-
pi pro folere , tamen vulgatam interpretationem probo ,
quia Gtxcis refpondet : & hoc dicendi genus video & ab
Horatio,& a PJinio,& a Cornelio Tacito vfurpatum. Sic
etiam vulgo Qa\\\, Qiii aimentapricr. ^ In conuentibus ,
Atqui fynago;'a?facris ledionibus , ac
10
in quo recondimus aliquid. Hie autem conuenire vide-
tur Couclauis vocbulum alioqui penarium vel cellam
dixiflem , 6 ageretur de rebus ad familia; viclum perti-
nentibus : (icut Luc. 12. 14. & infra, 24. ^6. vt w^w*
vertit Eraf. cum Vetere mterprete penetralia. ^In oc-
cultot cvnJxfUTtftS. Sic legit retus interpres, &rede meo
judicio :'vt eti ;m fcriptum legi in duobus manufcriptis
codicibus , & in iilo meo vetuftiflimo. Alij Jegunt toT w
TrixfU7ri4 , qui eft in occulto, id eft, qui non eft confpicuus:
vtopponatur Deus inconfpicuus, & tamen omnia etiam
occultiflimaperfpiciens, hominibus quorum laudem ifti
fimulata pietate captabant. ^ In propatulo.ct tw <pctvtpu.
Iterum hajc defunt in editione Vulg.
7 Neeadembldterate ,M» @*i/a\cytcmTi. Notumeftde-
du<5tum efle hoc verbum a Batto quodam , & eo ftgnifica-
ri vitium eorum qui eadem idenndem moleftiflime in-
culcant, cuius exemplum nullum aptius proferri pofllt
eo fermone quern ab Erafmo appofitifllme citatum , inge-
niofifllmus ille poeta Ouidius ipft Batto in hbrisMeta-
morphofe^n tribuit his verbis , Montibus , inquk, erant , <^»
erant in montibus illk : cui par pari rcferens Mercurius,--^-
me mihi perjide produ,Me mihi prodis ? ait. Neque tamen
Chriftus hie vnum hypocritarum ardorem in precando
itafimulantiumnotatum voluit, fcdomne^iftiufmodinon
preces, fedipfiusnuminis deridones exprcfla vna mokf-
tifllma faneipfi(que etiam hominibus , precum fpecie, fie
defignauit. quarum nimium vera & vfitata exempla qui
nofl'e volet, Jegat Romanenfium breuiaria &horasquas
vocant Canonicas, Rofaria, & inhnita huiufmodi.quo-
^ V t Ethnici. oK<r£p ol
proinde etiam precibus erant deftinata?. Itaquefortaflis
(vt accepit etiam Erafmus )<K^o«5ffl7«c apptllat nonfacros
conuemus neque loca iis facrata , fed quofuis hominum in ' rum vel Satanam ipfum pudear
foro & cclcbrioribuslociscoetusfmecirculos, vt & fupri tSvinci
accipi potefthoc vocbulum verfu 2. ftcut Gra?cis c^/UTro-
tmt etiim 'jvjjot^ytudicuntur. nos verterepolfumus Gil-
lico idiomate es cempagnies , 01* , affnnblees. ^ ^fngulis,
yovidfciil eft, vbi dehnunt vi.r in angulos. ibienim funt bi- '
uia,aut criuia^n quibus fere habetur hominum conuentus.
Catullus , Nunc inquaariuiis & angiponu. quod moneo ne
quisang' lum pro loco abdirointerpretetur. f itantes,
tV^Ttc. Nam Iuda?iinterdum etiam ftantes expandt ma- exemplari manufcripto Iegimus,«»e?'jS«^t4»8«|<i/TBp/t<jt.
nibus precabantur. Poffumus tamen ftantes fimpliciter id eft, Antequam vos aperueritis os.
accipere pro eo quod dicimus noftro idioma r e, eflans. 9 SanBificetur , dLymOyma, id eft , Sanftum habeatur,
C\r t confyiwi jiot,cimc & qa.i£<n. Vulgata y Vt -videantur, ni- & fanfte colatur. Eft autem hoc vocabulum Theologis
mium dilute. peculiare, refpondens Hcbrco W\pr\''[lithkadefchjcu-
6 Conclaue j •n.y.tnot: CuUmlum. Latins p.itet Grxcis ^ x ius varia: funt (Tgnificationes , qua: fuu locis explican-
x*fUHov , Ggnificat enim generaJiter locum fecretiorciu dx funt.
jo llta]
Hoc etiam vocabulumLatini TheoJogi fuum fe-
cerunt,quo nomine Iuda:i csteras gentes veri Dei & d iui-
ni cultus ignaras vocabar,ficutexpJicat Paulus !-pliefi,n.
8 ytfimnlamini , o/MiaSmn. id eft , fimiles fiatis. Vi-
detur enim mihi hoc verbum ( quod etiam non reiecit
Erafmus infra, capit.7. n ) optimc refpondere vcrbo
Grjcco. Cicero quoque Aflimilandus dixit. 9.4me-
quam vos petatis ab eo,™* rn uyjee a\-mow^ axrcii. In ouodani
SECVNDVM MATTH1VM.
E A^tto n (SctaiX&-ict cvu ' fyjtiSwm to
071/A6£CV.
/t/^j fc>$ ^ «,«*/£ dpejufyj to 7c o(p£iAtrct)g
Kctf /un &{<rtv$ym)$ y\uoa &i$ tth^l-
vtj$v , aMa pvaztj w ua£"&ro tS itova^xj.
gti avu'6£iv yi (3ctaiA&tct , tyy ri £wuz/uu<; 3
Eezvyb d<p7iTi to7c ca'3-^o7T0fg tx ttm-
ey.7i{M h&tu. cwrp,ci$ricri & vjimv o 7tmy\o
LtlVch JUil dpUTi T0?g CtvB-^07c7^7yct-
10
ir
iz
'3
'4
Veniat regnum tuum
fiat
voluntas tua } iicut in cx[o, : 'ita
etiam in terra.
Panem noftrum " quotidia-
num da nobis hodie.
" Et rcmitte nobis " debita
noftra, ficut & nos remittimus
debftoribus noftris.
Et ne nos ' inducas in tenta-
tionemjfed ' libera nos ' ab iilo
(1 malo.
Quia tuum eft regnu , &po-
tetia,& gloria in Yccula.Amc.
I Nam (i remiferitis " homi-
nibuslapfus ipforum,remittet
etiam vobis Pater ille vefter
cajleftis:
Sin autem no remiferitis ho-
ii
ii
1 9
I o I ^dncniat regnu <n tuZ
fiat -poluutas tua , ficut in
c<elo 3 ty ifi terra.
*3
M
Panem nojlvam fuper-
fitbfiantialem da nobis ho-
die.
Et dimitte nobudebita
noflra,fiLUt& nos dimit-
timm debitoribus no/iru .
Et ne nos inducas in
tentationem, fed iibtra nos
a malo.Amen.
Ink* ,13.19
! 5
Si enim dimiferitis ho-
minibus peccata eorum,di- Mar. n 2 J-
mictet & vobn Pater ve- «clca8.a.
fter cxlejlis delitla. ve-
jira:
Si autem nonduniferi-
10 [ita] eti.im,yjui. Amid Hebnros fiepiffime deeftpar-
dcula fmilitudinis &mJb-mi».'Vide Mar.3 z6. f C»w-
tidianwm , Kv'&nxow. Hoc vocabulum veceres interdum
■no.??. t6 '6hiv*i, vn-dc >i 'ihQtmGrxcis dies alterum proxi
meconfequens dicirur , dedutfrum interpretantur Cra-
ftinum,ideft qui incraftinum fufficiat : quod vt prorfus
coadum rcpudio, quamuis ab Hieronimo confirmetur
Euangelij cu ufdam ( quod fecundum Hebrsos vocat)
auctoritate , qui etiam in comment.ad Ezech. 18. fuper-
uenturum interprecatur , vt Auguftinus aduenientem,
femone De verb's Domini 28. Ldem autem interdum
ab '£fa* & icntt deriuanres h.inc vocem , interpretantur
fuperfubftantialem , quafi de Chrifto caelefti pane hie
agatur , qua{i(inquuErafmus )in precatione tamcalefti
Chriftusde eo pane non loquatur quern a fuisparenti-
bus accipiunt etiam gentes. Sed hoc certe prorfus re-
pudiandum eft, quum Chriftum res ip/a oftendat hoc pre-
cationis compend'o comprehending quicquid .eft no-
bis a Dei benignirate petendum: &quodaddit Lucas, -n
tests' i/M^Li manifefte' decl«ret de cibo hoc agi, quo in
fingulosdies nobis opus eft, cuius quaerendi noncuram
conuenientem , fed anxiam IbJicitudinem poftea redar-
guens.nos docet in earleftem ilium patrem dietim rccum-
bere.Egoigitur abS^& iaia. quoque deduce iTcutGra:-
Cl interprftes tS&maiov , ouctoumov , auMOOTtov , iTipHmv. no-
ua quadam etymoJogia; forma dixerunt, & cum Grse-
cis fchoiiis explico , ^j tLu is^^mi* *w/>kou£t« , fiue cum
Bjfilio in afceticis,definitione 141 , t^h tUjj i^i^oM £a>L/j t«
xai*.>!fj&\/S%t9tf*4jsvm,id eft frugaJem , vt vitfium & veftitum
habentes . iis contend fimus , quod vetus interpres fads
commode Quotidianum verdt , quum fie vocare quod
vulgatumeft & vfitatum foleamus. Huic autem inter-
pretationi fauet etiam Syra interpretatio , qua? panem
fufficientem fiue neceflarium vocat. Deniquedoftifllmo
virofanda? memorixD. Mercero aftentio, qui hunc efTe
panem tradit , quern Solomon panem pra?fcripri, id eft,
conueniente,& natural noftra? tuenda? a Deo. prsfcriptum
appellat, Prouerb. ?o. 8. Quia tamen quotidianum fie
quoque poteft accipi quafi cibus in vnum tantum diem
petatur, huic autem interpretation id obftat, quod in hoc
orationis compendio Lucas non contentus K^jsinovdixifTe,
etiam addit to ^S-'w'^V** 1 idcirco fortaffis prertiteritPa-
nem cibarium inrerpretad , vocabulo Latinis viisato in
hac quoque fignificatione : vel per periphrafin, Panem
fuftentandis nobis idoneum. Verum tanti apud me non
fuit ha?c amphibolia , vt quicquam hie innouandum puta-
ritil quo qufquam offendi poflet.
12 Remitte , oW- Vulgata, Dimitte. quomodo ipCe
quoque Cicer.j. Verrina dixit, Dimittere de fumma : fed
illud pra?tuh , non modb quia Latinis magis vfi atum , fed
etiam quia Vetus ipfe interpres aliis plerifque locis ita eft
^ interpretatus. ^Debita , i^HMf^ja.. id eft pec-
cata , ex Syri fermonis idiotifmo: nempe quoniam qui
peccat turn pcen.im Deo , cum iniuria? compenfatio-
nem proximo debet. Itaque non modb falfa fed e-
tiam inepta 8c fatuaeft opinio fophiftarum,exiftiman-
tium retenta pa?na peccatum remitti : quum remitte-
re peccatum nihil fit aliud quam eius pcenam non exi-
gere<
13 Inducas, tinnyntit id eft (imiyvK. Nam 4 {pen & otynv
5 fa?pepermutantur. Indu it autem Dominus in tentano-
nemeosquos vtiuftusiudcx, non vtpeccatorum audor,
Satanaiaibitriopermittit, vtcoreorum impleat .-ficut lo-
quitur Pet. Act. 5, 3. Eft enim vis pra?pofitionis ei'cdili-
genter confideranda. Cyp'J.poft Tertull. lib.de oratione
io citato ab Auguft.lib.de bono perfeu.cap.6. vertit, Nenos
patiarn induct, fentcntiam potius explicans quam verba
interpretans. Qnx fit autem ifta permiffio, pete exeo-
dem Anguftin.lib.aduerfus Iulianu 5.cap.z. ^Ltberaiuntj
Tertul'. defuga, vertit Erne, quod prorfus Gia?co verbo
1J refpondet. Idem lib.de oratione vettit£«^c-.Ego in for-
mula tarn vfitata nihil nifi optima de caufa mutandum
cerifui. f yfb illo ?w<j/o,&7o ™ OTvx^J.id eft a Satana,qui
dicT;usefto'7r«ejt'^v,fupra 4,30. Namwome?? potiiisdeper-
fona quam de re dicitur,& articulus mafculinus adiunclus *
io omnem dubitadonem tollit.interprere ipfo Iohanne 1.
Iohan. x, 13. &♦ Tertulliano qui Malignum intcrpreta-
tur in libro deFuga". Idcb articulum expreffi, non tarn
emphafeas caufa, qua? tamen negligcnda non fuit, quam
vt falfam eorum expbfitionem oftendt rem, qui putant hie *
15 peti malorum id eft incommodorum & calamitatum
auerfionem. Vulgata , addit particulam jimen , qua? ta-
men in Gra?cisquibufdam ncn legitur, nee etiam eft apud
Auguftin. Jib. De fermone Domini in monte , 2. Notum
eft autem Chriftianos fie preces facras omnes claudere
, confueuilfe : ex qua etiam confuetudine non defunt qui
exifliment totam iftam coronidem , Quia tuum eft re-
gnum , &c. in contextum irrepifle , magnificam quidem
illam & longe fandiffimam , fed que tamen invetuftfi-
fimis al quibus cod. Gra?cis derit , &"a Cypr. Augufti-
jc no & Chryfoftomo non explicctur , etiam vbi ex profeffo
totam banc precadonem, interpretantur. Extat tamen
apud Syium interpretcm, & in plerifque Gra?cis aliis le-
gitur. ^infecula, hc iiaV. id eftin perpetuum.
Sic enim dicere folent Hafbran o'viyV [ I.e UUm ] apud
40 quos tamen interdum hoc dicendi genus non perpetuum
fedcctin'ium temporisfpatium declarat.Sed quid cuilo-^
coconueniar,diligenter eft confiderandum. vfquead pra?-
ftitutum finem,eiimquein Dei potius voluntate abfeon*
ditum , quam hominibus fpeciatim notum , vt vfquead
.. . legem , vfque ad Chriftum , vfque ad mundi conlum-
mationem , vfque ad vita? exitum vnde nonteinere a
grammaticis eius etymon refertur ad verbum D7p
[haLim ] quod Hebra?is eft abfeondere^ , Vanum autem
effe quod ait Hieronymus in epift. ad Galatas nempe
50 oViy [ holani] cum Vau a?ternitatcm, fine illo tempusdiu-
turnum fiiinificare , iam eft ab aliis annotaturn , multis
fcriptura? locis refelli. Latina certe particula Olim qua?
de pra?terito &: futuro tempore dicitur,re<5te traditur ab
Hebra?a ilia voce dedu&a.
14 Hominibus>mibpu>inis, id eft, a?qualibus vefttis. Iubet
enim vt homines efTe meminerimus 3 & plane noftri firailes a
C iij.
V
Cap. VL 30
EVANGELIVM
cos a quibus offendimur ! quibufcum deinde Pater ille c*-
leftis confertur. Itaque R fimpliciter conuertamus Ams,
erit qiiidem fermo ornatior,fed perient hxc emphahs.
f Lapfus , ™ wJitviT. Sic conuerti potius quam errata
(id eft, «A«fn»»«)vt vim Gra?ci vocabuli exprimerem.Si-
gnificatenim **&***» aliquid amplius quam7J7««»,vt
declarat Apoftolus Rom. ti.11. id eft , itaimpmgere & of-
fendere ad aliquid vt concidas : quod eft Lanms prolabi vt
apud Gallos difFerunr chopper & bronche r. Sic Cicero pedis
ofFenfionc m vocat ii wtJi-Seum lib. de Diuinat. i.& ahbi.Si
quid ait ofFenfum titubatumque fit. Eft igitur m&nH*M>
quod Hebraris Se\el, quod deerratistemere & mconfide-
rate, potius quam deftinata improbirate fatfis dicitur. Sed
haec diftinclio fue it hoc loco perieulofa,quum grauiflimas
offenfas alij aliis remittere teneamur. Etpromifcue Scn-
ptura his vocibus vtitur, quibus peccatum in genere figni-
ficatur. Itaque offenfas vbique conuerti, qua voce fignifi-
caturid omne quoDeus vel proximus lxditur , eodem
tranflationis genere feruato.Vul2.atus interpres,quirn h;c
vertat priore loco Peccata , paulb poft vertit Deli&a , id
eft^xju^.M.'/^Tw.Hraf. Errata,& cap. 18. 35. Delicla. fP*.
tervefterillectleftis, mmf ufffli *'&*">!• Poft«e? v '^ (id eft
ca?leftis ) Vetus interpres addit , Velicla refira : & eadem
verba omittitfequenti verficulo : vt facile appareat e*fe-
quente verfu inhunceffe tranfl.ua. Eft autem geminati
artkuli magna vis,pra;(eitim fi Patris appellatio diligen-
ter confideretur.grauiusenim peccatur in Patremquam
inaliumquenuis. Deinde quishic Pater eft? is nimirum
qui nos creauit,quique in caelis dominatur. & ab hoc pete-
15 mus veniam quam fratri noftro negabimus?
10
17
^L7rfco/u(^Lra aju < ffi 3 ovJe Tramp vfxav u-
(pYiai to t^^mf^Mff-TO> vfA&v-
O'tov J$ vn<?djy\Ti> fxr) yt vt&t wc,7np 0/ l6
vsrcxg/To/ oTt'«Qgcp7roi . dyzvifycn 50 to
«sr£9<ro7jtt aufrp> bitix; ®a»u>cn txhc, clv-
3-gjp7rvi<; vr)<r<siiovTit;. a/nlwte'ytiujLUVOTi
XluL 3 KCfJ\ TO •2P£?c7T»7TC>V Vl^CLf'
96i/W,fifc>Xa Tcf7TrtfeA o~w Try dv Tzfxpu-
7s\ 'cF-K<H Tramp cvv (Zteimv ex T&fxpv-
7rl^^7inStdo-i croi cv TtS tpaxipa.
Mti dWcuveJ£vn vfjuv Svo-uv&ts'ffa
07ivv K^.i-^fd} cftopuojxai ygj\ xXifffxcn.
Vv.tr, Jj. ®YlffztVeJ.£i'tt <h C/U4V Svi<mV&tA CV
1. m.6.i». •> r> ,1 »/ \ ,/ r, ~ »
u^ava 3 otkv 8T5 ohq xt& pQjpaic, a<pa-
Vlfyi , H3\ 07TCU xXi'fifcLf OU fhopVO^HOtV
19
10
minibus iploru lapitis ,nec Pa-
ter vefter remittee vobis offen-
fas veftras.
Quum autcm ieiunatis , ne
eftote vt hypocritJE tetrico
vultu.'deformant enim facies
fuas, vt appareant hominibus
iciunare.amendico vobis retu-
leruntmcrcedem fuarn.
Tu vero, quum ieiunas, vn-
f^e caput tuum & faciem tuam
laua:
Vt ne appareas hominibus
ieiunare, fed Patn tuo qui eft in
occulto:& Pater tuus 3 qui aipi-
cit in occulto , reddet tibi "in
propatulo.
Ne thefauroscogerite intcr-
ra,vbi tinea & erofio" corrum-
pit, & vbifures perfodiunt ac
furantur.
|Sedcogerite vobis thefau-
ros in carlo, vbi ncq; tinea nc-
que erofio corrumpit,&: vbi fu
res non perfodiunt neque fu-
rantur.
16
17
18
19
zo
tubominibtn , ntcTattr
■vejier dimhttt yobis pec-,
catu yejlra.
Quum autetn iciunat/'s
nolitt fieri ficittjiypocri-
t£ tnftes: txtermmant e-
nim facies fu<tf , vt px~
reunt honuntbtu ieiu-
nantes. amen dico vobv t
quia recepcrut mercedem
foam.
Tit, autem quum iciu-
na-Sy'vnge caput tumn t <&
faciem tuam laua:
Ne videaris hommibus
ieiunatis, fed Patri tuo qui
eft in abfonfo : ey Vater
tuus, qui vtdet m abfeon-
fo } reddet tibi.
Nolite tbefaur'iTOire >e~
bvs tbefauros in terra^vbi
frugo & tinea d<molttur t
ey i^btfures ejfodiunt &
furantur.
TbefaMri%ate autem
vobis tbefauros in cjelo:
vbi neque aerugo neque
tinea dtmolitur , & vbi
"fures non effodiunt nee fu-
rantur.
16 Tetrico ■vnltu,m.u&wmi. Vurgata,7"n/ff /. non fatis
exprefTe.*W vocant Grarci afpe&um & ipfius vultus com-
pofitionem :uy.v6g$r autem quod opponitur'^J'<p*«^.! , w i-
xoe/i^fronti videlicet ad hilaritatem moder.itacompofita?.
V^detur autem hoccohxrerecum ^s^ivtfithsc fenten-
t a, N -'eeitote tctrici,vthypocrita?lblent. ^ Defor-
mant i tt<pa.ti^u!n. To d<p** i^Hi-proprie valet Sic delerequid-
piam 3 & toiiere e medio , vc nufquam appareat : quamob-
rem etiam Vulgata vertit Exterminant , id eft,«|oe^9V97,
fedparum appofite. Ideomagisplacuit Hieronymo De-
moliendi verbum, quo mox vtitur vetus interpres verf.io.
* non minus tamen incommode : neque aliud hie declarat
quam *>&>*u ttoihv, vt Eurth , illam phrafin Homericam
m'yljjfit «rg5»'c7W7roir declarat Iliad, j. Ouid fie vtitur corrum-
pendi verbo,vetanslachrymisocu!os corrumpirquomodo
bis fum mox interpretatus, quoniam aliquid amplius ibi
declarant.Denique deformandi verbum optime huic loco
videtur conuenire,quum de ipfa vultus externa fpecie, cui
(ficutfolent hiflrionesad earn quam in theatris fuftinent
perf(»nam,alfi)mptis etiam.fi fit opus,Iaruis, aut ilia ratio-
ne vultum componere)ifli quoque hypocrite comptum
& munditiem omnem fubtrahtbant , illuuie& fcjualo-
re fo?di prodeuntes , quafinatiuum vultum e medio tol-
lerent , qualem fuum ilium Pifonem perfbnatum Stoi-
cu Cicero defenbit: & quales pfeudo Iefuitas illos prsfer
timhodie, & Capucinovcernimusobftipovulru& fulphu-
ns vapore infec~to obambtilantes , neviduarum, imo nee
•^principum domos deuorent. Talis fuitCaraphai lie Chie-
tinorum princeps, ante quam Pontifex Maximuscreare-
tur, Paulus quartus vocatus,inquehocepigrama/«^ww:
Pane e> aqua V aulas contentu* vixerat olim
Quitm traberet rubrdjjrmatu tonga tog*.
idem nunc vino & dapibus fe farcit opimis,
Cuius nunc onerat tevna tiara caput.
Mir arts facinm?mirari define \\oma.
lufiijii efie lupurn qui futt ante amis.
10 ^^ippareant ieiunare } <p'x*uoi »isWom<.Vulg.ad verbum ,.fp-
pareant ieiunantcs.\c\ eft , vt omnesintelligatip/bs ieiunare:
nam certe ieiunabat. Quod aute attinet ad verbum Appa-
reat , fie animaduertimus vfurpari a Cicero, i.de Finibus,
Membra nobisha <tafi*/w»t(inquit) vt ad quandam rationem vt-
i<{ uendi dattt effe appa- reant.
17 Vnge, ct'xef-^. Vetuftifiimum fuifFe vnguenrorum ^
vfum ex ipfius Mods libris apparet & hunc fume morcm
Iudarornm quum fefe ad hilaritate comjionerent liquet ex
Ruth. 3.1. Non tamen commendarluxum Chriftus,acne
jo ipfumquiJemfimpliciter vnguenrorum vfum , quo nunc
vix quifqua fine luxus fufpicioneiufta vtatur. Habcda igi-
tur in iftis coponendis ratio temporii quibus eft Chriftus
Ioquuttis,& fpec~tandus efl loquetis fcopus : nee propterea
ad allegories autmetaphoricas interpr. recurrendum.
35 18 Inpropjtulo,ur-nJ Qtuiprf. Ha:c deerant hoc loco in
omnibus vetuftis codicibus,neque leguntur in Vulgata.
19 In terra,&n -fy^. Idem valere 'iPn t" j5{ quod it <r» >i~
(id eft in terra oftendit antithefis a> ttJSQxuS^id eft in carlo.
Eorum igitur auaritiam notat quipecunia folent non nio-
40 do recondere, fed etiam defodere. ^vbi tinea ty eiofio
corriipitytTTou c>>; >y &(>cp!nt: *y<ul%H. Vulg. V bi xruvo ey tinea
demolitur. Erafmus, Fbi *rngo fy tinek cortnpit. Primum
demiror curhxeduo vocabula enf« x,^oit fuerint per-
mutata. neque enim dubium eft quin oyk tineam declarer,
45 etymologia (nifallor) Hebrafa a DD [5.u]oikt vox ti-.
neam declarat,vt Efais 5 r.8. vnde veftimenta Iacobo oW-
/Sgjcw. itrugo igitur reipondctT? Cf^oi qux tamen pof-
teriore
SECVNDVM MATTHiVM.
3i
teriore loco hie ponftur. Deinde pro a-rugine vbique le-
go ie'v ( vt lacobij. 3 )Cgfm* nulquam. Qyare exiftimo
hoc vocabulum latiuspatere, quo videlicet mtelligantur
metonymice omnia qua; fblet depafci res in terra defoflas,
propterea quod fada eftthefaurorum m'enrio qui fere in
pecunia fiti (tint qui arrugine corrumpuntur : idcirco vetus
interpres j£ruginis vocem vfurpafle. Itaque generaliter
erofionem vertimus, quum fajmt[eua. pro cibo accipiatur,
quad deuoracionem drcas. Cyprianus ( vt Erafmus notat)
vertit alicubi Comeftura: quod verbum apud Cat'-mera
quoque reperitur. Oterum af-uifa hoc loco lum wter-
g pretatuscorrumpit, exLuca ,quiinhaceadc.mre vtnuc
verbo th*.<p$*iptn. ^Perfodiunt, <Ao/>uAjoy . Vulgata,
Effodiuni,id eft ifa u-fiovmt, quod emendauu Erafmus.
O ttov ytp 6<~tV ^micWQ^C, v/ty nut
i^ctf ygjj y\ f(jx pJ) ct v/Jfif).
O' Xvyycc. Th <jzt)/LL#Tv$ c^voocj53aA-
jmpf lav cut) op^wAynpc; gov aw hot m,
o?£v tv owftg. gov (pcovcivov \qaf
E'cw ch o<p$u.A/np<; gdv7KV>1£$$ ji , 6- \ li
A*v 70 aw/jigt, gov okothvov e<rcu.£4 ouv to
<ptrf; TO OV GDlyGKOTOc; tp$l 3 TO OXOTOgmGOVy
-4
OvJ\)q JuvctrcL) Jug) mo/o^ JbvXdj-
€4V. Y\ ")b TOV ha UiGTJJ^^ f(0Lf TOV iViopV
dyt,imG\ &t OVOQ OVJi^iTDU, %Oj TO iTigOV
>&tu®Z2Mg4' O'J JuvaS-i Qico Jbuhdj-
A/a toto Xtya v/uav , jun juzgj.uva.Ti M
fty ^vyj) v/ufifiv ,tj $a,ytm } <& t\ mum'/uH- j
ol<7 $ GZ£> >J(Ct,T\ V/U%S 3 TlU/JuGn&i. i4%>1
^vyn Tr'K&iQV 6gi rng Tgc<pnQ> t&j to ozo/^c
TO CA'tPu.'Ag-TOQ.
E^t/3/* i-^LVi iig TO. 7rtTZlVCL TO ^£pt-
vov,oti ov cnr&i&VGiv , ov<h di&.£ovGiv,.
ovJ\ eiwciyyGiv Ptg'&rody^i; > y^oyro.-^
Trip v*jfy «gaj//o? Tpg'ip« oujtu..v% v'/UiTg j
II
13
14
XI?
Na vbi eft thefaurtis vefter, '
illicerit etiam cor vefhum.
j| Lacerna corporis eft ocul 9 .
itaque C\ oculus tuus limplex
fuerit,totum corpus tuum lu-
cid u merit:
Quod li oculus tuus" mains
fueritjtotum corpus tuum te-
nt brofum erit. Ergo li lumen
quod eft in te , tenebrae iiint,
ipfetenebra' quanta*?
||Nemopoteitduobus domi-
nis feruire. aut enim vnum ha-
bebitodio, &a!terum diliget:
aut vni adharrebit, & a'terum
contemnet. Non poteftis Deo
feruire 3c 'mammons.
j|Pioptereadico vobis,nee-
ftote foliciti "de anima veltra,
quid efuri fitis , 'aut quid bibi-
turi : neque de corpore veftro,
qua re litis indutdi nonne ani-
ma plus eft quam alimentum,
& corpus quam veftitus?
"Intucmini "in volucres ex
li:non ferunt enim , neque me-
tunt, neque ' cogunt in horrea,
& Pater vefter cceleftis alit eas.
nonne vos multo prxftatis eis?
M
16
V hi enim eji thefountf
tnu> , Hi ejl &• cor tuum.
Lucerna corporis eft ocu Luc.it.jf>
lw.fi iritur oculus tuM
fuerit /implex, totum cor-
pus tuum lutidum erit:
Si aute oculus tuusfue
rit necjuajotii corpus tuu
tencbrofum erit. Si ergo
lumen ejuod in te eji , te-
nebrxfunt , ipf* ttnebr*
quants erunt?
N cmo potefl duobus do- Luc.i6.iJ.
minis fcruirc. aut enim
"vnum odio habelit,ty al-
teram diliget : aut ynum
fujlmebit , O alttr» con-
temnet.T^jmpotiftis Deo
feruire & mammonx.
Ideo dico yolis,nefplici Luc. i*.«
ti (ins anim* *ellr<e, quid P"' 1, ♦ 6 -
' , . 1 i.tim. 6.8.
manducctis '. neciut or- . »;_ , „
pen ~pfjfro , quid man*- pfal.54.jj,
mini- TSfJwne anima plus
ifi quam efca & corpus
plus quam vtftimentum?
Fjfyicite yolatilia c<e-
li>qtt£ non ferunt , neque
metunt , neque congre-
gant in horrea, & Tater
■xefter cxltftu pafcit ilia,
uonne -pas magis pluris
eslis i\ln ?
xi Vbi eft, omv J?™. Erafmus , Fuerit jd eft, a-mv <ti »'.ne- pres,^«r mii fufttnebit-.vt videatur iegifte,* iv* i£i£$. tjuan-
que tamen locum cu loco, ftd resterrenas potius cum cs- uisapud Demofthcne Olynth. prima, & apudXenophon-
]eftibusintelli.;endum eft hie conferri. 10 tei^Luunuer e/J,«wTf'^eiyprofuihnereaccip atur. ^Aiamon*,
ix Simplex, J.7rAus. Quoniam oculi funt prxcipui men- /«i^»«. id eft lucro & aggerendi.v opibus Voxtft,Syra *
tis indices , ideo pro toto hominis ingenio apud Hebra?os qua alij iucrum:vt Auguft.punice fermo.35.de verbis Do-
oculus ponirur.itaque mentis iplius indicium hicfignifica-' mini.ahj opes alij pecuniam interpretantur.
tur:cuicomparandopo:ius quam accumulandis opibus in- 15 De ammaytfira, <** 4«^f J^Jid eft, de vita veftra
cumbere nos oportuit:vt licut oculis corpus , ita etiam re- 15 fuftentanda,id eft quid edatis aut b;batis,quo vita videlicet
da ratione(id eft Spiritu Dei) illuftrata tota vita noftra re- fouetur,qunm veftitus peculian ratione quadam ad. cor-
geretur.Simplicem ergo intellig t nimirum purum & inte- pus ipfum referatur. f _Aut quid bibituri,^ -n mm*, Hanc
grum: cuiopponitur»M/««*, id eft, aliquovitioinquinatus: particulamnon habet vetus interpres,quam tamen repe-
quem etiam in vernac ulo fermone vocamus vn manuals ceil. ri in omnibus exemplaribus Gra?cis, qua? quidem mihi vi-
Lucidumautem corpus vocat,quodluceoculorum, id eft 20 derecontigit:quamuis fuperuacuamelfecenfeat Erafmus,
redo cernentis iudicio illuftraruncui opponiturtenebro- quod nomine cibi etiam potus intelligatur. ^Q^utmali-
fum,id eft quod in tenebris pofitum eft , vitiofis videlicet mentum, ws hf**- Vulgata , Efca,id eft, /2^<<aTi,c.quo ver-
affedibus luminibus mentis officientibus: bo non videturpotus comprehendi,nifi uvjjsx^i^koc. Eraf-
14 Duobus,-hi9i. Id eft inter fe repugnantibus. Nam mus,Q»am abu<,id eft W-ra: rede quidem, fed ow^m/mhi;.
'u- 1 S 16 lntuem'riiwQhi-^-n. Vulgara, Hejpkite.itl rft .tiffy-
»
alioqui plures inter fe prorfus confentientes , pro vno d
cuntur. ^Vnum, rev tv*. Erafmus , Hunc. id eft, rat $1
quia (inquit) alioquin bis videbitur res eadem inculcari.
Atqui non eft nouum bis idem dicere,in communi lermo-
■^£t
'__ ^In -volucres.Ht tamm**.. Vulgata & Ernf.Fola-
t;Yw,quod nufquam legi non addito appellatiuo. Volantes
limili prorfus genere dicendi Maro vocauithis verfibus,
ue,pra:(ertim apud Hebra?os:(ed tame propter coniundio- Qupmfuper haudvllte potercnt impttne -volantes Tendcreiter
ne difiundiua,videri poffit inepta repetitio : licut ide Eraf. J° pennis. ^Cteli,co&voS.\d eft aereas,mie in aere verlau-
in Conuiuio religiolb obftruauit.Perinde enim eft acfiquis tes. Nam cselum pro aere vfurpare. omnibus penelineuis
diceret,Aut Petrus me vincet,& ego ceda:aur ego cedam, vfitatum eft. Appellatiuorum autetn geni iuis vtuntur He-
Si Petrus mevincet.quodomninoefletabfurdum. Itaque bia?iadiediuomloco,vtomnesnorunt. ^Cogunt,w*.yv-
prxftat vtramque partem ad vti umlibet referri,vt vtrum- mv.V u\g.Congreg.im id eft, awuab^i^<nr. EraCConuihunt , id
cunque delegeris , ci opponatur , quod lignificatur per al- 3? eft,<n/>K^.i/<WCicer.in hac fignificatione ft^pe etiam vtitur
terum. veluti fi dicas,aut A excludes 3> admittes B , aut A verbo Conducendi,o,uod refpoder W ovuzyi*. %Multnprs-
admirtes & excludes B.Qupd etiam de B potes dicere hoc Jlatis e«,f^V»» <A*<f«V«Tr a»~r;V u\g.Magis pluris eft is iliisfErai.
pado,Aur B excludes & admittes A, autB admittes, & ex Lono;? pr<ecellitisilla? Verbum ift*t«W» coparatione declarat,
eludes A,ita videlicet vt manenteeada perfona res tranf- fignificatenimprxftare&excellere.IHudaute^a^ovGnt-
feratur. Nam ineptueflet dicere, Aut A excludes & Bad- 40 ciconiungunr perpleonafmueriacoparatiuts.maiorisem- *
mittes, aut B admittes, & A excludes- Quod fi prius illud, phafis caufa, cuius conftrudionis exepla pafli m occurrunt:
^Aut ynum diliget <&■ alt trum odio habebit , ad ipfum mentis ficut apud Plautum aliquoties partictila Magis redudat.vt *
affedu:iftud verb ad adionesqui afFedus illos confequun- etia ha?c particula apud Syru interpretem non legitur. Nos
turjreferamus:tum nobis ifta fubtiliore interpretatione no igitur, vtaliquo modoexprirrieremus bunc p!eonafmum 3
eritopus. ^^4ut vni adh£rebit,ii im eW^t-ne/. Vetusinter- 45 perinde vertimus acfifcnptumefletwBAt.vft«4e'p« T f«
C.uij .
Cap. VI.
-,>>
&•
EVANGEL1VM.
yyuo iva-y
At 1 )*/) <h V/U4V 07J a<h \Ho7tyLCOV Of
7VViZt)V.
Ei J\ tov yoprov 'to dy&v onjut&v
o 0eoc «n»c du<pi4vvuaiv 3 « ^Mffl/^A-
y\pp Vfjtef,c,y0'hiy> 7nsoi>
Mh oum fjutyLuvnown , Xzy>vn<; , Ti
( n.'^TO $ tzlvtx, Ttt.e&vn'&faty'rti.)
Qm. rvv-vxv ct7it^vra>v.
&20V , %) rlw (h^omwlu/ ewTh 3 KSM tclv-
TTL 7mVlZt 'GrocgTiZmCK'TCJUl VfJUV.
Mw ovu) /LMQjLwmwn eigrluj cuu&ov'
nfi olv'qjlov fM^j.ixvY\<ri td eaurms.rfM-
VJ
z8
z 9
JO
53
54
Quis autcm exvobis folici-
te cogitando poteffc "apponcre
ad 'ltaturam fuam cubitumv-
num?
Ac de veftitu quid foliciti e-
ftis? difcite quomodo 'i'ia a-
grorum augefcant: no fatigan-
tur,nequenent.
Sed dieo vobis, ne Solomo-
nem quidem " cum vniuerfa
eloria Ilia , fie' amictum fuilfe
vtvnum ex litis:
Quod fi heibam agri > qua?
hodie extat , & eras in clibanu
mittitur , Deus itacirciiueftit:
nonne vos multo magis, "oexi-
gua fide praediti?
Neijntur eftote foliciti, di-
o
centes, Quid edemus, aut quid
bibemus,autquo amiciemur?
(Nam omnia ifta gentes rc j
qukunt.)nouitenim Pater ve-
fter ca?lcftis vos indigere his
omnibus.
Sed quaerite primo regnum
Dei, &: iuftitiam cius,& lita o-
mnia" adiicientur vobis.
Ne igitur eftote foliciti de
craftino: nam craftinus dies "fo-
licitus crit de rebus fuis. fufficit
diei fua vexatio.
17
18
Z9
30
3*
31
8
54
Quis autem njcfirAm
cogn.mspoteft adiiceread
flat ur am fham cubimnt
Et de i/eftimento quid
fvlidti tftis ? Confidtrai ..
Mia agri quomodo crcf-
Chnt: non labor ant t tuque
nent.
Dico autem vibn quo-
mum nee Salomon m 0-
mni gloria fua coopcrttu
ejlfcut ynwn ex ifits.
Si autem fanum agri.
quod hodie eji, & crasm
cuhanum mittitur 3 Deus
fie yeftit : quanta mogis
vos ) mudica'fidei?
T^plite ergo foliciti effe
\dicentes, Quidmaniiica'
bwius , aut quid bibemtn :
' aut quo operiemur?
(H<ec enim omnia gen-
tes inquirunt. ) fcit enitn
Pater ycjter quia his om-
nibus indigetu.
Q^frite ergo primutn
regnum Dxi, <&■ iuftitiam
eim : & h#c omnia adii-
cientur vobu.
Nolite ergo foliciti ejje
in cruftinum : oraftinta e-
nim diss folicitu* trit fi-
biipji. fufficit diet maliti*
fua.
7^- \riuffn
17 Solicite cogitando , jM^iMm. Vulgata > Cogitans. At
plus eft fxt&yoit-v (id eft folicitum effe ) quam cogitarc,vc
annocat Erafmus. cuius opinionem confirmat Ciceronis
illud Tofc.4.
7 f ritudo cum ri)g<^'ti-f^' / Itaque
hffii'-tJ,
■°fa
clibani fiat mctio.Sc vt quide videtur m 'hi Chrift* hie agat ^
de viretibus fpicisquibus torrefaclis vti mos fuit Hebreis,
vtapparet-ex Leuici.14. IQux hodie txtat,miM&wr*.Etz£.
Quod hodie quttfit.Sic Demofth.-cfei ^t^eivti^.-ivTuv A Mwajm itftf
orrm: id eft, viuis & fuperftitibus Atheniefibus.i.quod vul-
godicimusjEireinnatura. ^Nonne i>os m^lto magiiii m»f»
[tsi&.ov u.H^ciVulgatajOwato magis 110s? id eft,^*-* ^w^ov J/^fj
Eraf.Iongius a Grsco recedens } Annon multo magis yobis id
faciet* ^ [0]exiguafidepr<editi ? b>.ty7nsvt) V vAg. Modi cue fidei:
fM&fjuiSiv deriuant Grammatici wagi n /jn^ar quod foil-
citudo animum ( vt inquit Virgilius)rapiat in partes va-
rias. Neque verohacc addidiffem, nifi ex propria huius
verbi vi & (Tgnificatione pederet totaexplicatio huius do-
. f£tv\x\x, qua nonnulli otiofi ventres ad mendicitatem fuam
>% /'piropugnandam abutuntur:quu4a£hanft*s-flaa=*6tet5iaK) 1° no fatis exprimes TOoAijov.Eraf.Parum fidentes,& alibi.Exi
tti&~ u*M» QtfpvL* vero-iubeae^ os la bore_yiclu m qugferej& enr a re r em do- gua fiducia prxditos interpretatur. Ego verb fidem a fidu-
1*. ^HV*^n^^^mefticun44ed-felk4to4inem prohibeat,& anxietatem ani- cia , vt caufam ab afFecl:u diftinguo. Hoc autem obferuan-
Yi/pc Y^pU^fvi/. mi, cui Temper caniun4^->-eft diffidentia. ^Apponere <ne9<- dumeft,in (acris literisnisrv dici fidem: aqua denominan-
/ / S*'»"V, id eft addere,vt vertit Erafmus, veladiicere, vtin- turwj^i , non tarn qui fidem datam feruentquam qui cre-
terpretatur Vulgata. Horatius, Et illiquos tibidempfertty ! 5 dant Dei promiffis:de quo copiofius alibi dicemus.
apponet annos. ^ Staturam, »kim<u. vel(fi mauis)quan- 3a Requirunt , )Pn£>m~t.Era,{'m\ls ) ExqHirunt.id efts^siw'iJW.
titatem , id eft moi-mm. Nam i\uu*- nomine , hoc qui- Vide infra n.39.
dem loco, vt Luca? 11.15. & x ^« J« non fignificatur aetas, fed 33 Adticiemur, *w>?<"n8«Wraf. Paulo ante vfi fumus Ap-»
ipfa corporis (vt ita dicam ) quantitas ac magnitudo : for- ponendi verbo,quod Gra?co refpodet,(ed hie fuiffet obftu-
mato nomine ab »\iKoc„id eft quantus. Sic etiam accipitur io nus. Adiici enim hoc loco fignificat pro auctario & cumu-
apud Plutarchum libro <n%* TrojJkv dyayvn , vbimc -mtjJut Jotribui. Vera enim & pi a?cipuanoftra felicitas eft in ca?-
an»'Mju4vx*,3Hv, id eft iw^aii^vLj, & apud Lucianum libro Jis,cuiusqua?dafunt velut appendices huius vite comoda.
veraru narrationuprimo:vbi mentiens , viros memorat w 34 De craftino, hc '4ajj t m.id eftj-rfei i *J'e«ov , vt etia legit
MKiuar, HfjJSTtftujtiu & in didogo de Syria dea agens de tern- Clemens in Pedagogo.Vulg.& Eraf.ad verbu, /» craftimm.
pli porticibus,»Vi)Miu;,inquit,j(Wci.A te^Komcer ipypmv. i$ Sed hoc dicedi genere fi^nificatur,vel differri aliquid in die
18 Difcite,wr*>jJ-%kT*. Eraf. cognofcite. id eft yyvumm. fequente,vt A<ft.4.3: vel reicotinuatioadcertu vfq; tem-
VuIgata,Co«/?i«mte,9tii'/)a'«raen, vel ^3w»on'ottT», fiue oxt7i7«<S*. pus Homer.Odyff.;.- pHya. t\>,t<rqieyv titituwr. Neutrii au-
^<A'grorum,*wJ. Hebraifmus,pro agreftia,fiue,qua? paffiin te hie fignificari puto,ac poti 9 Hebr^orii phraGn effe, apud
in agri occurrunt. %Nonfatigantur^ waii.VuIgata & quos reperio 3 [A«J;]interdu fignificare propter.Cui 9 exe-
Erafmus^ow/^or^r.id eft ov 5ro»H,vel{)ja'(j6-raj.Hebraiciim 30 plu habeshuic noftro prorfus fimile,Prouer.i7.i. fSdici-
quoque verbu Voy [Ahmaf]h£C omnia declarat. tus ent de[rel>U'~\ft4is,fMztiM>iorl nt '«tu-f. VulfrSolicitu* eritfwi-
Z9 Cum,cv. Ad verbum, In gloria, ficuc loquuntur He- ipfi.i.tuesija»ert (cun-f.Iicut in Viftoriano codice fcriptfl repe-
braei , & interdum Grsci. Vide infra cap. n. zi. Gloriam rimus.Eraf.Curam'habebit fui ipdusA.qwnii wf. ^S*A ma*
autem vocat maieftatem & fplendorem ilium qui reges W,^/-*'* «wV.i.ajruna fua,(Tue a'ffliclatio.Acfidiceret Domi-
illuftriores reddit , vnde ab Hebrajis nm [Hod] voca- ?) nus, nihil aliud homines ifta folicicudineperpctua ij fuam
tur. ^ ArmClum fuiffe , t^exidtKfw. Vulgata, Cooper- miferia augere,cui alioqui feret illos obnoxios peccatii,iu-
r«*,o»u;i)t*\y>STi , nimium generaliter : quanuis id fequatur bete Domino hpminc fudoribus ac laboribus viftu fibi pa-
paulo pbft Erafmus.Sed illud Latinum Gra?co prorfus re- rarc.Hieronymus yyemon interpretatur , (icut Virgilius la-
/pondet.Homerus \M*<t./i,ifei 4' <& fAyt /3*'*a«7d <?a,&t. boreimprobii vocauir.Vulgfw^w/w^quod abfurdum eft:
30 Herbam, yoprvv. Vulgata,/''»»M/H. Erafmus, Gramen. 4° quum alioqui, j^ct.mterprete Cicerone , vitiofitatem de-
Ego verbherbam potius conuerti, qua; de fegetibus etiam claret. Tertull.lib. %. in Marcione,M<j//«/*.inquit,rf/>«^ Gr.e-
dicitur.-fa'iiii vero &graiiKn noite. delegetibusaute hie cos interdum pro ye xationib:,s&l-°fur!s, nonpro maligr.it at thus
agitur,iifque omnibus quorft granapini! c6fijeuerur,quum p/ww«w.PonitBr autem <«;t<*pro >>**<iTtt.
I N
SE CVND\
Kspdhctfov £
Mtf neJ.vi7i, r Irctjuti KQJL&Ym.
Syai&eit) cv (p /Mrpcp uerp&iTS 3 ax-nfM-
<rpYi3vcrtTct] v luv.
T/JV (ZXitKic tv >{ff.p<po<; to of toFo-
(p^aXfA.tf iS ce«A Atpov avv , rtu> Jt cv *e$
<rc$ ' GQSzthfAC?} 'Jhxov ov ngmwoeis.
onCciXo) TO K&pQOQ *&TO t£ oqSuXMsv
cuv' qgjlcftv Yi Jbzog of e rcpo<p < 3TtX{JL'2 acv;
T C 7P2Z£jLTO, , €)t£cLM<Gre2°TW tIud Jh-
yj>v cm tS 0<p3uX/H9V ovVyitj rem SfaQhi-
•\L<f$ <yu£<tXeiv ro i^p(poc rymS ocpduX-
fjyZ rS ot^hX^cv azv.
Mw Jam to d'ytov tp?c jci/ctc 3 ^c»/g /3a-
AWT? TBt; [tapytQJLTTLQ V [AW $[/.&£$& *V
?yf yoipapv' unttTi yj-iu-muTWcrooaiv cw-
Tctc oV td7$ Tiioiv iwrp iK3-j ^gcf.Qwnc; pv\~
A /rem 3 ^ Jodncrtrcq v/uav' ^AvCirii
VfJUV.
YIoj; yip o airzav Xg.y£>(tM{<S. o ?y\ r mv
&ei<mei 3 %(y to) xgpf oi»tj ctvoiyna^rctf.
H* rxc, '6tiv cfe, V[xw ai'§-gcp7n)S y by £cu>\ 9
M M ATTHiEVM.
Cap. vii.
N" E iudicate , ' vt ne iudi-
cemini.
" Quo enim iudicioi'udica-
tis,' iudicabimini:& [Iqua men-
fiua metimini , contra metie-
tur vobis.
Quid autcm 'fpe&as feftuca
quej eft: in oculo fratris tui,tra-
bem vero qua: eft: in oculo tuo
non animaduertis?
|| Aut quomodo dices fratri
tuo,Sine"eiicia feftuca ex oculo
tuo:&ecce' trabes in oculo tuo?
Hypocrita , eiice primum
"trabem iilam ex oculo tuo 3
&c turn " difpicies vt eiicias
feftucam ex oculo fratris tui.
Ne datt'qaod fandum eft ca-
nibus , nee proiicite margari-
fas veftras coram porcis : ne-
quandoconculceteas pedibus
fuisj &'c6uet"fi lacerent vos.
"Pctite,& dabitur vobis:que
rite,& inucnietis: puliate a & a-
peiietur vobis.
' Quifquis enim petit 5 accipit 3
& qui qusrit,irluenit : & pul-
fanti aperietur.
Nam quis eft: "ex vobis lio-
Cap. vii.
Nbliteiudirdre. gr tip I'"" ^'7-
iudkalimmi inolite ron '- 2 '•
condenmare , & non con- ' "tc*"
denmabimini.
In tjtfo enim iuditio in- M*c. 4
dicauerittr, mdicaliminy. 25.
& m ijt*a menjura nievfi luc.^.}8.
juerlw , ri-mettetur vobis.
Quid aittem fides fe-
ftucam in oculo frxtru tui y
& trabem in oculo tuo
non vides?
jiut quontodo diets
fratri tuo , Frater , fine
Luc.6.41
eijeiam feftucam dc oculo
tuo : & ecce , trabi eft in
oculo tuo?
Hypocrita , eijee pri-
mum tr.ibcm de oculo
tun , & tunc videbis eij-
cere feftucam de oculo fra-
tris tui.
lSj>lite dare fanclum
cambui : neQue mittatis
margaritas •veflras an-
te porcos : ne forte confid-
ant eas pedibus f«i* ,
<&> couerfi difumpant vos.
Tetite , & daibtur ro- j n f r ^ 2 , 2f
btf.cjuterite , ey inuenietis: mar it 2+.
pulfatc,& aperietur -vobis- Luc n.<u
Urnm* ennn qui p<t : t, foh.14.1j.
• & >6 14.
dcapit : <&■ qui qutfrit, . ' ?'
inueiih: & pulf-nti ape-
rietur.
^At quit rft ex -vobis
IN CAPVT VII.
I Ne iudicarefj.» xf/vsn.VuIg fJoltte iudkart:quo modo fe-
re (bier explicare pa;ricula|K» fequenreinipfrandimodo,
quem eiiam mutac ininfinitfl : idque d;cendi genus impo-
fuic Auguftino, qui ex hac voce Nolite(qui»B tame in Gra?
moJinguarumaJiquiddemus. Abundat vocabulum Frater
in Vulgata,vt annotauit F.iafmus-.Certe in nullis exempla-
ribusreperimusaVu^, videturtamen optime blanditias
illas hypocritarum declarare. f Eiiciam, c«£a'\&>.Eraf.
Eximam. quod melius refponuet-rr/t'^pHv. Idem fequenti
co non eft )arripit anfim phnofophandi deiiberoarbitrio, JO vcrficulo eiicere interpretacur. Eftautem hoc prius Tal-
Jibro de Gratia & Libero arbitrio, cap.i. quod vidic & an-
riotauit fuperiorc cap.Eraf ^Vt ne ne iudtcemtni iv* tui xft-
Sim.V ^ulg.t 1 m iudiceminiw »' /** k y.t>&<cv. Eraf.omifit parti-
culam /^r.Addicur in Vulg.i^o/ffe codemnare^^y no codemna-
twvw/(quod etia arbitratur Eraf.ex marginein coiv.excuir-
repfiJfe)8cin vnoexeplari manufcriptoGra;ce legimasi/ni
va.-ruJi/a^tTtyii, cv /um ^£TO<A^t<&»iTt.Cecerum neqj de publicis
fiue ciuilib* Hue ecckfiafticis.neqj de priuatis iegitime pro
cuiufq; vocatione fadis iudiciis,fed de cotcariis & maJignis
rerQ velipfaructiaperfonaruceforibushic a^i,exrracouo-
uerfiam eft apud omnt s non peruicatis ingenij homines.
z Qjto enim>£v £ j<a'().Vulg. In qua enim. Eraf.refte expun-
xit particulam «,quam Lacini in hoc quidem dicendi ge-
nere non exprimunt. ^ tuaicabitnm, xft^mnSi.Et-JLC.
mudiftis eriam familiare. ^Trabs, \e\trabes,>iJi-
ko;. Vulgata, Trabseft. Sed regiputohanc particulam ab
aduerbio iJov\ecce. Itaque abundat verbum fubftantiuum
apud veterem interpretem } quod timen vulc fuppleri
,» Erafmus , ex Gaza- Pofcit autem rano antithefeais vt wt~
<foc hie fignificet feftucam potiusqnam paleam.
5 Dickies vt eiiciai ■ > <htC\i-\ii U€*\eiv. id eft , difpie'es *
qualislTc , & quomodoeuellenda. Vulgata, Videbu eiicere.
Adverbum Dejpicies e'ueere. Verfione quam fum fequutus,
20 probauit etiamEraf. in annotationibus : quamuis ineius
verlionelegatur Perfpicies, quod refpondet quoque eidem
verbo <h*Ch-7ntv,'[ed nonnihil diuerfo fenfu.
6 [2«offJfancT:um[e/? , ]t> *yiov. Sic rede Erafmus ver-
tit,vtoftenderet,San<flum efte neutrius generis, quod apud
matiudicatum non dicielim dequo iudicatum eft:atqui
Liuius participio Gc vtitur,quum inquit,Eximendo de me-
dio ciues veftros , prohibeiulo iudicatosaddidofquedu-
ci. ^ Contra metientur vobis , aritiiJuvfti^Mtmui v/juv.
ludicabiturdei/obu. Illud cnimrehcit , quiaLacme exifti- 2 , Graecosex articulo cognofcitur. Vulgata, Santtum. In duo-
bus vetuftis exemplaribus legimus to. a}<*,/an<fta. ^Ve-
dibus fuif,<Lv rolcinm ewrW- Ad verbum , In pedibus fuis id
eft inter pedes fuoj. nifi waccipias pro Per , Hebra;orum
more:quod vtvfique notat Erafmus. ^Conuerf^u^mi.ld
Vulg.ad verbu,Rerueth-t»r vobis , i'nperfonaliter. Erafmus, 3° quia quibufda videtur ad canes pertinere,ideo addunt pro-
Ea metienmr -vobis altj.M.\h\ vero videtur Remetiri plerun- nomeni//*.Poteft tame vtrunq; ad canes fimul "k porcosre-
que idem valere quod iterum metiri. hie autem addita ferri. ^lacermt^rem. VulgDirHwfa»t,improprie:quan-
parricula *i-d aliquid amplius declarat, fore videlicet vt uis to pxywen etiam rumpere declaret.Hic autem agirurde
menfura menfursrefpondeat ex aduerfo , vt in lege ta- Jaceratione qu^e fit beftiarum morfibus,& canumac por-
Jionis. Idqueetiam optime refpondet Hebrarorum pro- ,,. corum.& alludens ad immundaha»c animalia fecundum
uerbio,quod apud i!los circunfertur,!TIO njj3 n-iD,[^/«f- legem,homines defperatfe impuritatis intelligit.
daKeneguedMiddaJid eft menfura pro menfurarpro quo La- 8 QHifquis,7ru(. Atqui infra fenbitur , Non quifl|uis
tini dicunt parpan referre. mihidixcrit, Domine , Domine &C. Intelligitur ergo di-
3 uijpicisy 0Ktmic. Vulgata & Erafmus , Vidci. Sed ctum ifluddeiis qui petuntqus petenda funt,& a quo ,8c
prajterquam quod fe(W» plus eft(vt ante dixi) quam ipM 40 quomodo petitionem fieri Deus iubet.
fenfu.s eriam videtur poflulare vtil'o verbo vtamur. Nee 9 Namqiw,n-n<:.vd, «xw<jw<.Erafmus , jfn quifquamj
enim damnatur qui vei fratris vel luos errores videt Sc particula vel interrogandi vim vel ratiocinandi hoc qui-
intelligitjfed qui in alienos intueturftudioreprehedendi, dem loco commode habere poteft. Quod autem Vulga-
fuos ante diffimulat : quod fludiu verbo Spedandi potius ra conuertit _Xut quis, certe non conuemt , quum luc non
quam Videndideclaraturrvr inilllo Terenrij , me fpecta. 4T fit locus difi'jnftiu.Y.Idem etiam faclum infra, can. \x. 29.
4 Qmmodo, wwc.id eft qua fronte: (icut vuli:b eti.un ^ Ex -vobis homo , e'| v/J!/!,<5itvefa>->H>s. Erafmus , Veftrumho-
dicimus,Co»i»j<i»t Eft enim admirantis potius quam f7m- mo,eodem fen fu„ Q^iiod autem additurappellariuum Ho-
phciter inrerrogantis, f sine £<fte. Ad verbum , Di- mo, id non modb ( vt opinor) fadum eft ex Hebra?o-
mine , ve) j Omitte. Interdum autem necefle eft vt idiotif- rum idiotifmo, (iicut alibi frequenter , vt infra 11. n. )fed
Cap.
VII. $4 EVANGELIVM
fortaflis etiam aliquam vim habet , vt apparet ex conclu • daturus fit illif Kepetitio particular inrerrogantis,& eclipfis
fione.-argumentaturenimacomparatis. ^Quififi- nominaciui ante verbum &Wi»W, confbu&ionem faciunc
limeim petieritab to pattern, Cv ini <^t«Vm i t/» t ««•« «rW Vul- paulo duriorem: quod dicendi genus icerum occurririn-
gara ad verbu , Qjwnfifiliut futtt petierit tamen, Giaxa con- fra,iz.n, & uCor.it.17. Icaque Erafinus, quemfumfe-
ftrudHoneferuati : quam imitatus Virgil us divt, Pacem y quutus, vertitrelaciuumnominandicafu, & /jj» 'interroga-
te pofcimus omnes , proa te»Erafmus , Qnififilim ems petierit rionis aduerbium fuftulit. Verbum aucem ofaftJivo, hoc *
panem:teftatus fe a Gra?cis paulum deflexifle. ^Dtt quidem loco idem valet quod (implex JiJiveu , vr refte in-
ei lapidem ? m ai^bv ZfaJhisru ou'tJ; Vulgata , Nmquid lapidem terpretatus ell Erafinus : qui tamen fequenti verficulo vti
famgetei fid eft, /-urn ai'Sbf mtfi^et twrtS ; Erafinus, Lapidem maluit verboporngendi poft Veterem interpreters
n
13
CLfTYKTYl tf OQ <JjJt£ tipTOV , \XYI Ki$0V tffa-
hi OIW C/U,£$,7ITVriG<j) 6 TtC, - OldiZVi, Jb-
/^to ctyxSzt J\Jtivctf td% tiwctg uffij
io>>. + .io. Ucu'tu oux> oart om .jsA:m Ji/a ?roj<w-
CTCf U/u7f 01 OLVB-pCOmt , CUTBe) © U^^ 773/-
i.n cu>-.iq- GCix ytp 6<pv c VOf^q ttyjOt
tuc.13.x4. 'W-es&'Tcy.
E/VfcASsre $& t: s g?"ff^ m/Anc' 071-
•7rKem'ict ti 7wAn } X* rf>puyaQ$$ vi oJb$ n
ctTra.yjuazi⁢ rlw a,7m/\{cw 3 v^ 710^.01
etmv o\ €iOtpy£/Uty 01 Ji curmg.
O'n (ptVYI VI 7W/WI , K9"! Vi^/\l/UJU^Jil vi 0-
Jb\. w dnxtypuazt, &<; t'jjj fydhuu , tfjy oXi-
y?: eicnv ol dj^onovnq cwilw.
.Yl^o-i^vi ^^ro rp •\4jSo'm^:pviT^. )
0Te&&£d,7av , ta&Sw Si iiai hvttotctf-
A'tto Tjy yj£p7mv ctorp o^ryvraaiS-t
SVL<pihlw 3 h *^ro rp CoAii)i : avii^i
Oi)TO> 7ra,v 6 vJj.ov a,yz$Qv i^pnoix,
7P0l£ 7PJV'i^CtA 7T0i&.
Ov ^iwotroLf <h. cTpoi/ ctyoLdvv i&p-
7TDl^ 7I0VV)£CV<; 7IXniiV 3 Belt <Jh£pOV 0TL-
'2&e9v ^ pTFiui; f(^ /\9vg now.
Bi)iiadonx,Sit/&Ta siya.^a.. Vulg.bana data, quam pofte- 10
44"
'4
15
i5
r;
18
to
11
11
i?
mo, ' qui ti hjius eius pecieru
ab eopanem , "det ei lapidem.-
Ec,li pifce petierit num fer-
pentemdabitei?
Sivosigitur, quimali eftis,
noftis dona bona dare liberis
veftris,quanto magis Pater ve-
fter,qiii ell in ca?Iis ,dabit bona
pecentibusabipfo?
IQuarcunque igicurvolueri-
tis vc faciant vobis homines,
ita & vos facire ei.s. ilia enim
ell Lex 5c Propheta?.
pntroite per anguftam por
tarn rquoniam lata ell porta &
fpatiofa via qu^ abducit in exi-
tiumjmultique funt qui intro-
eunt per earn.
Quia angufta eft porta , &
'ftricta via qua; ducit ad vi-
tam : &c pauci funt qui inue
niant earn.
Cauete vero vobis a pfeu-
doprophetis , qui veniunt ad
vos cum veftim ntis ouium,
fedrntrinfecus funtlupi rapa-
ces.
A fructibus eorum agnofce-i6
tis eos. [|Num colligunt ex fpi-
nis vuam,aut ex tnbulis ficus?
Ita omnis arbor bona fert' I7
fiucius bonos:putris autem ar-
bor fert frutftus putres.
Non pore ft arbor bona fru-
cTrus malos ferre , neque arbor
mala frucflus bonos ferre.
M
homo , quem ji petitrit
filiui funi partem, nmeptid
Lapidem porri<ret ei?
Am fi pifiem petierity
nunqitid ferpentcm poni-
get tit
Si ergo vosrfuufiw ma-
il , nojfis bona data dare
filijs veftm, <juanto magis
Vat'-r rejicr cp,j H»c<rf»
efi dabit bona petemibus
Omnia ergo quctctm-
nc yultu -vt faciant vo~
h homines ,ita & vos fa-
ate tUu.htec eft enim Lex.
C Tro'heta.
Intr.ite per anguftam
portam : quia lata porta
&- fpatiofii , via tft qua
duett ad perditionem , ity
multtfum qui tturant per
earn.
Qham angufta porta
& ..rtla-vta eft qux du-
ett advitam,ty pauci fmt
qui inueniunt eami
Attendite a. f^lfupra
phetis j qui veniunt a4
■vos investment is ohtum t
intr'tnfecHi autemfunt In-
pi rapaits.
A fiuclibus eorum co-
gnofcetis eos: nunquid col-
ligunt de jpicis vuas y aut
ae tribults Jicu>?
Sic omnis arbor bona
frucruf bonos fac it : mala
autem arbor maL>frutlus
fat it.
2{on poteji autem ar-
bor bona malos frutl u* fa-
cer e,n que arbor mala ba-
nosfrucltvfacere.
II
15 Cauete, wai^T*. Vulg. Attendue. quo modo nos e-
riorem vocem nonnulli expungunt, fatisinverbo JiJivq tiamaliquoties.fed hoc loco Cauerefignificatjficutre&e
expreflam.Sed non donacur quicouid datur,& apud Syrum vertit Erafmus , vt etiam Luc.ii. 11. ita accipi ur verbum
interpretem vtrunque ponitur. *iO\y [Samar] in Niphal ficut apud Gallos verbii^Wer : cu
13 QuiintroeuntM Hcnpgt^joi. Vetufta exemplaria tria accufatiuo perfonx accipitur proferuare, adiunclo vero
habentcis'p^'^ii.quiinceduntjvelgradiunrur. 15 cafu reipro Cauere,vt garden cela,^ gardez, vous deeda.
14 QuiaanguftaeTl , 2-nwi :fubauditur«Vi) eft. Vetus f Ouium,t??*€*Tw. Tranflatitie vocat oues manfuetosSc
interpres . Quam angufta. Itaque exift;mn Erafinus eum fraudis nefcios homines, quales ifti fe efTe toro habitu
legifle a'c rtvJt. inquonondubium eftquin fallatur. Siqui- fimulant. & fortaflis allulit Chrifius ad vtftes ex quibus
dein in vetuftiscodicibuslegimus-n s\vn. idqueTheophy- oiim dignofcebantur Propheta;, durioribus pra?ferdm
laclu? Romanus interpretaturquali particula n fitadmi-io temporibus , quos ifti finnoli (vthodie Monachi & Ere-
rantis,& ita fcrip:umefTet,/3*C<i/,7roaDv j'^nvw'.ideft, Papa% mita? ) videri volebant moribus imitari. Vide Hebr.
quam eft angufta:& Syrus interpres habet NO [no.] Non 1137. • ^ Intrinfecus , ivuZtv pro ?v<hSi, ficut vulgodi-
defunt etiam codices Latmi qui pro Quam habeanc Quo- cimus par dedans..
* niam. Fulgentius lib. i. depeccatorum remiflione cap.4. 17 T>utris,<m's^9v. id eft vitiofa. Poflis etiam Cariofam
citans hunc locum, in priore verf. legit Quamlata : in ifto i< vel marcid.im intei pretari, vt non agat Chnflus de apcrte
verb, Quam angufta. ^Stric'la, -n?iKt^/Ji{iit Adver- flagitiofishominibus,fedquiarboresrcferantforisquidcm
bum,prefla:resenim compreflione fiuntarftiores,nequis fpecio(as,intus verb cane vitiatas, quodexfrudibusde-
fortc iT78<f"ju^i^u>id efltritam dici putet.Sed quid il -nd-xif*- mum putridis apparet. Sed antithefis ti *yxSvv oftcnditra
(jfylw viam dixit in qua gradientes non quidem multitu- attiaeh hie pro Malo poni liue vitiofo, ficut Thaighum (»t
dine led niu!tis aetumnis premantur? Sic enim a Grxcis3o obferuatdoftilfimHs Mercerusin Lex con Sanctis in radi-
hunc locum exphcari obieruauit eruditiflimus & beata? ce ViH2[baafch']) pro ])~[raa~\ fa?pe vfui pat CND [bt<fch,~] vt
memoria? Camerarius, Sed ha?c mihi quidem arguta po- Syrus interpres pro m-^it habet HWl^bfha ] ck ita etiam
tiusquam lolidaexpofitio videtur. Apparet igicurVete- h*c vox accipitur infra 13.48.
rem quoque interpretem h inc leftiont m \ intcrpretatio- 18 T^equt arbor^diJiyJ^cv.lnquoda vetere exemplar! le-
nem fequutum efle.Ego tamen , quia in codicibusimpref- gitur sVt ttumv Jittyv. id eft neque rurfus>vel , neque contra
fis legimus »w,nihjj mutandum putaui. arbor.
1 6 Qh*cho*
SECVNDVM MATTH1VM
43
Tiav JivJpov fxr\ itmoiw yj.p7wv x&-
yvaxrtojicWTou;.
rioMoi i&vcn mpi oV ctt&tvy T*f »/««-
cct } Kye/gKye/€,8 7ntTo"(5i> ovo/^cn is^ir-
(pYiTJjartju^j , ^ T&T era) ovb/wn ^ajyg-
KcLj TVT* 0/ULQ?$yt1OZi) CWTVlg* Oil Xdi-
Tivrt iyvw v /u^f.q'^7it^cd^&i r n ct7r i/ngv
oitp'yt^b/yfyjot rtwtwojUAov.
HaZ owu b'fnt; cl)iov<( fj&vmc, >Qyw,
cuvSp) <pg$vi(X'j> /dc^xc axcJbjLMHrt rlwol-
xicun clutH 'fh rluj7rtTpcLV'
Kct/'7i«co dnovoov .upu rot$ /\9y>t4 uv~
THIS , H#j fAY\ TTOiCOV OJJTOU, , OjUfiitodytrt'TCtj
cei<^o) fxccpco 3 ocn? u»tccfbjLW<tt rlw olyJ-
'9
10
XI
12
^
2.4
M
|j"Qua?cunque arbor non fert
frudtum bonum , exciditur , 8c
in ignem coniicitur.
Nempe igitur ex frudtibus
Ta Ornnis arlor tju<e non S
facie frtttlum bonum ex-
upra j.io
fi
lplorumarmo
feed
seos.
x6
(jNoquiiquisdicic mihi Do-
mine Domine, introibit in re-
gnu caelpiUjfed qui facit quod
vuit Pater meus qui in cadis eft.
Multidicctmihi inillodie,
Domine Domine , " nonne per
nomen tuii prophctauimus , &
per nomen tuum dxmonia eic-r
cimus, &^rnoracn tuum mul-
as virtu tes'edidimus?
Tunc autem "profitebor eis,
H'Certe niiquam noui vos.lldif-
ceditc a me qui operam datis
iniquitati.
[jQiiiiquis igitur audit ex me
fermones iftos , & cos pra'ftat 3
"ailimiiaboeum viro ' pruden-
ti,qui ardificauit domum iuam
fuper pctrnm:
Dccidit autem "nimbus , &
veneruntflumina, &fiauerunt
venti, & incideriitdomuiilJi:
fed non " cecidit. fundata enirn
fuerat fuper petram.
Et quiiquis audit ex me hos
fermones, 8c eos np piffftat,af-
limiJabitur viio fatuo^qui aedifi
Icauit domufua fuper arenam:
if.
II
1Z
14
M
16
ciJitur, &m ignem rmt-
titur.
Igitur exf(ntlibuseo-
rum copnofceiu eos. ,
Non omnis qui die it „
in n Rom-a »■
nnhi Dumme Donnm , ^ e f 2J<
intrabit in regnum ctelo-
r ion: fed c[ui fjat Vulun-
tatem Patrh met tjui in
exits eft,ipfe ;«fi obit in rt-
gnum exlorum.
Muhi dieent mihi in
ilia die , Domini D<mine,
nonne in nomine tiio pro-
phetauimus } &~ in nomi-
ne mo dxmonia eitiirnu* j
^ in nomine tuo -eirtutes
multaffecimut?
Et tunc confiteborih'is) L uc . n.j.-.
Quia nunquam nout vus. 27.
ettjeedtte a me omnes qui Pfal.6,9.
opcramini iniquitatem.
Omnis er<,'o qui au~ Luc 6-47»
da -vctba mea htcc, & fa-
(ttea, ojiimtlabitur ■viro
fapienti , qui xdif.cau'.t
domum fuam fuper fetra:
Et dej'ce'idit fUuia,
Cr yeneruut fumiiut } &•
flautvunt -ventt , <(<y ir~
rutrwit in domum ilium:
ej- i,on cecidit. fundata
emm erat fuper fetram.
Et omnis qui audit rer-
ba meu htic , &■ non fucit
ej,fimi!is trie ijiro Jlulto y \
qui adificauit domufuam
fuper arenam:
19 Qu£cmq*e arbor ^v ii\Jlw. Vnum vetus exemplar
interpoficam habebat particulam c«J,ergo.
20 Nempe igitur. *©<>*• Vulgata& Erafmus,^iW Mi-
hi verb videturhsec pafticuJa idem valerequod i^ouu:
& prater illationem habere etiam v,m confirmandi.
xi Quifacityo OTiav.Sic rede Vulg. Er.ilmus , Q«» fecerity
id eft,o ■mtnartA. 1\Quodyulty ToSitomst. Vulg. & E-
rafmusad verbum, Voluntatemy quod eft ambiguum. Ve-
tus inrerpres poft Quiin cdn <r/?,acidit, ipfe intrabit in regnum
& Erafmus , Co nfitebor. Er certe outvym proprie iignificat
confiteri : fed hoc loco ampjiusaliquid declarat, quum a-
lioquin Confitendi vocabulum,vtEcclefii.s vfitariilimum,
retinerefoleain.N ide infra, cap.ro. 31. ^ Certe nunquam
5 noui yoSy'-nHJi-mTiiyvaivjfjJir. Etfi particula o-n poteft vi-
deri in hoc dicendi genere redundare, tamen etiam con-
firmandi vim quanda videtur hie habere . quod e^primen-
dum putaui, vt fit quondam ^7bo7»oti7)c: acfi diceret Chrj-
ftus, Scitote lam ac difcitequbd vosego nunquam houe-
5 [^ er 3 mm e n tuunty-nS <ru> oV^T7.Plerunc]ue additur cv He-
braico more in hoc dicendi genere : quod idcirco Vulgata
expreflit,quanuisin Gr^coiitpr^terniifium.Recle autem
oe/orwn; quod per fefatisintelligitur , nequeinGra?cisco- I0 rim.SeJ obferuandum eft ha:c effe verba non ignoranm s
dicibu$,nequein Syra paraphrafi legitur. (quid enim ignoret Dtus?)fed iftos acerbiiTnne repelletis,
ii jv T o'«we,8.ParticulaK,quu proprie fit negans indeh'ni- Chriftoproculdubioalludentead PH 1.9. ^Qui opt-
tajinterdum tamen interrogantis vice fungitur :quod ex ram data iniquitati , oiifiafctApm tLu «.io/M«». id eft , omnibus
folapronunciationeintelligitur,idquequumaffirmare vo- fcekribus"& flagitiis addifti homines, Hebraico idiotit-
lumusiddequo qua?ritur,vt hoc loco. Apud Hebrarosau- ^ mo,pN ,l 7y'lB [P 'ohale ahuen]tk qui velut artem peccadi ex-
tern huiufmodi interroganones affirmationem augent. ercent, ficut Latini Medicinam, Argentariam faceredi-
cunt. Hifunt quiinfacris libris paitim %«fwx',i | id eft
peccatores, dicuntur, quibusi.Ioh. 3.8,opponunturnati
ex Deo,nonpcrccantes:quu. ' alioquin eodem telle 1.8, ne-
Erafmusaddiditpra?pofitionem Per,qua;fignum eft caufi^. 10 mo fit in hacvita quipeccatum non habeat. Sunt auterti
namfi vertasad vetbum,now<»ef»o, intelHges\i^<TB^,id eft hxcChrifti verba petita ex Pial.tf. 9. Particulam autem v-
vice tua.Signi'kat aute nomen hoc loco celebre illam Dei niuerfalem Wvnf,Omnes 5 a vetere interprete c xprefiamjin
^ virtutejquateftaturquifquisDeuappellat. ^D&monia^tu- ' duobus tantiim vetuftis codiobus inuenimus.
(MHtt.Sc in his facris libris vocaturimpuri (piritus,qui funt 14 ytfimtlabo , aputuim. ideftcomparabo. Vulg .^/?r-
a prophanis pro diisculti&habiti , &hocipfo nomine z ^ milabitur. id eft iuctee^iemm : ficut etiam fcriptumlegimtJs
Grace vocati,fed tanquahonorifico, quafifcientesfiuefa- in vno vetere exemplari. ^ frudttiti , ce.«n>&-. Vul-
pietes appelles-.propter oracula videlicet: appellationecer gata,Sapicnti, «<)><?. Interduni tamen <re^ vt,vV f rt e ir i l!S Sa-
te mire congruente cum hiftoria arboris fcientia? bom & pere,inteidumCogitare.
mali. ^V irtutes,<Awa/j.u<.A<.\ vecbi"i,poteftates Hoc au- 15 N imbtt),»" fi^^i-n 0fixw,quoc\ Rigarc fignificar,ma-
tem nomine.ex Hebra?oru idiotifmo(qui m*)13J[G/j<:Zwo/j" , 6 nifefte poniturpro J'«v fupra 5.45,8c Luc.17.tp, vndc/S©^
dicunt)a confequenti intelliguntur quxcunqueprxrerna- pro «W{,vt veiterunt Gra^ci Pfa'.6S. 10 , & 105.52: quam
tura? ordinem fada,illam Dei infinitampotentiam teflan- Hebra?i generali nomine *^t}0 [Ma<ar~\ vocant , quod fe-
tur.E've/ip^Tw Jbujoifxsm vocat Paulus j.Cor.n.TO.Accipiu- quutuscftetinm SyrusintCrpres. Sedmilii quidem vide-
tur igitur </W/zf/c pro cxleftisefcus'j'fjiut (id eft virturis & tur hoc loco fignifieari non quaruis pluuia, fed vehemens,
potentia:)erTecl;is extraordinariis, ficut etiam loquitur Iu- ^ & prccella,quam terraruin eluiuone* iequuntur,& Hebrei
ftinus Apologetico pofteriore vbi agitdeSimone mago, ptculiariter 0^5 [ Cefclnm'] Latini nimbum vocanr,Ho-
iedadditwa7<^'c. ^ Edidimurtfmtiiovvfyj ; Vulgata, merus atmrnv cpfc&t appellat. ^ Ir.ciderum dowui,
Fecimu*} Erafmus 1 Vrcefuunml Atqui praftarevirtutes <o*' cimmv t« c'uia. Vulgata & Erafmus, Imurunt in domum i
non magis Latine dicitur quam faceie : & ipfe interpreta- id eft t<pa'pp*(ni* «'? 7^ju'ciH<<u.Liuius, Fuga trcpidum, ac pa-
turinfra,cap.i3.5f8,sTDiWi'edidit. ^o uoreincidentcm portis. ^Ccfj^/t5t"7n(7i. Erafmus*
13 Projitebory *iMU-)i<m>, id eft^pa lam dicam. Vulgata t:JI frofitataJE t p'aulo pofijDete&a eft. id eft ^ct»&*3w.
Cap. VII. $6.
EVA NGELIVM
uo) 3 yi ttffvdjoTtv ol cdz/*oi , ru -s^crfcttd-
•v|<XV TYI OMK& C/KHVY) J(ffJ\ i7n<Ti y XJtf bW H
7jjccaig cwms/AAyLh.'ft'
War. 1. 11, Kctf ifyjiTV OTi 0~WUiTiteO~lV I Y\<K>X£ 28
luc " 4 ' 31 ' rod As^ts tdvtov; , c^g7rA«oyofTO o/o-
Yfvy& (hcfrtovMv cwrovgcog cJ^ouoictV *•*
Defcendit autem pluuia, &
venerunt flumina, &: flauerunt
venti, & impegerunt in domu
illam:&: cecidit,& fuit cafus e-
*7
KitpctAoifov tf.
vn'j ouiizS^
Tf ' AjuCavn 'j ewTaT&zv tQ o^ctg, v\ko-
ius magnus.
Mar.1.40.
fie. 5. iz.
Kctf IJbu , tetzrefc iX^mv T&gpo-iKwuei
t
I wast*, Aeyyv 3 0gAa>, q&SueiS-ym. K#/
Ka) Ag>«i cwizSo lnoxZg , O'^t uw JW)
ei'7rY]$'ol?QC 0>7zty>t, o-zclutov <h7%ov irAli-
p«j %cy tt&o~iv'Swi to Ja>gj)v <z&£$<nTu,-
Leuit. 14. % s McoOty^Hg JL&pTVQjLOV oujto7$.
EiaiXSvvTi <h raj Inozu Gig Kct7np-
vax/A , <z&e$oy\&6V cwT&Tzxji'rvVTup^oc,
€t$£cf,yjr~/\&v cwtov 3
4
LiK.7.1.
||"Ec fadhim eft , quum finif-
fet Iefus fermones iftos , per-
cellebatur curba fuper do&rina
ipfius.
Docebat enim eos vt ha-
bens " au&oritatem , & non vt
" Scriba?.
Cap. viii.
DEfcendentem autem eura
c monte , fecjuuta eft tur-
ba multa.
I Et ecce , ' leprofus veniens
adorauit eum, dicens, Domi-
ne , &. velis, potss me purga-
ce.
Extenfaque manu tetigit
cum Iefus , dicens, Volo, pur-
gator. Statim igitur purgata
fuit eius lepra.
Tunc dicit ei Iefus > Vide "vt
nu Hi dicas : fed abi , oftende te
facerdoti , 5c ofter " donum ii-
Iud quod|imperauitMofes,^?
hoc Jit eis teftimonio.
|| Ingreifum autem Icfum in
Capernaum adiit ceturio 3 pre-
cans eum,
Et dicens, Donaine, "puer
19
15
Et defcendit phuta,
& vtnerunt f.umina , c£*
flauerunt iienri , fjr »r-
rtterunt in domum Mam:
& ceridit , &fi*it Tuina
Mint magna.
Et faBum eft quum
confummafllt lefm ver-
ba l}£c , admnabantut
t»t\>£ fuper doflrina e~
int.
'Brat enim doeens eos
ficut poteftatem habens,<fr
nonficut Scrihx eornm&
Pharifxi.
Cap. viii.
QVum autem defce-
dijfct demonte ,/i-
quuta funt enm
turbx multa:.
Etecce , leprofus -ve-
niens adorabat eum , di-
cens , Domine, Jiyss 3 por
tes me mundart.
Et extendens IefUs ma,-
num-ytetigiteum^ dictns y
Volo , mundare. Et con-
fefiim mundata eft lepra
eiu*.
EtMtilli Iefus , Vide
nemini dixeru ; fed njA-
de, oftende te facerdoti,
& offer fhunui tuttm quod
fra-cepit Moyfes , in tefti-
momumillu.
Quum autim intreif-
fet Cafharnavm , ecce fit'
ad eum centutio } rogans
eum>
Et dicens, Domine^ putr
%7 Impegerunt in domnilla-, <®&<A-Ac^\aui rit oi;u<ie«Wi>it.Vul-
gata, Irmerunt , vt fupra: quum hie diuerfoverbo vtatur
Euangelifta, quamuis eadem manente (ententia. ^Cj,-
fus,rr?a?K.YI.Grat us, -celfte grauiore cafu Decidunt tunes.
28 EtfaE}umePy'Sj i i'^i'iiTD. Hebraicum dicendi genus,
. i n , 1 \\ r a\ehi. ]ideoaddere fbJet Erafmusparticulam Vt:
ego malui retinere Hebraifmum , alioqui nimift fa?pe fuif-
fet mutandum. ^ Tiniwffet, avuutrixiw. VuIgaca,Co«-
fumajfet: quo etiam alicubi vticogimur, vtlohanuiscap
Sed videri potcft Dominiis hoc niorbo popuJum fuum pe-
culiariter caftigafle:vnde etiam orta fabuJa de Iuda?is Egy-
pto propter tabe pu!fis,qua; corpora foedaret : quam vt ve-
ram Tacitus commemorat Jib.hiftor.5. Iuftino & Arnobio *.
dicitur Vitiligo, quam Seneca vocat fcedam cutis exalbo
varietatem,Jib. ftlat. qu^it.j.cap. 25. Alij iJJud efle'lcabiei,
genus volunr.
3 Purgator, jo^e^n*. Vulgata recl:e ad verbu,jUimcJa-
re,ve\ Munderif.Ced vitanda fuit amphibolia.qua; quidem in
19.30. Idem autem hie valet cwu>Tt\eiv quod (implex 7*- 10 Grjeco nulla eft. EraCmus , Mundus e/?o,quod potius expri-
Am^cuius alioqui multiplex eft (ignificatio. ^Verulle-
bjtur.i!;i7&.>icv'jvTv,ve\ obftupefcebat.Vulg.^/^m/r<»t<!»«)- : id
eft«S«^^v. quod quidem minus aliquid fignificat quam
«wjAht7«%. Ad verbum, Excutiebantur.nam qui obftupef-
cunt,illis veluti valido aliquo iclu mens excutitur.
19 Docebat J;m <ftMma>v. Vulgata ad verbum,Errft docens.
Periphrafis Hebra?a,Gra?cis etiam familiaris: cuius tamen
interdu ea vis eft vt moram fignificet & perfeuerautiam ia
aliqua refacienda : quamobrem eriam alicubi retinuimus
mit neutrum ab/blutum , quum ^ba^tSmj /itpafliuum.
4 \\ r t]ne ctti dicas, h* /miJ\v) wsr»«. Ergo vel non pra?fen-
tefeuconfeia turba ilium tangendofanauit, qua^fortailis
ilium propterea tanquam immtfndum refugiflet : vel pro-
15 hibctiUum hoc longius fpargere. Varias autem hwius in-
terdidicaufas refer.! Bafilius inlongaad Ca;farienfes epi-
ftola. Ego veriffimam& appofitiflimam elTe credo qux
a doclifllmo iaterprete affertur, ne turba in folis miraculis
obftupefcens,non fatis-ipfi fpatij ad pr^cipuum illud fibia
^ JfuttoritatemJZfnfui. due poteftatem, vt conuertit Yews 10 patre impofitum munus obeildum, ad docedum videlicet,
intcrpres,id eft Jo* 'a;^v ■. nam hxc inter fe parum differunr. relinqueret. f Donum illud,Ti J&yi. Decerta oblarione
Interdum autem «|>«* declarat d^iuxnv, id eft dignitatem, loquitur.itaq; articulu ab aliis omiflum expreffimus.Vul-
vt Ioh 1. 11. Sed licentia? nomen, quanuis Grarco vocabulo gata Jegir m <ti>&* <nv,\d cft.oblationem tuam,fiue , tibi le-»
i'^Haict refpondeatjtamen vbique repudiaui, quia plerunque profb prefcriptam.& Syrus interpres quoque addit prono-
in vitio ponitur. Talem autem hie feie prsftitit Chriftus tf men. Quam autem inepte nonnulli ex his verbis conencur
in doclnna caslefti promulganda, vtfe plane Deumeffeo- auricularemillam confeflionem elicere,in qua conftituunt
ftendens, aquoLexipfa cflct perlata, qi.ique pro fuo iu- ab(blutionemapeccAis,velexeoconftat, quodad/acei-
re de vita & morte diflereret. Ttaque pro eo quod prophe- dotem non mundandi,fed iam mundati abJegantur.
tx interpretes aliens voluntatis, dicunt, Hoc dicit Domi- S Ingrefum autem lefum, «W5w»ti <f£ ■nS \'»n0. Videfis-
nusripfe dicerefoler,Amen amendico vobis.vt ipfius legis 3° pra 1. 5 7,rff4 " J ' OTt e £ " f ^^ v -Vu]gata,/?pgi?»5.id eft^s-
auclor.Vide Luc.a.1%. IScribx, 01 ye*mi. Vulg. fcribit,cl tAfiot. Erafinus ) 0i,'ccr4»5, id eft TroTwa^ctSjuoc. Alij, Supplicant,
^timxTiii ojutW yj ol <?a&(Tnjci. Atque ita& Syrus interpres. id eft ijtmt/av.Studuimus enim quoad eius fieri potuir liiam
cuique Grarca? Latinam vocem apponere.
IN CAlvr V 1 1 1. g Vuer,o'-7ruic.Vel filius,vel feruus.Na pueri etiam aLa-
1 Seqmta eft , h'xomj'Stitw ^VJ.Redundat mlmS ex Hebr. 3^ tinis ferui dicutur, ficut apud Hebreos iy J,[2y «r]& pue-
idiotifipo. f Leprofi* , xt ^cc.Lepra non declarat morbura rum & miniftrum declarat. ^Proieclus eft, A'^aimbj. in !e-
que Gr^ci clephantiafin,nos ladrerie vocamus,fed pcrtina- clo videlicet proftratuv , quafi cadatier , ficuri funt paraly-
ibct<
ci(Timxfcabici genus.quadere multa apud Gra-cos medi-
cos tradutur. Herodotus m Clio m'«^» per mvxm exponit.
tici.Sic VirgiJiiis,S'«r;»'fwr & totoproiefimevrpore fernt.Vul-
gata,Zrfc*f^d eft x.4iT^.Erafiaus Decum'uit. id eft rjrniiwnuj.
7 Saru
€/\r,rcLj cv tm ofoict ©Sj^tAt'Tix0s>JWa>c
Key Azyet dirrrl o Vnaoui > Tzyco g A Stay
Kctf'&Trvxci&iG o i:&T0VTupyoc s(py,
KuQjii «jt elfju iqgLVot; ivct pyv \otd tIw
siyliu eWA37)c' a AAa juyvov eon P\9^pv
H$j\ iadnirtraLi o 7rn7$/uyv.
Kctjj&iyt) aid gcpnoc et/uu vzao cJ2,x-
(Ti'iv j kyo&v vtt i/jy/LVrvv g-^TicdTag ' t&4
Xi^to tovtco 7ropdj%vm , qgjj TiopdjiTaj'
%cq d/fccf), zpwV)t(£j ip^rof' Ttj Tztfcfbu-
Xoj jupv, 7ivkavv tovtv 3 ffty tioim.
A aovaztt; J\o\ navis idztu/ts&rt ' qiy
&7rt ffic ditoXoudv&cnv 3 A'fulu) xiya C-
/Litv,xJicvra iVgptwA toouvtIw 7ngiv
Aiyto <h v/iJav 071 7jD/v\o/"&7i/ avatv-
}mv K9J JOo-jufi/} ri%ovcn i <@: avaxhtdv ' cov-
toj\ /mttx, A'^^ta/^t ryui \(jua,i *tj VajudC
cv TM fiaaiXe-iqi rty xgcf.vc*>v
Oi 'j v\o) ty\c ficLGiXetaA om£Am&wotj/-
TOJf &}$ TO OH0T0Q TO i^COTi^C/V. QMU i^OJj
kKojuS/jsk; H&j o fipvy/uycW ocNvtoiv.
Ka/ &t7nv o l'Mtrotc rd i^TovToip^o),
K7ra'j^ 3 f(cfyj ojg 'fhg^vcxttg fyuvdims cot.
Kdfiadn o vrouc, oLtho, t*j copa, cm&vyi.
KafzX-J&vo Ihgou; etc rlw outlay Yle-
rpx.6iJ}e rlcu7revZhpcu> oujtov fii£hn/uU-
vlujy^'pjvpiosovaztv.
Kaf yl-^ctTO -nig ^t^)c ai)TY\c 3 Kj dqmwiv
io
n
ii
'3
14
15
lie erit Actus Sc ftridordetium.
Et dixit Iefus Centurioni ,
Abi, & vtcredidifti fiat tibi.
Sanatuique eft puer eius ' eo
ipfo momento.
| Et quum venifTet Icfus do-
mum Petti , vidit focrum eius
in le6toproie£tam, &febrici-
tantem.
Tetigitque manum eius , 8c
S E C V N D V M MATTHiEVM.
metis proiectus eft Jomi pa-
ralyticus , & vehementer tor-
quetur.
Tunc dicif, ei Iefus, Ego,quii
venero, fanabo eum.
Etrefpondens Centurio di-
xit, Domine non fum " dignus
vc Tub teCtu meum ingredia-
ris:fed folum ■'loquere a & fana-
bitut puer meus.
"Etcnim ego fum homo Tub
potcftate conflitHtw , 8c habeo
fubme milites: &dico huic,
proficifcerc,& proficifcitur:&
alteti, veni, ik venit : 8c feruo
meo, fac hoc,& facit.
H&c autcm quum audillet
Iefiis,miratus eft : & ait feque-
tibus. Amen dico vobis , ne in
Ifrael quide tantefide inueni.
Dico autem vobis multos
ab Oriente 8c Occidente ven-
turos, 8c accubituros cum A-
braham & Ifaac 8c Iacob in
regno c«elorum:
j|"Filios vero regnieieclum
iriin tenebras illas exteras. il-
10
B9
metis Licet in donto bx~
rulytktiSj & male tor'
quetur.
Et ait Mi Tefui ■ Ego
veniam , &■ curabo chw.
Et refj'ondens Centu-
rio ait) Domine non fum
dignwvt intres fuh te-
fiurn meum: Jeiit.ir.tutn
die ■verio } ey ftnabu ur
puer mem.
T{am <&■ rgo homo fum
fuh potejtate loiijii'.utui,
habi nsjub me milites: <&
dico Uu'c , vade , & ra-
dii: & altj 1 , veniy& -ve-
*it:& pruo meo, fac hoc y
(^ facit.
jiud'uns autem hxc
Iefus miratu-s tft : &fe-
cjuentibus ft dixit, ^f-
men dico vnbis. non inue-
ni tantam fidem in If-
rael.
Dico autem vobii cj(*od
multiab Oriente & Oc-
cidente "veniet, & recum-
bent cum ^Abraham I-
fac (ej> Iacob in regno c£-
loruni:
Tilij autem rcgni eu-
cientur m ten eby.u exte-
rior es.ibi ent fletm &
jlridor dentium.
Et dixit lefitt Centu-
rioni, V ade,ty ficut cre-
didifii fiat tibi.Et fanatus
cflpver ex ilia. hora.
Et cjr.um ■veii'ffit le-
fu* in domum Petri , W- \f 3r . ,_ 7 -
dit focrum eius iacentem IUC4.38.
&febricitantem.
15 j Ettetigit manum etusj
11
u
M
Infra,22.ij.
7 Sanabo^QXTnvaw. Vulgata,C?ir4io. Erafmus,Mede-
bor:c\ui tame hac verfionem merico reiecic fupra cap.4.23.
Certe hie pomtur pro i«<a^:quo vocabulo poftea vticur.
8 Dignui.lwtiu Erafmus. idonew. Vide fupra cap. 3.11.
^ Sub tectum meum vzm/ua -rioj sijbu. Id elt domum , per fy- e
necdochcn.GaU.fousmoncouuert. & notanda eftrarapro-
nommis ti aieftio. ^Loquere, tur% m^p v.Erafmus ad ver-
bum,D/'c verbum. ficut vulgo dkhvmSiDitesvnmot: fed pro
loqui videtur iimpliciter etiamaccipi infra n. 32, Vul-
g.ita 3 D;'c verbo. nam in quibufdam codicibus fcriptum in- IO
uemmus tiiri xc'-yu,fed eodem fenfu. Nam «Ve(id eft die)
accipitur Hebraico more, pro iube. Koyu verb fignificat
loquutione & verbis: perinde 3cfi diceret, Tantiimlo-
quere : nam tantiim opus eft vt verbo iubeas. Alioquin
xo'jpc non verbum fed fermonem & orationem declarat.vi- I?
de infra verfudecimofexto.
9 Etenim ego. K»^ riy)«3«,Vulgata,7^{ am & ego^ue; inter-
pretatio fentenriam deprauat. Nee enim a pan Centurio
ifte fidei plenus argumentatur,neque dixit Euangelifta »*-
y» &>P,Ced a minore ad maius fie colligit. Si ego fie aliis im- 10
perans vt tamen aliis fubfim,tamen quod iubeo per fubdi-
tos meos efficio, quid tu non effeceris vel folo verbo, qui
videlicet fupra omnia emineas? ^Subfotejiate[ionJlitu-
tui] us*; iiouaittv, id eft \s5rt|oJ«noy, Brdtinvs,^ilteriui potejfati
fubditus.Ego Vulgatam interpretationem pr^tuli,non mo if
do quia propius ace edit ad Gra?ca, fed etiam quia partici-
pium rrTztyuiVH(ic\ eft conftitutus) fuppleuit ex Luca.
( 11 Accubituros c-n J/jM-At^wrty. Tranflatio eft fumpta
aconuiuiis , quibus fepe fblet comparari vita? *terna?
leJicitas. It.que Accumbere idehicdeclaratatquepro-30
miffionis Abiahamo fada?, id eft a?terna; felicitatis , cum
eo fore participesv quod etia declaratur appellatione col-
Jocationis in finu Abrahami , ficut chariflimi parrisfami-
Jias:proximi quafimfinum illius recumbebat.quod de Io-
lunnein cxtremailla Coena commemoratur. Nam*/'*- jj
*Am&a/ pro ^stm^/»s Sw/ hie ponitur. Lnini recumbendi
quidem verbo vtuntur(quod Vetus intcrpresvfurpauit,ft-
mdi etiam fignificacione)fed raro-
ix Fitiosngni,ci cjsj J 0zn\el<ju;.id eft indigenas,quos vo-
cat vulgb naturales fubieftos.Intelhgit aute Dei regnum,
ad quod pertinebat in genere quicunque erant ex Abraha?
genere , quum longe.'aiia fit ratio coram Deo cenfendi fi-
lios Abraha?,nimirum ex fide.Caftellio regios interpreta-
tur,duplici errore.Primiim enim , quanuis foleant Hebra;i
filios generaiiter vocare qui funt alicui rei peculiariter cie-
ftinati,(vt infra,;?. if .fiJij thalami dicuntur qui cum /ponfo
verfantur,8c Iohan.i6'.ii,filius perditionis,id eft exitio de-
uotus)tamenpeculiaris eft hoc loco emphafis huiu.sno-
minis,adeo vt nullo modo expungendum fuerit, quoniam
null us in hoc regno cenfetur nifi idem fit Abrahami filius,
quia Deus cum folo Abrahamo & eius fbbole regnum se-
ternum pactus eft. Deinde non temere fcriptu eft f i l 1 1
r e e N 1 potius quam filii regis, quoniam multi
funt in regno quos tamen rex tandem vtinfidos reiicit:
omnes autem regis fiiij, funt vnici ilhus naturalis filijco-
haeredes. ^ III as exterasM j'^amgov. id eft qua? extra luntj
vt intelligas extra hoc regtiu nullam efTelucem, fed tene
bras , id eft pcenas illas a?terna?felicitatioppofius , quiuus
nihil horribilius.Ideo articuli repetiti vim ex ( ■rcfli.
13 Eo ipfomometo,c^T^aifitiKfi\i/.'Vuls,.Exillal)oraEva.f.Tn
ilia hora. Vide infra, cap. 5.12 .Poftha?c teftatur Eraf(cui
adftipulaturnonulli veteres codices) fe additure; eriffe, ^
/ , , . / > . \ ■> r t ~ . . ~ ~ '. y?»
VSOT?yl)«'dat<Ci S/f^CTOVW/S^OC Hf TAU OUUM CW TV C* ailTH T.I Ufa. , frjpi TOV
rrajdh. auto J^^'vonw.id e{\,EtreuerfusCeturio domilfuam eo ipfo
momento inuenit pnerit fuifanu.d^t, veionon fimplicirerhic
fignificat duodecima part? diei,ficut apud Iuda?os dies di-
uidebatur, (edillud ipfum tepus quo Chriftusiftofermo-
nefuit vfus, vtab ipfo non aliunde profeftumhocbenefi
ciumconftaret:quamobtein momentum quam Horam vel
teinpus maliminterprewri.
Dj.
Mar.i.?i,
Ik. 4- 40
Bfajt.4.
1 pet. 1 14
Luc.9.57.
Cap. VIII. 38 EVA
twrcig. \6
OJUTZef £&f]U(SVi£o/L3^0L$ 7I0/^0tg' )(cy l%i-
Cate tvL TTvdjfJi&vx. fayw , KSH 7roivvstg
<J 'mvg ttAh^^m to pn&v tf& Yfauiit '■
7h 'Z&gp<pmvv,te2PVT0!; 3 AvTQ<;rcLG ctcds-
vtidj; Y\{j/p *?&&) f(^jTctg vovxg tGa.-
Vcf^vc^oVyioi>ig7ro>^otg6^/\gt4 7ri- \
Qjiewrov iWtXdjrtv chnXttiv eig TC7ri-
Kctf <z&£9(rih3wv eig Y^Lfx/j^rdjg (h-
7nv cwrtt) j HiittanaJhi , djco^vdvcrw odi
07ivv taJvcLTnpxvi.
Ko/ Xi'y& axrrSo l\j<roi£ , hi aKco7n- 10
ttfig (pco/yioic, ?%>ucn 3 f((y to, 7rvnv & <£u
xpwov j qc/LT&cnilujaai: ' J\ og tS
ttv3-^°7I0V OVK i^$i 7H)V ?lw fU<pCCy\.lw
O* JtfyiGOig &7TbV CWTCf), A aoXov 3?/
I?
II
NGELIVM.
dimifit earn febris:& furrexit,
ac miniftrauit eis.
|" Quum aute ferum diei ef-
fety " obtulerut ei d^moniacos
multos , & eiecit fpiritus ver-
bo,omnefque male affc&os fa-
nauir.
Vt impleretur quod di-
ctum eft per Efaiam prophe-
tam,dicentem,j|Ipfe inualetu
dines noftras accepit , <k mor-
bos portauit.
(iQuiim vidilTet autem lefus
tuibam mulcam circum CcCe,
iuffit vt abirecur in vlterio-
rem ripa?r..
Et quum accefliffet 'quidam
Scriba, dixie ei, 'Magifter , fe-
quar te quocunque abieris.
Tunc dicit ei lefus , Vul-
peshabent 'luftra , & volu-
cres cadi, 'nidos : " filius autem
hominis non habet vbi caput
reclinet.
Alius autem ex difcipulis e-
ius dixit ei, Domine, permitte
mihi 'primum abire , & fepeli-
repatrem meum.
lefus autem dixit ei, Seque-
ls
17
18
19
zo
zi
11
& dimif.t earn febm*&>
furrexit, &■ miniflrabat
en.
Vefyere autem facto,
obtulerunt ei multos dx-
momababentes , Q> e«-
aebat JpirtXi-perbo: &
orrmes male habentes cm-
rank.
Vt adimphrctttrquod
ditlittn efl p'rEfaiapro-
phetarn, dlcentem , fpfe
infirmitates noftras acce-
pit, <& <egrotationes no-
Jlra-s portauit.
V idens autem lefus
turbo* multos circum fe
iufiit difcipulos ire trans
fretum.
Etaccedens vnus Scri-
ba ait tilt , Alagifter ,fc-
cjuar te quocurujue it-
ris.
Et dicit ei lefm , Vul-
pes foueas habent y & yo-
lucres cxli , nidos t Filius
autem hominu non habet
vbi caput fuurn recli-
net.
villus autem de difci-
pulis ems ait ill' 3 Domi-
ne , permitte me primum
ire , & fepelire patrem
meum.
lefus autem ait illi,Se-
tini intercom Magiftn nomen pecu'ianrer prxcepton-
bus , quos vocamus , tribuunt, vt ille apud Ciceronem de
amicitia,Sca;uoIam magiftrum fuum appcllat.
10 Luftra , 4>a>Ktoii. Vuigata & Erafinus , Foueas id eft
c/iuVm^tb, vel Jiipuyat. Ego luftra interpretor , feruata eiuC-
dem etymologise ratione 3 (i Gramuticiv crecimus. f 2\^«-
dos , nsiTum.Lodo-Hf : id eft hoc loco,>(&Ma{ : ni(i ad arborum
ramos referre mi limns, quo fefe au'souotidie recipient.
16 Quum auteferum[diet~]ejfet,>>-<]ix{ ft fyjofrffJiit Cub »fA*ppe. 19 Quidam Scriba,Hi Tepwt-nii,. Vulgata & Erafmus
Vulgata, Veffyere autem ficl , id eiti'azrs'g^c 4i ^wo^jju'^c.Eraf- ad verbum,f / /(f^ Scnba quogenere dicendi vtimur enain
mus,Quu?n autem appetiffet Vefrcrx. Liuius,Caftrorum oppu- vernaculo noftro (trrnone. ^Magifter^ttfkvi^xt.V ide
gnatiotie, quia ferum cratdieiyabftmuere. f Obtulerunt,, inf. r^.i6.Magiftri nome alioqui latius patet:& '6h^Krx po-
«©>«Jv«r^sv Erafmus, ^fdduxirunt, id eft t»«omyty>v: quamuis ^ tiusquam <hftL<rxJ.\tx refpodet.S c tame H br^is Rabbi di-
quodad lententiam attinet,nihilinterlit vtro verboexpo- citur dedocloribus, int rpreteluhannt xoao.Sed & La-
nas. f Dtemomacos Jki/uuvtfoiufyj'xe. id eft a dcemonibus
obfeflbs,non (impliciter furiofo* , quos vetus Ecclefia wip-
■y^j-u, vecabat, eo.s etiam,meo iudicio,intelligens qui in-
tenore& amedicis fanabih furore cor. ipiebantur, dilu- IO
cida habentes int rualla. Nam & Grseci medici quod-
dam iftiufmodi furoris naturalibus remediis fanabilis ge-
nus JkftwM:* vocant, in eo tamen reprehendendi quod
fuperftitiofa & magica qua?daminterdumadmifcent , vt
apudNicolaum Damafcenum videre eft.Morbos autem 15 Signiflcanrur autem proprie hoc vocabulo Vmbracula.
iftoseciam a corporis intempeiie orientes a dsemonibus nammWaww deriuatur, declaratque proprie t. berna-
ctiaminterdumimmitti& exhiftorialobi Jiquet,& exiis culum ex ramis&frondibuscontextum. Virgil. 1. jEnei-
qui^x«v/«^!.^o/inhishiftoriis dicuntur, & exi icuruailla dos } turn Cyluis fcena corufis Dtfuper > &c.quo modoetiam
muliere cuius fit mentio. Luc. 13.12. Sen & Euripides in nidi ab auibus conftruuntur. ^ Filius autem hominis,
Phaeniflls ^ao^i-wi vocat eosqui da?monum agitatione 10 e^ijesiS <kJ$ef , ' m ' J - Q3od nonnulli putant fie vocatum
inianiunt. Verbo , \«V?>- id eft , loquendo duntaxat & iu- Chriftum quod filius eftitvnius tantum hominis, (id eft
Maria?) caeteri verb, filij potius hominum, eorefeliitur
quod fie Ezechielem fa?pe voc it Spirirus Dei : vt alios ta-
ceam. Rurfusquod nonnulli volunt humanamnaturam
if Chrifti fie indicari, ttfiverumeft, tamen mihi quoque
videtur plerifque locis non vfqueadeo magnum pondus
habere. Alfentior ig'tur illis qui Hebraicam phrafim efle
volunt, prohomne,ficut Homerus fiepe^ a'-^uv (fi-
lios Achiuorum ) vocat Achiuos.Sicenim omnmoacci-
tamen fpecimen in fanandis «egrotis edidit. Vulgata & 3° pitur capite 49. Ieremia?, & aliis locis plurimis: quanuis
Erafmus fblent Infirmitates interpretari , led improprie. Vetus intcrpres fere vertat plurali numcro, Filij homi-
Tertullianus lib. in Marcionem 4, valetudines conuertit, num.Sed hoc addo,propterea quod familiare eft Hebra?is
& /Su.swj'hv legit a^Hp.quod verbum fignificat etiaTolIere. vtde fe lot;uanturin rertia perfona , ideoaccipiloco pro-
18 luftit vt abireturiixAK&mv *Tn\3*i».id eft Indixitprofe- nominis primar perfona;, in Euangelica hiftoria : in qua
c^ione,pro quo Gall ce dixeris,// comanda qu'on allaft. Nee 35 non memini quenqoam , pra?ter vnum Chriftum, filiuru
enimitaefthoc accipiendumquafidifiripulos trans lacum hominis vocatum, idquc t.mdemumquumipfe defelo-
ablegarit.vtqui vnicumipfis traiccifiepofteadicatur: fed quitur.
fignificauit illis fe traiicere lacum conftituifTe, nempevt 2r Ex difcipulis , ft? /mzSwrW. At non certe ex illis duo-
nauigium & cajtera neceflfaria compararerur. Itaque Vul- decim, aflfiduis eius comitibus : ex quo intelJ gitur Chri-
gataminterpietarioncm, luftit difcipulos ire trans fretum y 40 ftum palam indicaflefuam traie&ioncm , ac proinde non
(prajterquam quod addit de fuo vocem Difcipulos ,ne- paucos feCc ad ilium fequendum comparafle, vt etinn
que to vifu fretum fig- ificat)vt ambiguammerito muta- verfum fupenorem 18, Chryfoft. & Auguft. accipiunt.
ui. ^In vltr\ iorem [ripam,]Hc ii>Tri&Lv. Vu!g. Trans fre- ^ Primum abire, '&ep-nv a.7nK$iiv.Vetu\\\im quoddam exem-
tum. id eft 77t'e5«y -n, ( 5«a*'«t»c , vel ai tnfifMv. Erat enim fita plar hoc vocabulum tt&tnv non habet , & videtur expun-
Capernaum cis lacum Tiberiadis. 4* gipofle.
22 Suos %
bendo,vt ij folent quorumeft fumma potcftas, Cic.2.in
Catil.Ejo vehemens ille Conful , qui verbo cities in exilium eii-
cio. Et paulb pbft , Quod ego ft verbo affeqw poffem y iflos ipfos
eijcer mquihac loquuntur.V ide fupra,verfu.8.
17 Inujletudines, dahveiitt, id eft, a'cpas***. Hebr. 1 lf\
[cholin ] quanuis certum fit Efaiam generaliteragere de lis
omnibus qua? Chriftus propter noftra peccata pertulit, &
fpiritualiaipfius in nos beneficia proprie refpicere, quoru
Kccj i(A,@>(LVn currtv h$ ts tfKoiov , r[KQ-
teSvoTzv curry qi /b^cdriTctf cujtQ.
Kctf Uovy wto-ftpr juiyiq efyjiro cv
Key <z^rthdvvT*c, 01 ^Svtoji clutS
ii'J^ipOLV CWTOV,te')S>VTt(; 5 KuQjLi OZOOVV H~
Kay Aiy{ ctUTv7g,Ti ehiXoi ist,oMy>'
msoil Tot* iyep&ig sWn w»m Igiq <tvz-
fjyiS up} t» SuXaojYi' qgj efyutTo ytXYi-
VcQyWoVA'i^Q Zfrv C&>T , 071 /£«f 01 CtXifJ^i
^a./ W 3a/\9tAra uttomovxoiv cwtZ'J',
Kctf I A%f Ti «.yxw «£ to Trepan t/£ tmV
%*pzv r rpF?p'}to~ f ,'MU)v > J7r^t>TJioav aa-
t&T cA/a £cy,u£vtty/Jfyjot > an vyf pvn-
[Miodv ifypyo v\vot , ^ciA?W A/a^ , &>$-
7? un iaryyiv met TrapgAoeiV <^t Tvjg oS^h
Ka) 1 Jbo \%g$£ > an i 'hiy>VTic l , Ttn/uiv
qcy cm) , Vyigou ui tQ QiS; wA3*£ d)J\
•■ZZgp f^LjpHj3a.GZtVlCTilj yi/ucls ;
13
24
M
16
SECVNDVM MATTHiEVM
re me,& fine vt mortui fcpeliat
mortuos " fuos.
flEfquum ipfe effet ingrefTus
nauigium , fequuti Tunc eum
difcipuli eius,
Et ecce iconcuflio magna fa-
cta eft in mari,adco vt nauis o-
periretur fludfcibus : ipfe vero
dormiebat.
Et accedentes difcipuli ex-
citauerunteum dicentes, Do-
mine ferua nos, perimus.
Etdicit eis, Quid timidie-
ftis,«exiguafidepra:diri ?Tunc
"experredfcus " obmrgauit ven-
tos & mare : & facia eft tran-
quillitas magna.
Homines veio mirati funt,
dicentes, Qualis eft ifte, "vt
vend quoque & mare aufcul-
tent ci?
||Et quumipfe veniffet ad vl-
teriorem ripam, in regionem
"Gergefcnorum,occurrerunt ei
duo da?moniaci, e monumentis
prodeuntestfeui va'de,adeo vt
nonvaleret qui (quam ura^eri-
reper viam il am.
Ec ecce "clamarut, dicentes,
"Quid nobis teciijelu fili Dei?
venifti hue vexatum nos ante
conftitutum tempus?
17
2.8
19
2-3
M
*5
16
VJ
2.8
19
39
quere me y &ait>t!tte imr-
tiiosfepelire iiwrtitosfuos.
Eta.fccni.entQ ea in na~
w lultm/couu'i font eimt
diftibuli tilts.
Et ecce , molui rr.,t^ntis *
fatlttfcftm mxri)ita,vt Mar^.jr.
naui u'x tp-rireturflnEii lue.8, n.
bw.ipfe vero iur'nielut.
Et acr rfferunt xl cum
difcipuli ?iwi 1 & fitfeicx'
eternal eum, Hicentes , Do-
minefalua n^ypsrimtu.
Et elicit eii Iefas, O^ii
tlmilieHis modkte fiieii
Tunc furg ns , imperx-
uitvertt" &m.lri: & fx-
fix e(l trxnquillitat mx-
gnx.
Porm homines m'trxti
Cunt, dicentfs , Qua'.tt "Ti
b'c , quia venti Qr mifft
obediunt ei?
Et quum vert iff jt Ieflti
trxm Prethtn, in regionem
Gerapnatwn , occurred
runt liduo habentei dx*
mnni.i , de mmum ntis
exettnte"! , fxniniyris , it 1
■u' m-.mn p jjet tranficc per
viam ill mi.
Ft ecce clxmtwrunt,
dlcen'-s, Quid nibis &> ti-
bi leu fili DA ? venijli
hue ante tempm torquert
nos}
Mar *•*.
luc.8.16.
i% Suos , V3ie, icLh-rW. Leuiculum eft quod admonet
Erafmus > vertendum fuiffe , Suos ipformn , quia iawftSad-
ditur. Conftat enim loco fimplicium pronominum re-
C'proca a Gra?cis vfurpari in huiufmodi locis : vt paulo an-
te \isr if&vTov i proiajj-'t'^'. Sed hoc potius obferuandum
erat , mortuos priore loco dici homines ■i^^Koil , ne-
quede Euangelij doftrina follicitos, quod tamen ftudium
oportuit,fine exc<-ptione,C2teris rebus omnibus anteponi.
13 Quum ipfe effet ingrifftis i iy.Gai-Ti oto'iJ «'c 7?Aoriv.Viilg<lta ,
\A]cendente eo in naniculam. id eft > 7rAoi*.£w. Erafmus , Qmrn
ejjet ingrtffus nxuim. id eft t\jm voluv. Eftautem ■nhuo* quod-
cimque nauis genus , wagje ii 7rXw , quodnauigare figni-
ficat in genere.TTAoist'e'ovj verb Lentulusdicit Nauigiolum,
hb.ii.Epiftol.Gallis,oi»^ flette.
14 Concu(?io,<M<Tfjuc;. vef, Succuffio. id eft, vehementifli-
ma tempeltas. plus enim eft out/ms quam Mmm : quamuis
Terra? mo turn dicant Latini quern >»c <rtts^ vocat Gra?ci.
z^ Excitauerunt,n'-ye<ptti). Hoc verbum quum eft tranfiti-
uum conuerto Sufcitare , vt fupra cap. 3.9. quum de ortu
rei alicuius agitur, Deo videlicet fin fum ciente qua? prius
non exifrebant:Excitare 3 quum de fomno diiferitur, vt hoc
locorquotiesdeniqueabfblute vei paffiueaccipiturjnter-
prerari foleo Surgere,vel Expergefieri, vel Excitari: vt fu-
pra, cap. 1.14,8c 2. [$. .
z6 ExperreEiui , fyp&i?. vel , quum furrexiffet,vt infra.
9.6. f Obiurgauit ,imtif*>i<Tt. Vulgata , Imperauit. id eft,
wsth'a*™. Erafmus , Increpauit : quod potius refpondet -n!
o^i77A«'t7«v. Lvterdumautem accipicurpro Additis minis
pra?cipere,vt infra, cap. n. 16. ficutapud Latinos accipi-
turlnternnnari. Eft autem ha?c phrafis Hebraica , vt jp-
paret ex Pfal. 106. p,& Naum. 1.4. Et videtur vti hoc ver-
bo Spiritus fan&us vbi de inhibenda maris tempeftate agi-
tur,quod vis vi obiici & opponi videatur. qua etiam ratio-
ne de Sarana dicitur, Increpet te Dominus, Zach. ,\z.
z7 Shtalh, 7n>Twric. Annotat Erafmus hancparticulam
ita interrogare vt habeat admiration^ emphafin:quod non
eft perpetuum.diilingui tamen debet a 7ro<At7roc, Cuias.
f V tei "tj k/j'tu. Vulgata & Erafmus,ad verbumtQw/<t«.
quod dicendi genus Latinis eft ignotum.Galli verb fie lo-
quuntur,quum dicunt , Quel homme e/i ceii , que les nj nts ty
la mer lui obeijfwt? Sed particulam Quia nufquam memini
legere hoc modo vfurpatam. ^ Aufcult mt^lnr*.Kt>vov<nv.
Erafmus & V\rg.ObeJiunt,ic\ eftmiZw-mt. r erre ilia trafla-
tioin Latino fermonenoneft duriorquam in Gra?co.
l8 Genrefenorum, ripytmvo'v. Sic conftriter hgiur hoc
5 ocoinGra;cis codicibus. Syrusauteinterpres&: E'jipha-
n'us aduerfus Manicha?os ha: et fy Y*ifttpm£v ) GAiartnor&:
vt fcribitur in grxcis libris apud Matcu & I.ucam,vbi ea-
dem defcribitnr hiftoria.apud quos rurfiis vetus interp e$
larinus legit Gerafennrum, T'tppowi.'v. Neqtie exuf < fl cur
10 quifpiamhac varietateofftndatur. GergeHa enim 8c Ge-
zara vna& eade vrbseft (vndeGereefeni dequibus I-- r e-
phus lib.x.debello I >daicocap.io.)quam mirum non eft
a P:oloma?o adferibi Petrara? Arabia; , qui eo te;>ore Da-
mafcus etia Arabia; adfcnbererur vt p.icet fx :. : ' or. ir. }.
15 Gadara verb aqua Gidir'sresiofuit & ipn LacuiGene-
fareth,quem Plinius Genefjram voc ir,prorfiis otta&t.vt v-
nusidemque traduv 8chis&illis tribui poruerit. Apud
Strabonem autemJib \6, perperam meoquidem iudicio
Gadaris regio, inter Cafium motcm & Pelufium fita,nro
10 Gazaris vel Gazeris le^itur, a Gazera ciuitat? fie dicla,
quam ipfe qmdem non commemorar,fed legimus z. Sam.
S.if. Nam Gad.iridem a Gadaraoppido munitiffimo in
Pere-af jiffeorientalem, videlicet Galiliaelimitem inter-
"eclo Iordane.exlofeiiho liquet plurimislncir, ac p efer-
jm exlibrodebe!loludai'co3.cap.2. & exPlmioq'joque
.^.cap.18. f S& ui,y<tM-™\. id eft,*'; /.nam (vt re&e notat
;afmus)variadeclarat hoc vocabulum , dequo Plato in
ptagora.
Z9 Clamarunt, ?KB<x!;ti».T.raCf r ociftrabantur.i6 eft s *xt£ocev.
JO i^Quidnobis tecum ? ii h'mv >y mi ; Eraf. Quid rei nobis tecum} 8C
rede quidem. nam fubauditur as?<j.yu*; quum fie loquatur
Demoflhenes ifet?i<f *v'ow , Auuv-J/t/Ppor ^Jiv »m nt K) <I>/^^T-
!T6> arg£yfj&. Et Herodot.in Terfch. at) ■ii k, -nvnm <m^.yy.f.
71 'Sb ; Sed pra?cife etiam interdum fie loquuntur Latini.
?f vt Cicero . Quid huic cum Tabio\ Idem , Cum Vat'mij legio-
nibusquid erxt Antonio} Vulgata , ad verbum, Quidnobk
& tibt > obfeure & barbire. 5 -^ ntt con $ uw - um temptu,
n** x&pou. Diem ilium videlicet vltimum, quern qui irri-
dent ,hinc dici pofTu-t ip;isda?monibus detetiores. Vfus
6 fum igitur periphrafi vt ptopriam huius Grscse voc 4 s
fignificationem exprimeiem.
D.i].
f
Cap. VIII. 40 EVANGEL1VM
iFvcti /u&%<yLv am tutty a.y*X* %i-$°
gcpV 7i07^Xu>V fioOKO/vfyjM.
* Oi J £cLf/UiQVlG 7lTtpiyji/\gUJJ CWTOV X%-
^1/ a^AS^7f «$Tfo) *34A4« tWx'i&V'
-J 1
J a
33
K«/«?rtv acm>~€> T e 7irx,ycVi.Oi j, d%iX-
dvvnt; 0.71% X$vv £4$ rluj d^ixlw s^fyp'-
£501/. Kee/ <Vbu, SpfAYiat 7rai<rob Yi dytXv rfl
ct7ndavov cv *&?$ itthcnv.
Oi «/£ (Zdonovnc, i(pv)?V> qgq ci7TiX5vv-
Tt<;e4<;rlw7nXiv a7flifyeiX&v mtvia,}^
Kctj icPou y TWicnx y, 7dx.t<; cJ£wA$*v «C3 4
ayuuctvrnatv irS l\iooi>' ^ iJhvnq cuutw,
rrpxpi^XianM owg jMm.Cn *$7to iyj .
e).C0VCW7$.
KitpctXcyov S.
A ?ifj,£a4 &tt; tv 7T?\g7ov 3 chi7rtQ^(n 3
qcyviXSiv &$ <tLw iJicW 710X1V.
Mar.i \. KctfiJhv , <cV£9(Tl $i£$V OJJVU tQhQcfLXV-z
J«ic.j.«8. w 2v 'Oh xXivvh; fcGx*/v8jJ0V& Mv IV
cviZrlw 7ngiv avrfi 3 €i7ri izS ^^Xvm-
KtojQcLpTi TiZVOV , CttpiWTClj 001 Ctj CC/^p-
TlCtfCOU.
K
Erat autem longe ab eis |
grex porcorum multorum paf-
cens.
Da?mones vero precaban-
tur cum , dicentes , Si'eiicis
nos, ' permitte nobis abire
in gregem porcorum illornm.
Et ait eis , Abite.Illi vero e-
grefli abierunt in illu gregem
porcorum : & ecce, "ruit totus
llle grex porcorum 'e praecipi-
tio in mare, & mortui funt in
aquis.
'Paftores autem fugerunt:&
'quum abiiflent in vrbem,re-
nuntiarunt omnia,&'qua?da?-
moniacis fa6ta fuerant.
Et ecce , tota vrbs exiuit in
occurfum Iefu:& quum vidif-
fent eum,rop-ariit vt " diorede-
retur a finibus ipiorum.
30
31
J a
33
?4
I
Cap. ix.
"NgrelTus igitur nauigium,
traiecit, 6c venit in iuam
vrbem.
|Et ecce, obtulerunt ei pa-
ralyticum in lc6to proieclum:
quumquevidiiletlefus fidem
eorum,dixit paralytico, Con-
fide fiJi/'remiHa funt tibi pec-
catatua.
Erat autem non longe
ab illis grex multorum
porcorum pafc ens.
Damones autem roga-
bant eum , dicentes , Si
eikis nos hi»c , mittc noi
m gregem porcorum.
Etaltiilis,Ite. At Mi
exeuntcs abierunt in pcr-
cos'.Z^ecce^magno impetu
abijt totus grex perpr<e~
ceps mmare 3 & mortui
funt in aquis.
Tafiorti autem fuge-
runt : & venientcs in ci~
uitatem,nuntiauerut hkc
omnia , & de ijs qui dx-
monia habucrant.
Et ecce 3 tota ciuitas
txiit obuiam jtfu : &
vifo eo , rogabat eum
vt tranjiret afinibweo-
rum.
Cap. ix.
ET afcendens Iefu« in
nauiculam,transfre-
tauit, & -venit in ciuita-
temfuam.
Et ecce,offerebant ei
paraly\tcumiacenttm in
lec~lo:& -videns I ejus fi-
dem iliorum , dixit pa-
ralytica , Confide fiit,re-
mittuntur tibi peccata
tua.
30 Longe, jty.*e? ! 'v Vulgata, .?/oh longe .-repugnante cjui-
dem fide omnium Graecorum exemplarium ,qux no-
bis videre contiginlcd tamen re<fhus(ni fallor)quam abs-
que negante particula : quum teftentur alij Euangelifta?
^ porcos i(tos inmontibus fuifle veluci inconfpe&u ficos,
vt apparet ex articdo quad cA/xt»w»c adiudo. Porcos au-
tem iJlic & quidem greg.nim pauiffemirum non eft,pr£-
terquam enim quod Gadara & Hippon vrbes Pere^ vici-
nas, (vtpote Galila?am interiefto IordaneabOrientefi-
nientes teft e Iofepho lib. de bello Iud.3. capite 1. ) tefta-
tur idem Iofephuslibro Antiq. 17. cap. 14. fuifTegr£ca-
nici inftituti , conftat plurimis incircumcifisquosgene-
raliter Grscos vocant plcrafque ciuitares refertas illis
iam turn temporibus fuiffe rneipfa quidem Iuda?a exec-
pta, qua de re vide Iofephum Jib. de beJlo Iudaico 1. cap.
i<;.& to.Id autem eti.im ex eo apparet quod hk fitmen-
tio monimentorum, vt loci fepulchris referti : quum Iu-
dajorum infiituro ad feptem die? impurus haberetur qui
in talibu.v locis verfiretur , vt diferte fcribit Iofephus , de
Tibe'iade ab Herode Antipafub Tiberij nomine extru-
1 fta dilferens lib.Antiquit.i6.cap.3.
31 Eiic'tSy i)tC=tM«c. Vulgata addit Hinc .id eft vm u$w.
^ Permitte nobis abire, '<&nif t-]ev h'luv tZmx^ui. VulgatJ,^/t-|
te nos.id eft ™,u-\av »ija;. Vt etiam apud Marcum fcribi-
tur.Ridiculi funt igiturqui permiffionem voluntatiop-
ponunt, neque iniuftusDeus quum rebus quascondi-
dit,ad funm ipfius gloriam , etiam cum ipfarum ex tio
* coniuniflam, vtitur. Sedinfigneeft Te;tulliani diftum
Jibro de fuga ,alioqui hyperbolice fcripto, qui ibi hinc
elicit nullam efte poteftatem Satana? nifi ex permiflu
Domini vel probation^, velreprobationis, velcoerci-
tionis caufa .pojfumm, inquit, dicere porcorum quoque fctas
fuiffe apud Deum numeratat,nedumfanElorum capillos. ^"for-
corum i/lorum,^ ^i^v. Puto arciculum hie poni fwnvcaif,
& gregem ilium quad in confpettu fuifle,quod exprimen-
dum putaui.
3 1 r\jtit ,u'f/jM7i. Vulg.Impe t u abiit.-non neceffaria peri-
phrafi. Eraf. Fcrebatur. id eft t'$t'fiiv. ^ E pr£cipitio,
x? to xp.uvsu. Vulg.& Eraf Perprcceps : nee id quidem La-
tine,(vt opinor ) nee fatis appofice.. Ponitur enim ^ pro
&7B } vt in illo Homeri OdyfT. f, *£ mifiis $*\tnv, defaxo
deiicere. ^ in mare «c Sau«w. vide Marc. 5. 13.
^Mortui funt,ttTri$rtvn. Erafmus , Terierunt , id eft aW^vw.
33 T?aftores,'A£om.ovn<;. EraCmus,QHtp<ifcebant. Vide
5 infra, cap. 19.4. ^Qnum abiijfent, ti.7n*2rorn<.Vii]g.P'enientes.
id eft ipyoftyjoi, Eraf. Digrefii. id eft ^TaCavn?. ^ Omnia,
maim. Vulgata , Omnia h&c. id eft Wra tootw. quod
etiam videtur cum iis qua? fequtintur melius conue-
nire. % Que dxmoniaticis f^ci^ fuerant , t±<W Sw^ua-
10 n^o/uS^an. vel (vt Erafmus) qua; dajmoniacis accidif-
fent. Sic enim rede Hellenifmus (alioquin obfeurus)
illuftratur. Vulgata , De iis qui dtmonia habuerant.id eft
/sfei^ j^fMvi^o/J^ui. Simili dicendi genere etiam vtitur
infra,cap.n.ii.
15 34 Digrederetur,/MT*C» .Vulgata, Tranjiret. \c\ eft JtctCuf.
v»Eraf Decedcret.id eft ^7o^pV>i.& infra , cap.11.9, Pro-
grei1us,id eft «woC^'.Sic quotidie viliflima etiam qua?que
mundus falutis fux iadura redimit.
xo
IN CAPVT IX.
I lngrefftn,l^S-4.Y\i\2,at^,Af<.endcns.\(\ eft t^nCaJvcev: &
fe additj/c/Wl'offot;. ^Vrbemfuam, «'? i<A'<t» ota^. in qua
videlicet veluti domicilium habebat,totam alioqui regio-
25 nemobiens,nempe Capernaum, Mar.i.r.
i Obtt<lcritnt,'!zeo3i$ityii. Erafmusj^cMa.vmfW.qua? in-
terpretatio neque Gra?co vocabulo proprie refpondet,
neque huic loco connenit.Neque enim ducebatur fed fe-
rebatur paralyticus, & quidem in le<flo decumbes,vt nar-
30 ratur Mar.t.i. %o_uumque -vid'ufet^ •c/iif.id eft , quum
ex manifefto figno cognouilfet. Sic in hoc eode cap. verfu
4,lJiiv iaf cvfiuaHJ^c.& txodin.18 , Omnis populw videbat
■voces. ^Confide, SufxTrl. Erafmus Bono animo «/ro.Cic.in
hac fignificatione dicere (blet Cofidere animo. 3>«^«y au-
3^ tcm idem etiam valere quod apud Latinos Confidere,vel
illud Herodiani confirmat lib +,%§*$* Ji «*7W 5i?xmv(ni
tuJny JtfittSti.id eft Confidebat autem ei,vtpote iam pridem
fui ftudiofo. f j^emijfafunt,ai<pimttn. Vulg & Erafm.
ftjmittuntur, oi<p/«»T^.Sed eft in tempore perfe&o em j halTv
40 minimt negligenda.Vide Mar. 1,5.
3 BUj.
KawiJkvo i'yiavu; tcci; cvCuuYHr&g cu>-
on Toys yjtpJiajt; v/ufifc
T/ yb %l-iv djzo7JZt)Ti^ov,ei7Ti7v , d-
(piCtiVTOj GDI OUj Cl/U^piioLf^ Gi7Ti7v , i^lpCtf
t'va <h €iJ$ivz on cJcovoictv iv/ o Iffg t£
a#Qe3°7ru 'o^T4? >W? dfiivcLf d/u^pnaA ,
("TOTS A?5^/ TZif O^QtAfTIXfie) , ) E >*p
Key U7sxt2* en;
\ 7 /
T0V OMQV GOV
i i
euiih.
I cpQVTlg eh. 01 0yX0l iB CW '//£5/mi> j%gj
icft'^CtGrtV TOV C")?0t',TOJ/ Jhvvx CJC^OlcW
liaf Tm^ef.yav o \v\ outs, iK/T&iv 3 &<hv
a}>Qe??7ivv vjz^mjudpov 'fh to viXco.tov ,
McltS^ov My>jU&pov , HsH Ae'^/ cu/rsJ\
otv aurrti).
Kctj ifyjiTv aim} aJctK/tifj&px zv <t.v\ ol-
xlct,(£ lJbv 3 7io>^.ot VeX^vcuj ^ et/mgLp-m-
As) ehdvirn$ ouj curtMivro t&T VtiGov ^
TDl'g/tjyiZjVTCUt; aJJTi.
Kdf iJbvrtS ol ®CL?JLGWl0l,G4/JW TO^
%cy ci/ujtpzaiXcov iS-i&t o Si^clohclKoc, v-
IO
II
SECVNDVM MATTH1VM-
Et ecce, quidame Scribis
dieebant apud fe , Ifte "blaf-
phemat.
Et quum vidiflet Iefus co-
girationcs eorum,dixit, " Qujd
cogitatis mala in cordibus ve-
ihis?
' Vtrum enim eft facilius,
dicere,rcmiila funt tibi pecca-
tarandicerejiuroe & ambula?
Vt autem iciatis potefta-
rem habere Filium hominis
in cerra remittendi peccata,
(tuncdicitparalytico,) Surge,
attol e tuu ledum , dc abi do-
mum tuam.
"Tunc tile furrexitj abiitque
domumfuam.
Turbavero quum hoc vidif-
fet,'mirataeft, & gJorificauit
Deum , qui dedilfet ra'em po-
teftatem hominibus.
|Et" quiidigrederecur Iefus
illinc, vidir quenda" fedentem
"ad telonium qui Macthaeus
dicebatur,& dixit ei, Sequere
me. Arque^ furgens fequutus
eft eum.
Et factum eft quti Iefus ac-
cumberec " domi illtm 3 ecce,
multi publicani "& peccatores
qui venerac, fimulaccubuerut
cum Iefu & difcipulis eius.
Quiimque id vidiilentPha-
rifei , dixerunt difcipulis cius,
Quarecum publicanis& pec-
catoribus "edit doctor veftcr?
to
II
4i
Et ecce, cfwdam de
ScriLis dixenmi intra /?,
Hie blafthcmat:
£' quum vidijfet /<•-
fw CogiiAlioiia eorurn,di~
xit^t quid cgitaris ma-
la in coxdibui ytjiris?
Quid eft facilius , di-
cere 3 dimittuniur tibi pec-
cata tua:an duere , fitrge
& ambula?
V t autem fciatis quia
Fititti hominu habet fo-
tefiatem in terra ditnit-
tendi peccata , ( tunc ait
faralytico , ) Surge , tolle
tuumle£lum 3 & trade in
donuim tuam.
Et fnrrexit,& abut to
dutnum fuam.
V identes autem tur-
bte tumuerunt i & glorifi-
cauerunt Deum , qui de-
dit potejtaiem talcm ho-
minibus.
Et quum tranfiret inde " ar - 1 - '4 ■
lefm ,vidtt Imminent fe- '*' *"
dentem in telonw 3 Mat-
thceum nomine, &■ an il-
liy Sequere me.Et furgens
fequutus efl eum.
EtfaBum rft,difcuben-
te eo in domo, ecce , mul-
ti publicani cJn peccato-
res iien'toites difcumbe-
bant cum lefu ey difci-
pulu tius.
Et videntes Tharifei
dieebant difcipulu eiuiy
Quarecum public anis &•
peccatoribus manducrU-
matrijhrvejter?
3 Blafphemat, ^KetoxpHyAt. ideftimpie loquitur. Nam
hac (ignificationepeculiari vfurpatur a facris (enptoribus
noftris , quo modo etiam apud Piatonem bij> in Alcibia-
depofteriore, & in excrcmode Rep.fecundo libroponi-
tur. quum aliociui communi vfuapud Grscos difcrtio-
residem valcat quod /SxaVav tLu> <p^lw ^ aiDto^Avreiv. id-
eft calumniarijvel maledicere, fiue altcrius famam male-
diftislajdere.
4 Quumvidiffet, lJ)Jv. Chryfoftomus legit, tiJtacoi'n-
OTi^QiJum fciretlefu.s. f Qmd,h%-n.} J ieor.T\0 X i[lav}mah']
pro Quamobrem,velQuprfum.
5 Vtrumenimcfi, ti bpi^v^vO'nin^ hpigi. Vulgata
ad verbum , Quid eft ? quod in Latino praefertim iermone
nouum eftdeinde etiam omifit coniundionem.
6 Attolle, *e?v. Id eft tolle in humeros, vt appareretde
viribus penitus ipfi reftitutis: quod fimplici Tollendi ver-
bo Latine non fatis exprimitur.
7 Tunc[iUe]funexit , j($y s^3«c Pro ^ vertimus Tunc,
quia ( vtfepe nobis dicendum erit ) Vau Hebrajorum
ita etiam accipitur : & vidi eftmihi ha?c fignificatiohuic
loco melius conuenire. Erafmus autem , quemfumfe-
quutus,recl:e fecit quod relatiuum addiderit, vt tolleretur
amphibolia.
8 Mkata eft,<Aax<ua.<mv. Vulgata, Timuerunt id efte'Sr^e-
Chotw y vtexift: mat Erafmus. Sed etiamfiita fenptum ef-
fet Gra?ce,potius dicendum fuerat, Exbauerunt. Exem-
plar quoddam ha.beti<?o£>iSmntv : quod potius legit Vetus
interpres.
9 Ouum dfrederetur, ^rwga'^'v.Hic d'yuv ponirur pro /?*-
Sifrv. vt in illo Terentij , Quo te agis. Erafmus, Vrxte-
riens , mtytiiv. Ponirur ergo hie ti ■m.&lyitv , multiplicis
alioqui fignificationis , pro Digredi , ficut paulo poft
verfu Z7 . id quod oltendit panicula Uh^v , domo vi-
delicet egreflus. ita tamen vt in ipfo itinere id effe fa-
ctum intelligamus. Alioquin idem valet quod?m£;^i/«
& im&tvaj, vt infrk cap. zo<30. ^Sedcntem, i^t^m^r t
Sic Vetus intepres. Erafmus, autem maluit vertere Defi-
dentem.id eft otiofum fedentem, quod non probo. Nam
& iudices K&Siitdpou eadem ratione dicas Defidere, non
c Sedere. Deinde vix vnquam eft otiofum hoc hominum
genus. ^ ~4df£lonmm'ofa Tbiw!iwr. id eft Ad pu-
blic.inorum menfam , quo videlicet tnbutareferebantur.
Memini porro me apud Chryfoftomum legere nxdiior
pro fcriuio.
10 10 Dominant} owa.. Matthaei videlicet, ficut liquet ex
Luca. Quamobrem etiam Erafmus refte aididit rela-
tiuum Illius. ^Ecce, xoj\ i<frv. Particular omnino
abundat hoc loco,vt a Vulgato interprete merito fit pra?-
termirTj. Sic etiam infra, cap. 18.5: apud Lucam autem
15 fxpifftme cuius pleonalmi fimile prorfusexemplum ha-
bemus Gen.n.l. ^ Et peccatores *& nLfjap-mhoi. Pu-
b!icani,fiue potius publicanorum focij , qui fere prouin-
t cialeserant,proprerea quod Iuda?a in prouinciam reda-
cla, operam fuam ad exadionem tributorum Roma-
20 ms locabant ( quibufcum etiam plerunque verfaban-
tur)a ceteris Iudeis i'5tcr profanos cenfebantur , idco-
queO'NDn [chataim ] (id eft peccatores & fcelerati)
voc:bantur. neque in fynedria recipiebantur religionis
quidem obrentu: quod cum incircuncifis communem
z r vitaeconfiietudinem haberent, fed reuera Romanorum
iugum exofi 3 quibus ifti operam loc bant. Qjjaverbra-
pacitate publicani prouinciales exuijerent , ex luftoriis in-
telliejtur. Sed nunc rairo quodam Dei iudicio fadum
eftvt publicanis -His in regnum Dei ingreffis , ipfi Iu-
30 dad inter Tineas fintfa&i publicani. t/a« propne dicun-
tur Portoria, quae fignificatio conuenit huic loco. Gefta
enim ha?c funt in Capernaum , frequentiftimo lacus il-
lius'portu.
11 Edit 3 iSiei..id eft(vt vertit Eraf.)5«w?V cibii. Vetuftum
7c quoddam exemplar additum habet,^ vnvei, ty bibit.
D.iij.
Cap. IX. 4a
O' 3 I'm wtc dacvartg &7rv\ aurolt; ■> Gv \
OA&w eyouaiv oli%yovnc, /aT£>u,aM
n -pdjSivn$ Jt/t&dvn tj K^fj E"Aeov
voiav.
Tot* 'Zfrfjcnp')(P''r&l cwtzJ'qi jy&Swrcif
aoti av vvi&iouwy
q-ajct jo) tv vvjuQMvot; 7nvS&tv i<p ockv
fjUtT ujuTfyf £$)v vvfjupioq'i thdjavvrctj eft
Y\/uUc<tj otv.v drrapSfi dir eujr)/f W(X-
Gvfuc, Jt'fki&dXkei '^n^Xv/^tpd-
KC14 dyvevpti 'fhl /uynico 7rv.hctjCt)' aupet
'5
>4
luc
M
EVAN GEL1VM.
Iefas autem quum hoc au-
diffet, dixit eis , lis qui yaltrnt
non eft opus medico , fed male
fe habentibus.
'Ice veto & difcite quid fir
" I Mifeiationem volo, 6c non
'facrificium. non enim veni
vocatum iuftos, jjfed peccato
res ad refipifcentiam.
Tunc adeunt cum difcipuli
lohannis,dicentcs,|lQuare nos
cxPharifad multu iciunamus,
difcipuli vcro tuinonieiunat?
Ec dixit eis Iefus , Num po(-
funt 'filij chalami lugcre quan-
diu cum eis eft fponfus ? Ade-
runt autem dies quum 'tolle-
tur ab eis fponfus,& tunc ieiu-
nabunt.
Nuilus ante indit " pannicu-
lum nouum in veftimcntu ve-
tus: 'illud enim ipfi 9 iuppleme-
tum tollit ahcjtitd ex lilo vefti-
ii
r 3
M
\6
'S
16
At lefus audiens tit,
Non tft opus talent ibui
nudum J'al male haben*
tibus.
Euntes autem c'ifcite
quid eft , Mif rtcordiam
oio/Oj fy twn facrificium.
non enim -veni xciare iu-
ftos,fedpeccatorcs.
Tuc acceffcrunt ad tit
difcipuli I 'ohannit \dicen-
tes, Quare nos £r Phari-
pci iciunamus frecjvetcr,
difcipuli autem tut no ie~
iunani ?
Et ait ilia Ieftu, 7^«-
<juid pcffunt ftlii Jpo'ifi
lugcre quandiH cum il-
lis efl jponfus ? Venient
autim d:es cfwim aufre-
tur ab eis fponfus, &■ tunc
ieiunabnnt.
"Njtno autem immitit
comnnffuram panni mdis
in 'vcjiinicntum -yew.
tollit enim p'enituait.ein
eivts a vefttmento, &> pe-
13 Itevero, vnp&iSivnt Si. Erafinus , Quia potiusite. obrem malui apud Marcum interprctari {&$*'?!?«, In-
n£.*i\/ l f ) i7Tt>pAj5im< , ficut fcribic Euangclifta nofter infra, fuit , quam Afluit. Tertull. diuerfis Iccis vertit recondit, »
cap. 10. 6. Sic autem Latini quoque Eundi verbo vtuncur, committit^adfuit^immittit. ^Panniculum^omC^n^fiiKait.
reialicuius aggreflionem figniricantes. ^ Mijer*~ V u\%Zia J Commiffurayiifa>mi.YLrtfm\is i ~ifl'um*numi panm Bu-
tionem ihtoi. Hoc ipfum eft quod ixw/JLoovwLij fupra vo- 5 da?us jidditamentu panniculi. vc TertulJi.aduerfui Marc.4. <•
camt,cap.6.i. vbiJiximushac voce contineri omnia cha- qui tamen in Jib. De oratione i TUgulaminterpri.ta.\.\xr.
ritjtisorncia, qua; inani externo cultui hoc in loco oppo- Exiftimat enim Budacus (ignificari ©^Ai'x^o , id eft addita-
nunrur. f Sacrfiaum^na.Cauh ( vt o^ inor)non mentum 8c auclarium.quod mihi quidem non placet, ni-
fuic cur hac inrerpretatione ofFenderetur Valla. Nam ecfi fi audarium voces quod hianri veftis parti farcjenc!sEad«-
Thus La r mum vocabulum a Sw'a deriuatur, minime ta- 10 hibetur. Sic enim Luangeliftaipie poftea expoluitquum
men indeefficitur 3-u'w&Sw«'/*de fufficibus rantum di- jrAu'e^M* vocauit : neque Aflumentum melius conuenit,
Cquum tbSJ«it ma(5tare& occidere fignificet.vnde voca- quodetiam Latinum vocabuiumelTenonarbitror. Com-
bih.im Gallicum Tuer. Deinde nihil prohibetquominus miflura autem non inepte videretur didionem Gra?-
Smtiu. inteidum ipfii -n facrificium , interdumvero vifti- cam expnmere, nifi potius commifllonem ipfam & fu-
mam dcclaret. f f«/fo^, <^^te. Id eft , eos qui iibi iu- ij turam declararet, quam illud quod infuitur, & hoc lo-
fti vider.cur, fiuequi fe iuftos efle fbmniant , quod fuit codicitur 'fhiSMH?. Nos Galli(vt notatet.am Erafmus)
Pharifiorumdogmirquibus opponuntur peccatores 5 id vulgo peciam vocamus, vne piece.TettulUib 3. aduerfus
eft, qui Riorum peccatorum fenfu vulnerati ad vnam Marcionem,nouamplagulam eleganter vocat. Sedduo
Dei mifericordiam confugiunt. Vtrorumque exem- vccabula Gra?ca vno Latino ftudui exprim re. Pawe-
^ plum proponitur Luc.18,10. ^.AdrefipifcentiamAs zo nim,quum veftem detritam & laceram pro t rie declarer,
funivcii*. Hsc neque vetusinterpres nee Syrus leg t, nee hie tamen eft pctius materia; vocabulum , & pannum
Hieronymus qua; tamen minimered undant. Accufaba- fignificat : vt idem omnmo valeat 'HaShiiu» r ( '"« j atque
tur enim Chriftus quod cum prophanis illis verfaretur fdn.ee VfoG**>Jfrf{M>. id eft pannus qui parti lacera; induur.
nim s familiariter : acvelut dlis faueret. Fatetur Chri- nos vulgb diccrcmusTne fiecede drap. Quum autem
ftus,(ecu illis !ibere& familiariter vernitueffe, fed vteos 15 panniculus Latiuis idipfumquod infuitur & eiuxprafterea
ad bonifrugereuocaret At (irequiricis curad vospotius materiamdeclaret, vtrunque illud Gra;cumputauihoc
non accedam: hoc idcirco ficioqubd vos videamini vo- vno Latino non inepte exprimi polTe. ^T^jnum,
bis non egere refipifcentia, cuius tamen denuntianda; cau- ttyvdyw , vel ( vt Vulgata & Erafmus ) l\uihm. Buda?us
liliim miflus a pa re. pra;eat enim refipifcentia oportet Impolnum interpretatur, eodem fenfu. Ad verbum, cui
peccatorum remiffioni.Vtrumqueautemdonumlargitur 3° fullomanum adhuc nonadhibuit,ac proinde nouum, a
Spiritus SancFus per Euanjelijprafdicationem: Lege qui- confequenti. f Inyejlirnentum ,^j \nsrdy. Supra
dem oitendente.Euangelio verb purgante peccatum.
If Filii thalamic y'A tv vvpqmioe. Vulgata, Filij fponji.
Eralnus fili"s thalami interpretatur, vt ego in Marco &
Luci.N.im(vt ipfe re<fte notat) n^ayoe appellatione non
fi^nificatur fponfus , fed thalamus. Vocantur autem filij
thalami quos fponfus in fuum vfque thalamum admirtit,
vtfbdales & maxime familiares : ficut dicunt Hebraei fi-
liosplag.Jrnm , filios mortis, & alia id genus quspaffim
capite5.40. IjJtioi fumus interpretati pallium: hie au-
tem & aliis plurimis locis pro omni veftimenti ge itere ac-
cipi videtur. ^ illud enimipjius fuppLmentum tollit t
35 dtfH cbp re TT^i^r/jta *o'-ii ifera'iv <V<aTi'cy. Vulgata , Tollit enim
plenitudinemeius a yeftimento. Eiafmus , Aufctt tnim f,spple-
tnentum illim a. trflimento. Buda?us , Aufertenim illud Jupple-
menvi tiu-s a vf/fc.Hi omnes videtur exifiimaffe ri 7rA>'ty>f&
pofitum quarto cafu,& coniungi cum verbo «//>«. Certe ita
occurrunt, ficut annotauimus fupra, cap. 8. it. Horum au- 40 fenfilfe Veterem interprete apparet ex eo quod vertit pie
tern ipouii foda.'iumexemplum extatlud. 14. n , Grarci nitudine:& Erafquoque,ex ipfiusannotationibus.Offen-
mtottvvfjfpitu appellant , qui apud prophanas gentes epi- fus enim(iiiqiiit)diffitnilitudinenoui panni , po/tea detra-
tlnlamium carmen canebant. f Tolletur,*.-r*f<S* Legitur hir,& deformiorfit ruptwra.Atqui Ti7r*»&>n*, (quo voca-
invctere codice *jQ» , eodem fenfu. Vulgata , jfufeutur, buloide illud fignificatur qnod paulo ante vocauit UjTax-
id eft a'*a^i6ir. 4j /t<o:,iliud videlicet quod ad implenda & farcienda ruptura
6 I ndit&n &*.»>*. Ad verbum jimmittit, vt Vulgata & inditur) ponitur potius reftocafu, dicitiirque detrahere
Erafmus. Budeus tame maluit interpietari Affiut.vel Ad- aliquidde veftedenira^uum ipfum fit nouum. cjuo modo
ditjCiu non polfum affentiri. Neque enim ^Whoc loco no- poftea Vinum nouu dxitur veteres vtres fragete. Supple-
tatftadiedionis ad iuftam menfuram , fed fupplcmen- mentii auteeius vocataquovidelicetinditu eft.Hoc enim
turn potius dcclarat eius cui dcerat aliquid. Deni- 50 melius videtur conuenire quam fi ad pallium referas , quit
que n VfoCttxMtr hoc loco idem valetquod «/<C«V«r.quam- ftatim repetatur nome ii^oMou. Preterea articulum cxprrf-
fi,&
\
SECVNDVM MATTHiEVM.
4J
G, & addidi cafum verbo, vt ambiguitatem iJlatn conftril- ta^^.EraCmus^uptur^.id e&fiw,'. Vulgata , to/for*
aionu vuarem , a qua iIJos dixi fu.ffe deceptos. f F/|"»- jd e ft t^™, eadem tamen manente fcriptur*.
GWfc fia,?&ovcnv olvov viov iic, douois
TruXcLjOifei Ji/xyi^pylyvu/jfctf oi oi<mo) 3
K.9j oUoq (M^Trof 3 vjy oi d(mo)"$m-
^oiLorctf ' a./fy.a fiuMovcnv cTvov viov &<;
aomovq t&jvoug, jyq dptpoTtgp ouuwm-
Tcwto, cumf ^Xgwuvoi; clutoT^JJov,
C/'tj ti di^yt-wp ingu apn inXc>(jjv\crtv'
ct^Kct, iXQwv 'fhd^g tIcl ytlpgi o~ov i7T
ai)Tou> 3 f(jy (rio-trey.
Kaj eyep&}$ o l\ovu$ HKoXoiidyaiv
aim*? Jim ci H&dnraj ctv^v.
(K<*y icfbuy ajuspposGU. <hdJ\)*a.iTY\
'Zr^cnXdvZcrzt, 07nS-iv , rt-^ctvo 7$ Kpa,-
GJOriSov T& I/U&TIOU CLVTZU.
{ACij Td I/j&TIOV CtVT0V 3 OZi>^m0V^,Ctj.
O J\l navur^tyh^ petty ^qhj iJtuvau-
rlw 3 &7ri 3 '®cLpcr\ dvyivzp 3 n-msie ovv
(Pcfftowt on. Kctf iotdSv y\ ywuti*$7r6Tw$
&>pa% <yn&ivn$)
Kou iXSzov o\t\ onvc, &$ tIuj olxtauv tS
at,p%>VTVs 3 !(gyiJ)vv'(QV<; avXmviq tyq tqv
b%/\sv dvpuCovf^jov,
Asyet oLvrvTs^vayapei'rt- « $, am-
Bnvi to ttopjioiov 3 aMa t^diuAi . Kaj
jf&nytXtov av'&v.
men to, & fitpeior'filfiira.
Neque iniiciunt vinum no-
uum in vtres veteres: alioqui
rumpunturj& vtres pcreunt:
fed iniiciunt vinum nouum in
vtres iecetes, & vtraque con-
feruantur.
I Ha?c eo loquente ipfis, ec-
ce, quidam prxf e&usjjmgoga
venit,& adorauiteum,dicens,
Filia mea "' modo defun&a eft:
fed veni & imponc manii tuam
fupeream,& viuet.
Tunc furgens Iefus fequu-
tus eft eum,&: difcipuli eius.
(Etecce , mulier ianguinis
profluuio laborans a duode-
17
m
20
21
11
V
14
cim annis, accedes a tergo, te
tigit fimbriam veftimenti il-
iius.
Dicebat enim apud fe , Si
folum tetigcro veftimcntum
eius, Jiberabor.
Iefus vero conucrfus & in-
tuitus eam,dixit, Confide filia:
fides tua te feruauit. Et libera-
ta fuit mulier, ab co ' momcn-
to.)
Et quum venilTet Iefus do-
mumprefe&ifi^^o^, vidif-
fetque tibicines & turba "tu-
multuantem,
Dicit eis, Recedite : non e-
nim mortua eft " puella : fed
dormit.Et deridebant cum.
18
19
10
II
11
z .^
14
tor CciflUra fit
TS^eque mitlMll vinum , C*
nou^m in vtrcs i et, res: —4- ^X. iM VWr*
ahoquin rumpitntttr u-CN JLJ^x. »"
tres j &"vinuin ejj'undi~
tur,& vires pcreum : fed
vinum nouum in -vtres
nouos miitunt , & a/uLu
conferuaniur-
H£c illo locmente ad Mary. n #
cos , ecce , pr weeps vnus lu c8. 41.
acieftu , ey adorabat eit,
dicens,D.>mine,fiaa mea
modo defuntta eft \ fed
rent, impone manti tuam
fuptr eam}&<viuet,
Etfurgens Itfuy feque-
butur eum , ey difcipu-
li eiwi.
( Et ecce , mulie r qux
fanguinis fluxum patie-
batur duodecim annw^ac-
cej?it retro y & tetigitfirn-
briam vejlimenti eius.
Dicebat enim intra fe,
Sitetigero tantum -vejii-
mentum ciw,falua tro.
At Iefus conuerftss &
ijidtns, dixit, Confide fi-
lia fides tua te filnamfe~
cit.Etfalua faclu efl mu-
lier ex ilia h(ira')
Et quum -venifftt Ieftit
in domnm princ ipts , c?v
vidijjet tit'kines ey twr-
bam lumultuantcm,
Dicebat, Recedite: non
efl enim mortua puella,
f-d dormit.Et deridebant
eum.
17 Rjcentes,twvov<. Vu!gata& Erafmusj l^ouos. Ego
diuerfum vocabulum qusfiui , propterea quod(vt anno-
eauicErafmus) Euangeiifta vtitur duplici vocabulo , no? 5
& xsuwt : quorum illud , eoruni eft qui ajtatem fenciunt,
hoc opponitur vetuftati : vt yeV potius iuuenem figmficet
quam nouum , quod tamen difcrimen non (emper obfr-
uatur.Ifta_y_ero ycraqtie fimilitudine , fignificac Chnftus
haberxJxmaanae infitnikatis ratiooem a Deo , qui non li^ 1 ^
natnos fupra vires tetari, ideoquepauJacim militia labo-
nbus fuos- afluefacia i., quod in ipfis etiam Apoftolis prai-
ftitiede moderarus lioitium fa?uitiem, vtprimiimqui-
dem minis agerent,vnde aliquanto port ad verbera,ac tan-
dem ad caedes perueiuum-eft , quo etiam re/picit quod J 5
fcribitur Ioh.i7.H,& ii,& 1. Cor .10.13.
t 18 Quidam prxfecltu [fyh*gogx ', ] */>^.» v ' Sic vul-
go legunt , vt fubaudiatur particula -nc quam tamen
reperimus expreflam in tribus vetuftis exemplaribuSi
Vulgata, Trincepswus-.vt legilfe videatur «?. quod etiam l0
fcribitur in quatuor exemplaribus :de quo dicendi gene-
re diximus fupra,8.ip,ne quis putet vnuma plunbusdi-
ltingui. Addidiauiemj5'>wg-0£«nonKn ex Marco 5.11. Ire-
na?us latinus lib 5.cap.r^. fummum facerdotem perperam
interpretatur , quamuis ^«/>«f interdum dicantur qui ex 1 ^
Aarone genus ducebar a Leuitis diftii.cli.^orfo^Tj.Qui-
d mi non rede TSJtper. Nam illud maiorem emphafim ha-
bet Cicero 6. in Verr.^>«^ dko nupertimu yen modo ac pla-
ne paulu ante vidimus.
20 Sanguinis profluuio laborans , ajjucf'poiiau. Qupd vno JO
Verbo Gra?d dicunt pluribus neceifario explicuimur.
Sicautem proprie fignificatur fangumis fluxus muliebri
lexui peculiaris,& in ris qua? fana?funr, menftruus ,in hac
vero perpetuus : quauis venas ani ha?morrhoidas appeliet.
Vulgjta> Quxfanguinisfitixt'-m patiebatur. idift &,;..<*$ xy<u
7m%cvort. Erafmus maluit interpretari £>u* fanguinis pro-
fluuio laboraueraf. impropriejni fajlor.Nondum enim labo-
rare defierat. ^ A duodecim annis , JiJ ■ k* t-m. Sicut
Luc,8,43,ii7» itft JltJ\>(3c.Ad verbum,Duodeam annos- Sed
pofcit Latina? lingua' ratio pra?pofitionem ,6 cum uj/Mf-
foiau. iungasj fequutuvreeeptamleel:ionem. Nam fecun-
dus codex diftindionem habebat pofl ajpuf^ira : & de-
inde additum htbebat, <&&>&, t-n invert a t« ct&ivtitt id
eftadverbum, Duodecim annos habens inea infirmi-
tace.ficut dixit Virgilius, -vna ciigente tot annos Sella gcroi
11 Dicebat,i\iyi.ld eft cogitabat Eft enim (vt ftjte ait
Plato in Sophifta )jj </>etvt/a, 6\±hcy; 4f>"? «J^ hiyv.
21 Momentoy *p*c. Vetus inteipres ad verbum, Hora.
Erafmus , Tempore.id eii'^vcu. Mihi verb videtur mo-
mentum melius huic iococonuenire. quum hie fignifi-
ceturille temporis articulus quo hare dicta funt. quanuis
Jtmi m agis proprie Momentum declarct. Refpondetau-
tem Chaldaifo vocabulo Nr.yv [fchahatha'] quod vfur-
paturapud Daniel.4. 30. & iignificat ipfum temporis mo-
mentum quo aliquid extat , a verbo r\]?V [fhahat] , id eft
Refpexit.
23 Tibicines, md etuV.xw 3p»vuJW videlicet, & (jlcvojj-
xcu, quos vocat Homerus in defcriptione funeris Hefto-
ris ^tw^yj^i»y>it , Latini peculianter Siticincs vocant,
quern morem proculdubio Iudaeia prophanis gentibus
bauferant, vt & reliquas funerum pompas , hcet lnhibuif-
fet Dominus in Lege. Hue fpeclat quod refertur intra 11,
^Twnultuaman , SopvQovpfyvt. Id eftftrepentem 3 & ad fune-
ris pompam concurrentem.
24. Tuella , .Kopxoio*^ Auguftinus lib. de Confcnfu E-
uang.i,cap.i8,monetin quibulda codicibus legi Mulier,
quod tamen Mebraico morede virginibus etiam dicitur.
^Dortmt KfiL&vJUflma nimirum a Mortuis mox excuanda.
D.iivj.
•M
Cap. I X. 44
EVAWGELIVM
t
Luc.11.14.
rnfra,i2.24
mar. 3. 12.
Juc.11.15.
»
vnde Chriftianorum Mumi&i*. Sed hxc tamen etiam per raculum calumniatoribus 3 quafi non-mortuam , fed fopi-
ironiam videcur Chriftus loqui occurrens etiam hoc mi- tarn exciraffet.
z6
19
Kctj gfiiASw w <piifMi eurm et$ oAZu, tav
ylm c/Heivlui.
Ketf 7nt^cf,y>vn cM&Snv tz$ VyiovZ^ko- * 7
E'aSoptj 'j en; rlw otaictVy^D^paTihdvv i 18
dind oi TV<pXo) ■) K94 hzy&i auixnc, d IV j
GiiSJUl&ViTi 01% dllXJCtfXCtj T&7D 7Foiiicrctf,
Myaatv cuiirfiftHaj Kuqju.
To 7i m-v[ato ^o'tpSaA^^ctJ'^f, As-
2&>f , KfifcTW 7-Zo) 7HSIV U/ufy) fyunSt/TZe)
V/UUV.
Kctj etA'tcpy-Jfrismv cwrfi oi GcpSuX/mpi' JO
O'gpTL (XYleh.'c; yiVCOOMTZe).
Oi MJ%i/\$ovr $ Jiz<prljuu<7uv clutdv
cm b\v) rvi yv) cm&vv).
AuTtyJi e%ip%O/U$fJC0V a iJbv <2&£0O7J-
33
Kctj ott^AwSsvTDs 7$ £ctf/uyviov , iXct-
?j)cnv o KCtxpoc;' 'tyuj iS-cw/^cnxv oib^Xot,
teyivnt;-, Ovcfino-m(pavnovTut;(yKTtJ'
I cr^jt^A.
Oi'j$ctojLQ-cifoiitey>v>Ev7Gr dpygv-
7j T^f £*jjwv'ia>v c4«/3aAA« izt &oj\-
Quum autem fuiiFct eicdla
turba ingrefilis "prehendit ma-
nure eius: & iurrexit adoleice-
tula.
Et exiit "ha?c fama in totam
illam regionem.
Quumque 'digrederetur il-
linc Ieius , fequuti funt eu duo
ca?ci , clamantes , &; dicentes,
Mifercre noftri fili Dauid.
M
z6
I?
28
3i
L
3^
Quum autem veniilct do-
mum , adierunt eum "ca?ci ilii,
& dicic eis Iefus , Creditis me
hoc poiFe facere ? Dicunt ei,
Etiam Domine.
Tunc tetigit oculos eorum,
dicens, Secundum iidem ve-
ftram fiat v obis.
Et ' aperti funt oculi eorum:
& "grauiter interminatus eft
eis leiusjdicens, Videte nemo
fciat.
At illi 'egreffi Tparferunt e-
ius famam in tota ilia re^ione.
||Iphsaute egredientibus 3 ec- 51
ceobtulerut ei hominemmu-
tum,daemoniacum.
Et eiedto dxmonio loquu-
tus eft mutus : & mirata eft
turba , dicens, Nunquamap-
paruit "tale quidpiam in Ii-
rael.
|Pharifxi vero dicebant, Per
principem darmoniorum eii-
cit da^monia.
19
30
J J
IS
34
Et quum eicCla. efs'ei
turba y intrauit , <&tt-
nun m&num iitu , g^. di-
xu,?ue!lj,furge.Etfur-
rexit puella.
Et exiit fama htec in
vniuerfam te'rram,
Et tranf untt inde /e-
fu fequuti funt eum duo
exci, clamant a , &■ di-
centes j Mifercre nojlr*
fill Dauid.
Qv.nm autem venif-
fet domum , acceffermt
ad cu m aeci , &~licittis
lefus , Credit it quia hoc
poflum facere y>obis? Di-
cunt ci,Vtique Domine*
Tunc tetigit oeulot eo-
rum , dicens j Secundum
fidem -veflram fiat >o^
bk.
Et aperti funt oculi
eorum:& commmatus eft
illlslefif, dicent^idete
nequi-sfciat.
llli aute exeuntes dif.
famauerunt eum in tota,
terra ilia.
Egrefis autem i!Us,ec-
ce obtulerunt ti hominem
mutum , damoniumba-
bentem.
Eteiecio. dxmonioy lo-
quutus eft mutus: <y mi"
ratx funt turbte, dicen-
tes , TSfjtnquam apparuit
fie in I frail.
Vharifei autem dice-
bant , In principe da-
moniorum eiicit dtemc-
nes.
if Trehendit,i>iQ$LT»(n. Vulgata & Erafmus, Tenuit.id
(ft eijuv.Infra tamen cap.ir,n,Erafijius vertit , ^Apprehen-
cto.Rurfus cap.i3.3,xf*-n)or« interpretatur Ca?perat. Voca-
bulum autem ipfum proprie (Tgnificat vj adhibita aliquid
t-prinere:vplnri qmim rrahiruas.rel.u£tantf m iniefla manu:
ficut etiam Erafinus interpretatus eft infra , cap. 18,18.
Hie autem & aliis locis muitis idem valet quod a77?«^,id
eft prehendere,vel tangere. Marciautem7.3,& 4, prore-
tinere,& ftuHiofe quidpiam obferuare accipitur.Poft hxc
verba Trehendit manum eim Vulgata addit,£t dixit , Puella
furge.xj f''m , no^ttnov iy»(yv.c\\jx tamen in nullis codicibus
Grxcis legimus. Sunt autem petita ex Lues 8.54.
16 H£c, aunx.id eft j huiusrei fama j vt Ac~t.i.6.Infe-
cundo exemplaiifcriptumerat ouiS, eius. id eft de eo.
Vide fupra cap. 4.24. ^Rjgionem, yUu, id eft,^»-
e^v. Vulgata & Erafmus ad verbum, Terram : quod poeti-
cum eft.
27 Qwimque digrederetur illinc Iefus , j£ m».pdy>vn k«j!»
•nJl'xOTu. Vulgata, F.t tranf eunte inde Iefu,id eft, J^ioyof^iJa.
Erafmus,£t quum difcederet illinc Iefus.id eft *Ve/>^j^u'». Vi-
de ftipra,cap.9.i>.
28 Domum,ei; rhui oiiudjt. Dicitur Iefus domum venif-
fe, earn nimirum in qnaconfueuerathabitare , quum
in ea vrbe fibi domicilium delegiftet. Nam qum ita
loquitur , ea demum fignificatur domusquamis incolit
qui veniffe dicitur: nifi quidpiam addideris ex quo alia
domus intelligatur : quod ex ipfa narration? fatis liquet,
vt & fupra 9.10. ^Ceeciilli, oiti/*xoi. Illi videlicet
quipaulo antcipfioccuiierant.itaque articulus nonfnit
omittendus.
19 Secundum,n$nu Erafmus , luxta. quod magis etiam
eft infolens apud Latinos quam iliud.
S 30 aperti funt, tLnuiyBinw. Quartum exemplar addit
^e^Wjid eft illico.Hebrans autem dicutur ocuJi clau-
fi,qui nihil vident , quibus opponuntur aperti. ^Et
grawter interminatus eft, &) cuCe/f/.iiauTn. Addidi aduerbium
Grauiter,ad vim vocabuli exprimendam.Nama' l Me'e<^(Sa/
10 fTgnificat , addita increpatione & cum ftemitu aliquid e-
dice> e: vt plufculum aliquid declarer quam '£mi/u*v , quo
vtitur infra, cap.t2.i6.
$1 Egrefti «£t\.3omc, videlicet domo ipfius Chrifti. E-
raf Quum abiiffent. id eft , aW&Bmc. f Sparferunt eiwfa-
x 5 .mam, <f)ti»l/u»ow ajunv. Ad verbum, Diffamarunt eum , ficut
etiam vertit Vetus intei pres. Sed pra?terquam quod hoc
verbum raro a Latinis vfuipatur , etiam invitio ponitur
pro <h&Gi.VkHv 8t (i-nnafc-tv.
?5 Tale qmdpiam, outw. Vulgata & Erafmus ad ver-
20 bum , Sk. Ponitur autem itw pro -mi-m , ficiit etiam
Mar. 2. 12. & ommno hoc eft quod Hebrari dicunt DNIU
l^otb]
54 Trincipem dxmoniorum , mJ a^yoi-n 'ffi Jbuucviuv. Ap-
paretigiturimpurosfpiritus cuidam etiam capiri fubii-
1 ^ ci, ficute concrario caput eleclorum eft Chriftus, Quam-
obrem etiam diabolus ab angelis fui.s diitinguitur infra 25 .
4i.&noniL*n principatuum & poteftatuum tribuitur e-
tiam regno tcnebrarum , Colofl. 1. j^ . Hie eft igicur qui
& Satan, & Diabolus , & Tentator , & Princeps.mundi &
1° Beelzebub vocatur. Sed in mco veturtiffimo codice ma-
nufcriptototus hicverficulusnonlegitur.Eft autem illud x-
quoque obicruandum tnbui ipfi idolo nomtn d.vmonij.
35 I"
SECVNDVM MATTHiEVM.
Ka/ Gfettrfy) o iViirot? ra$ TioA⁢ imr
y^Xiov tyu; QctcnXeictAty S*gg,7nva)V7ni>-
auv votov ngjj 7nlouv /mc/LK&naj} cv itS
Aa&T.
(iz&t. aJUTn>'.',OTi fi anv cMteXvfMpoi %cy if>-
(WTCU.
<hw/u&frij&(;cwT& ytJto'Vcv au-
uztv vowi'f(cy7m<TaA) //^laolkiov.
Trov n <&*> cfi)(g.*$7roso Awv TVLOvo/mg.-
to £a TcuiTct. <sr£$oTt)£, "2.if/,a>vo X c .y>/U6-
iwc cccftAtpog tlvni.
QHKmircq^ Xj B^doAo/wa/oc'®&>/ua£,
%cy McffduT: q tbAwmc ' VdneoGoq 78
J<
35
J 7
?8
[|Et obibat Iefus vrbes om-
nes ac vicos,docens in fynago-
gis eorum, & pnedicans Euan-
gelium regni, & fanans quem-
uis morbum & quemuis lan-
guorem "inpopulo.
j| Quum vidiflet autem tur-
bam, 'commiferacione intima
commotus eft: Tuper eis, quod
eirent difllpati'&difiediqua-
fi oues non habetes paftorcm.
Tunc dicit difcipulis fuis,
I Ipfa quidem meUIs mulca, o-
perarij autem pauci.
Rotate ieitur Dominu mef-
lis vt emittat operanos in
meflTem fuam.
[35
3«
37
5S
Cap.
x.
T" ||Vnc aduocatis duode-
cim difcipulis fuis, dedit
eis poteftatem "aduerfus fpi-
ritus impuros, vt eiiceret eos,
& fanarent omnem morbum
8c omncm languorem.
Porro duodecim ' Apofto-
lorum nominafunt hacc. Pri-
mus,Simon qui dicitur Petrus,
& Andreas frater eius:Iacobus
filius Zebedari, & Ioannes fra-
ter eius:
Philippus, Sc Bartholomews:
Thomas , & Mattha;us ' llle
publicanus: lacobus films A.\-
Et circulhat Itfi> om~^^ r 6-6*
nes ciuitates ep-cajlel/a, luc ''J'SJ : -
docens in (yn%g«gi* eo~
rum,gr prxditans Euan-
gclmm regni ty curans
omnem langwrem &
omnem infirm i tut em.
Fidens autem turhat) Mar. 6.54*
miferuw r ji eis : & quia
erant -vexati,& iacentes
ficut oues non habtntes
faflorem.
Tunc dicit difcipulis
fuKyMeftis quidem mul-
ta, ol>erarij autem pauci. Mj*»lO« it
Fyogatt ergo dorn'mum l0 J *'' '
mefiis -vt mntat opera-
rios in meffemfuam:
Cap. x.
ET conuocat'u duode-
cim difcipul(6jltis,de M ar-U j_
dit illu potcftatem jptri- luc.j.U
tuum immundorum , vt
eijeerent eos , ty curarent
omnem langaote & om-
nem infirmitatem.
Duodecim autem difci-
pulorunonuna funt bac.
Trimui, Simon qui dici-
tur Petrw , & Andreas
frater eittr. 7>hilippu> &
£artholum<eu+:
Iacobu* Zcbedici,eif>
lohdites frater eius-.Tho-
mas & MjLtibxuf jubli-
canttf : & lacobus Al-
35 In populoiiti ttS x«» Hsec 116 legit Vetus interpres,& in
quibufda Gr^cis exeplarib.no inueirm'.Sed in quodaad-
ditu erat,jt, mfhoiii>M\ii$utmv a^'TOf.Et multi (eauuti funt eu.
36 Commiferatione intima commotus c^,s'a7rxa/^n'c&».. Vlll-
gata j Mifertui efl , Erafmus , Affetiu mifericordixtatlus eft,
miHus videti potuent.Sic apud Hebreos nbvlfihalachjta *
de fimpiici miflione,tum de coaftione dicitur.
I N C A P V T X.
I Tuncaduocatt<,Kj <m0<>o<j>.Mi7vi/u!l{jis. Vulg. Conuocatts id eft
5 ervyy^cKiauc.Evdf.^iccerfttis.\ciei\fJuiTet7n/Lf^ci^J0U ^ Aduer-
Indicat hoc verbum (quo Gra?ci interpreter expreflerunt fm jj>iritus.ve\, injpiritm,^ irv&oj-mr. vt in duobus excpl.
Hebra?um ur\"t [rachant]) fummani & vehementemcom- Icriptum inuenimusrfic eti.im TbcophyJ^cti codex Romz
miferationem ex intimis vifceribusprofedamrvtexplicat imprerTuitvtomnirio ide fit k£ Tv^H<«Ttov,atque idt;uod di-
ip(e Zacharias Luc. 1.78. qualis eft iliius qui apud Virgiliu cit Lucas Sdi /<*aovi*. & apud Syru interprcteadditur Vy
lib. 10, Ingemuumiferansgrauiter,dextran:que tetendit. quod vt IO [/wfJ.AIij tamen codices non hab< : r ^ararfed omnino vide-
jc. Tufc. turvel addendu,vel fupp!endi1,mli malimuseffe genus di-
cxpiimerem , circumloquutionem adhibui ex Ci
4, ?^jmo(]nquiT)parricid<efupplicio mifericordia commouetur.
^ Super evirrfei cwtfd.id eft eorum caufii. ficuri Mar.14.z3. to
<nfei wMa* 'cM.^uu!>(j${m,ic\ eft^.^'OT^Xav.SimiJemc6ftl•llclio-
nem habemus Pral.io3.i7.Vulgata,£Af,Erafmus,J'y^ illos.
^ DifiipatiMxtovfJtpet. Ad verbum 3 £xo/«t/. quia qua? foluta
funt & deiunfta, eademquoque funt diftip.ua. Alioquin
hocvocabulu idem valet quod verbum fimplex Soluere:
veluti quum vires exo!urasdicimus,&a?salieniiexoIue-
cendieinonabfimilequo vuljzo vrimur,vt fi dicas Impe-
rid Galliae,proimperio in Gallia. Similis autem eclipfeas
exemplum babes infra ,cap.n.3i,& Mar.«.7,
z Ap(flolorum i 'fcn&hOLV- Vulg.(vt qusdaexeplaria ba-
bent)Difcipulorfi,id eft KseSinwv. Nos Gra?cu vocabulfi(vt
alia multa Ecclefi^Chrifti familiaria)putamus retinendu.
Latine poflis legatos vocare.icTnVo^'c autem fimili en mo-
logia Hebrseis H'Viy [fcbeliab] vocatur, Abdia? i.&hac
re.Vulgatavertit F exati.id efteVw^Vquodetiamfcri- 10 Grseca voce pro legato vtunturetiam Herodotus & De-
ptum eratinfex vetuftiscodicibus:item apud Cbryfofto- mofthenes. ^ "Primus y ir&>rot. Quid fi boc vocabu-
mum,Hieronymum,Hilarium.Theophy]acirij ficut Eraf- Jumabaliquo additumeftqui Petri primatum velletfta-,
musobferuauit Sedhocnotandum videtur,<rjujAK«^ pro- biliie? nihil enim (equiturquod coha?reat. Sed tamen hoc
prie non de quauis moleftiu dici ,-fed de fatigatione & la£ idem obferuauimus alibi vfurpatum fimili ratione , vt di-
litudine ex via:qubd facile (vtfpero)mihi concedentqui- V) cemus Mar.?.i6.Scd & repenmus itafcrijtum in omnibus
cunquevfumhuius veibi obferuarunt. Itaquecommife- exemplaribus,& Theophylafto Romano, quidiferte ad-
raturhic turbam Iefus, quod de via plericue eflentdefef- moner,primos idcircoreceferiPetrum & Andream quod
fi: deinde, quod nemo ex lllisquos oportebat huic vnirei eflent irpttwxMToi. In hoc autem ordine nihil myftenj late-
intentosefle. curam falutis eorum gereret.adeovt huc& re, velillud declarat,quod Marci?, & Luc.6,idtmprorfus
ill uc errarenr.r.inquamouespaftoredeftituta?. ^Etdifie-}° ordonon obferuatur: & hocetiam 'ocoin Vetcre tranfl.i-
ch, <^' s"po/.*^o'«. id eft , palantes : quodl dixit Plutarchus in tione Philippus &Bartholoma?us Iacobo & Ioanni pra?-
libello De virtutibus mulieru,<OT:f»'<fku;ui,9iu. Sicauie ac- ponuntur. Sed& apud Paulum ipfum Galat.i. 9. lacobus
ciderat huic populo quod deprecatus eft Moles Nu. 17.17. Petro pra?ponitur: vt plane fint ridiculi qui volunt hoc ar-
38 Emittat,an0<tKn. vt infra, cap.n. ?5.VuIgata, Mittat. gumentotyrannidem Antichnfticonfirmare: etiamfipri-
* Erafi£xrfrM^.-r(.Ad verbu,it^'a4f qua vocishui'proprietate 35 matum inter Apoftolos libenter concedimus Petro, fed
fi fequi volumusjintelligemus operarios vel celerjter mi^- ordinis inter pares, non gradus fupra inferiores.
tendosin opus Dei, v ^l eriam inuitos & cunflantes e^ tru- 3 Publicanus , to>m»( . fiue , vt Erafmus , Quifueratpu-
dendos.Sumus enim omnes iniftis prarfertim rebus tardif- blicanw.Nort putaui tainen fupplen^um o>^oc,cum E-
* fimi , adeo quide vt Mjiffsrria ipie porijkxjUrjtfiiSL-quini rafmo: quum fans intelligatur publicanum efle defiifle>ex
Cap.
X. 44
quo fjftus eft Chrifti Apoftolus.
EVANGELIVM
f [ Cognominatus,'> 'fki-
K^9»K.Vi:'g.tion legir totu illud, AiCCqcs S £3uo»dtic , quod
tamen in omnibus Gra?cu noftriscodicibusinueni. Leb-
ba?um verb poffimus Latine Corculum jnterpretari,quod
fuit apud Romanos Scipionis illius Nafica? cognomen-
turn.
A^XQcljov %c?j Ai&Gajoc; o o^rwAwO^s
%i{A6)v o KaJV0LViTV\(;,KW ^ov£oa I <nta-
Qjcca-mi;, o ft) &$£y.cJbi<; cwtoV.
Tov-rtu; rote J)v<Aj(jt ct7r4<&!Xzv o IV
cnviyts^^SyiiKaA ouotdTc; , Xijcov >£!<; 6-
cfbv iS-veav [Mi ctmAdim , K2j &Q mXtv
^.cijVjzpri'mv /an eicriXdrm'
Aft, 15.46. Uopdjiodrt j J^ot^OVZt^Q T&'&Xy-
(BctTvt Ta^bTroXcaKovx o'utov I c^twA.
Lucto.9. UopdtiOfMfioi (foiWbVosvvc^'hiyrtTii;
on viFyixAVYi fictaiXetct r/Joupcuicov.
AfQ-ivowurctf !zfrgcf.7r<4t>Z'rt , A€<^s>t$
CAtCctAXiTi ' JteptcLV iXctCzr* , Stopiow
Jon.
M>7 7LTY\0T1cQ-i %$U™ V i {M<h ObpyjopV,
fundi ycLXniov &<; tvlq ^vou; u/uffi'
Mar.tf 8.
Iuc9.},&
Mtf.
piicci 3 6c Lebbams " cognomi-
natus Thaddams:
Simon Cananites, & Iudas
" Ifcariotes , qui eciam prodi-
dit eum.
Hos duodecim mifit Iefus,
&"addidit eis mandata 5 dices,
" In viam Gentium ne abieri-
tis, 6c in vrbem Samaritanoru
ne ingrediamini:
Scd proficifcimini potius|ad
oucs perditas domus Iirael.
ProfedH vero proclamate,
jjdicentes, Appropinquauic re-
onumcalorum.
v£grotos fanate , leprofos
purgate , "' mortuos excitate ,
damonia eiicite: dono accepi-
ftis,dono date.
j| Ne comparate aurnm , ne-
que argentum , neque as in
zonisveftris:
8
phxi j c5"
T had H tens.
Simon C.in.vnem , &
luda-s ifcariotes, qui &
tradidit eum.
Hos duodecim mifit
Iefrn y pr£cipiens eis, di-
cens , In -viam Gentium
ne abieriris, & in dicta-
tes Samaritanoritm ne m-
traueritu:
Sed pottos ite adouet
qua perkrunt domus if-
rael.
E mites autem prxdha-
tCydicentes, Quia, appro-
pinquauit regnum cxlo-
rum.
Infrmos curate, mor-
tuos fufcitate , leprofos
mandate , dxmones eijei-
te:gratis accepifiis. gratis
date.
NolitepoJ?idere aurit,
neque argil um,nequepe-
I cttniam in z^oms i/efirts .
4 Can mites, lt*x*vmt. Vulg ta & Erafinus , Canansus,
id eft KuMtvqos , vtetiam fcriptum inueni in duobus vetu-
ftis codicibus.Exiftimant nonnul'i potnis legendtmi K«»v/-
7w? . Cannite^, vel Kctwdja , Canna^us : & re<fie eos fentire,
veli'Jud declarat quod Lucis<?.i5,& Acft.1.13, (f»A«-rit^ vo-
cat. zelus enim Hebra;is & Syris eft NJp [ kana']. Itaque
(vt re<fte obferuat Canirius)nomen Cananaeorum , quod
crebrb occurrit infacris libris, hoc loco vel librariis pa-
rum doclis , vel expofitoribus Hebraica? lingua? imperitis
impofiiit. Meritb tamen qusfierit aliquis curappellati- 10 cireclamfententiam peruertat.Nequeenimhicinterdici
J
& impios illarum mores:vt Ierem.10.3. ^^rbem,-m-
uv. Vulgata , Ciwtates , nulla fenfus iniuria. Ponitur enim
•aim indefinite,neque de metropoli videtur pofte intelligi,
quum articulus non addatur.
8 Mortuos excitate, viHfoiZiyttpiTi.Hccdefunt apud vote- *
rem interpretem & Theophilaftu. ^ Dono Sbpiew. Terent.
Eunucho, Hanctibidonodo. Vulg. Gratis. Erj.fmus,Gratuitd*
9 7S(jt comparate , /u>l KTVKTHcik. Vulgata , Nolite poJ?idere t
qua? interpretatio mala eft, vfque adeo vt tot.im huius lo-
uum nomen HebraeumEuangelifta inflexerit Gra?ca ter-
minatione , & quidem huiufmodi vt gentile (iue patrium
nomen merito vidcripoflita Cana Ga!il£a?oppido dedu-
ftum 5 & huic Simoni atldicu vt a Simone Petro diftingue-
turharum rerum pofteflio, vtnonnulli Apoftolorum per-
uerfi imitatores fingut : fed de hac vna profeclione agitur,
ad quam vult Dominus Apoftolos accingi abfquevllis
farcinis, atqueadeoabfque viatico : non modovtnullis
retur. Sed hie rurfus duplex occurreritdifficultas. Vna, t . impedimentis retardentur, ftdetiam vt hac prouidenda:
curdicatur Cannitesfeu Cannsus, quum Cana (implici
litera N fcribatur. Altera, cur gentile nome Lucas appel-
latiuo Gra?co f»A&-T»lc explicarit. ^ifcariotes , \<r>&.&tt>-
7»f. Recepta eft ha?c leftio, neque dubitoquin verumfit
diuina? quad deguftatione ad futuram illam funftionem
Apoftolicampra?parentur. Ideo quaerit ex illis domum
reuerfis Dominus ecquid illis in via defuerit ,Luc.:i. 3^.
Kra^- verb magis proprie & frequentiore vfu idem vale-
quod CaniniusfelicifTime coniecic, hoc nimiru eife quod 1<3 reatque quidpiamcompararefiueacquirere quod poftea
Hcbraeis Binp-VJ'N [ ifch keruot] Vir Kerioth , id eft Ke-
reoth'tes,ab vrbe Gc vocata iri tribu Iuda,cuius fit mentio
Iofi^. i<), (Tcut Gallico idiomate dicimus , enfant de Paris,
de eoqui fit Parifienfis.Meusille vetuftiftimus codex pla-
ne admirabilis, in hoc noftroEuangeliftuite'mque Marco z
& Luca fcriprum habet ox*e«»3>i« abfque I , corrupta faci-
le voce Hebra^a a Gra?cis illius ignaris , quod accidifle vi-
demus in a'iis vocabulis,.vtin Boanerges, Golgotha, Bel-
zebul. Hinc faftum vt Syrus etiam interpres Gra?cam
corruptam vocem vertens fcripferitNDin3a[/ek^/Mf 1 (]
per Samech, Caph , & Theth pro Sin , Coph, & Tau, affi-
nibus literis. Sed veram ledionem , & Ganinij fenten-
tiamidem meus codex apertiffime confirmat , vbique a-
pud Ioannem (quinque nimirum locis ) fcriptum habens
^Tii K**j*nu in Graecis , & Latine a Carioto , id eft Cario-
tenfis. A Iterum autem etymon a ^3^y & r\V)[natafcheker]
vt is fignificetur qui accepra mercede effet defefturus , ne
refutatione quidem videtur indigere.: nee eorum quoque
fententia qui a tribu Ifachar dediicunt.Chryfoftomus cer-
poffideas, extra controuerfiam eft: vnde KTDT7)c»apud Ari-
ftotelem ars omnis qua fibi vnufquifque viftum parat : &
illud Demofthenis Olvnth. i,Natura fie comparatum ef-
fevtqua: habeas facilius fit <$v\a.Heiv , quam ura^ qua?
non habeas. Pendet autem a propria huius verbifignifi-
catione conciliatio huius loci , itidemque Luc. 9. 3, & 12.
tfy cum iis qua? fcribuntur Mar. 6. 8 , 3c 9. Nam & apud
Mattha?um & apud Lucam interdicuntur difcipulis ba-
cilli & folex : apud Marcum autem iubentur baculum
duntaxat geftare,& fandalii<; fubligatisitinerifefedare,
quos locos Auguftmus &alijvt conciliarent, adallego-
riisconfugerunt. Atqui non vetat illos Dominus in hac
quidem'profetftione biculs vtiex comuni moreludseo-
rum iter pedibus facientium,fic!it ex facrificij p.ifcha; riti-
bus & aliisinfinitisficrarum hiftoriarum locis Iiquet:ne-
'' que ipfos fimpliciter iubet abfque foleis ( pedibus videli-
cet prorfus nudis))ftam legat onem obire , vt ex Marci
verbis conftat:fed quum profeclionemaliquam inftitucn-
tes fbfeant ea fibi ftudiofe comparare qua? ad iterquam
teHomiliain Matth.?3,fica patria denominatum fcribit. a Q commodullme conficiendum requiruntur, contra iubet
1 Trjdidit,-m&t<f}i<4.V u\ gat \, Tradidit: qua? propria etiam Dominus difcipulos nulla interpofita mora, abieclaque
eft huius vocabuli fignificatio, fedhoc loco &alibi fa?pe prorfus rerum iftarum omnium cura,itavt erant,baculis
accipitut *'vri <ni 'ztPoJbitZoj. videlicet quos manu,& foleis quas pedibus eo ipfbtem-
^ ^fddidit eismandata,dicens 3 mtoftyy*iKeueeujmt,Myroi. pore geftabant contentos, fefe e veftigio in viam date.
ideft,add tis mandatis, in ha?c verba. Vulg.ua, Pr.*c//>/«j.r .. Qiiamobrem etiam diferte dicitur apud Marcum illos
eis. Erafinus, Quibmprtcepfrat. Nos fere ■m.^r-y^tiv inter- non fimpliciter mififl"e,fed binos, vt eo ipfomomentoiter
pretabimur denuntiare : fed hie ftuduimus perfpicuinti. ingreffos fuifle intelligamu.v,quod ipfum de a'iis quoq; fe-
Inmeoillo vetuftiffimo codice legitur $Myu» , Addidit- ptuaginta duobus cum eodem mandatoemiffis fcribitur
que eis mandata, & dixit. ^rnviamGe>uium,Hco ! J$y Luc.iO.i. vbi etiam cb earn caufim additur ^i«wj™»
»Wi. id eft, iter ad exteras & profanas Getcs,Ierem.i.i8. cuim, Antefaciem fuam.KwAt/ igitur hoc locofignificaue-
Nam alioqui vias Gentium vocant Prophera? profanos rit,quodGaLlico idiomate dkhnus^faire p^rouifrt,^. of t ™ flc
SE CVNDVM MATTHiEVM.
•rfwc'/Sr, IrineHsfaciedicaufa, exiraordincm videlicetali- mena 3 neqtiepera,&c.id eft vllis
quid fumere:& Luc. io.^.obferuada eft propria fignificatio f JEs y> *\w. TEnei enim eraftt
verbi /2*s-«'£«v>perinde ac fi diceret Dominus,Ne vos cru- da ex Mar.u.41.
47
farcin sonera re.
afia & quadranres. Emen-
Mw 7fli p&v €4g oJhv^Yi<h efbo yrwvcLC, 3
Elg hv <fC ow 7/oA/y *\ ywbvlw ftVsASfl-
•n^tTttfjavi ng Cv cujTij dfyog 16£i ' act-
ku juAvctvi Icog a]) e^eASfrm.
JLlo~zpyoju&fjoi'jeigrlw olxiaM^cLcmct-
aztc&z ewrlw.
Kaf s&Vjufy )j m olxta, a£itf,gA$£TW y\
•> f / e op (> » » ' f / ^ ^ A> * * '
ttplUM V/Ufy) i7T CW^lW' (CtV di fJMt) ct-
%ia, fiMplum u/uffi'Zir&g vixaX "fki<r^-
1
cpymv-
Kctj 0$ tax jww Ji^yiTOi v(j.ov; } unde a-
ohuctg n r tAg7ioXiCot cM&tvr\g 3 c//. r nva,^a. r n
tov ttovioprov Tft7rr>J£iv ujufyj.
^/Vi 'S.oJb /ucov ■£} ToiuLQppav Cv n/utpep %&.-
(TcCOg^ TV) TJOX&i CM&IVA.
fictja, Cv fMQ-cd Kv)tccv ' yvtcQ'i otjub $09-
vi{A9Kogol otyeig 3 )(&) aiyji pajoi cogctf7n-
et&paj-
(yicftoovvGi jS v/xctg eig aiwt^Qj.ct 3 ttgj
GMTcug oitxictyjaya^g ewrj/cJ ju^giyaauv-
env Vfjictg.
10
11
1/
'5
H
!.i
re"
'7
Nequc peram ad iter,neque I
binas tunicas, neq; folcas, ne-
que baculum. | nam dignus eft
operarius "alimento fuo.
I In quamcunque veto vrbe
aut vicum introieritis,exquiri-
te quis in ea fit "dignus: " & il-
lie manete viqucdum exeatis.
Introeuntes autem domum,
"falutate "earn.
Et fiquidem fuerit domus
digna,"venito pax veftra fuper
earn: fin aute non fueritdigna,
pax veftra ad vos reuertiror.
I Erquicunquenon excepc-
ricvos 3 neque audierit fcimo-
ncs veftros 3 exeuntes ' domo
aut vrbe ilia , (| excutite pulue-
rem pedum veftrorum.
'^men dico vobis,tolerabi-
lior erit conditio terra; Sodo-
morum & Gomonha?orum in
die iudicij 5 quam vrbis iliius.
I Ecce 3 eoo mitto vos vt oues
in medium luporum: eftotei-
gitur prudentes vt ferpentes,
6c "fimplices vtcolumba?.
Cauete ver6 ab hominibus.
tradent enim vos in conleilus,
& " in conuentibus fuis fiagei-
labunt vos.
12
13
H
7<{on peram m ijiu,ne-
gwe duets tunicas , ne-
que calceamcnta , ncque
'oirvam , dhmu mini eji '.' ,m ' *
ope> arttts ciOojuo.
In quamcunque autem L uc ,i ,$.
civtitatem ant cafidlum
inttatteritit , inte<rogate
quis in ea digniMJit: &•
ibi manete donee exeatis.
Intrantts autem in cio-
mum,falt*tate eam^dkm-
tet,T?ax huic dowui.
Et ft quid, m fuerit do-
rnm ilia digna , 'vemet
pax veftra fuper ea: ft au-
tem non fuerit digna,pax
■veftra leuerteturadvos.
Et quicunque non re- Mar. (f.it.
ceperit yos^neque audio- UC *M'
rit fetmones yeftrvs,exeit~
tes for as de domoielct'
uitateilla. excutite pul- ™ "-'M 1 '
utrtnt de pedibus vejtrtt,
jimen dico vobis 3 to-
lerabiltHS erit terra; So-
domorit & Gomorrhteo-
rum hi die iudicq , quam
illi ciuitati.
Ecce, ego mitto vos Jic-
ui oues in medio lupo it:
eflote ergo prudentes ficut
ferpentts , gr Jimpliccs
ficut colunib&.
17 Ccitete autim ab ho~
minibu* . tradent enim
-vos in coaliitjgr infyna-
gogi* fuis flagellabZt ves.
\C
Luc. io J.
10 Saculum j>u.S<hv. Hebr. VpD [Makel] vt Gen. 31. io,
Exod.Uj 11. & i.Sam. 17,40: vnde vox etiam ilia Latinavi- ^
derur deduda. Vulg. & Erafm. vi^gam , qua voce quum
Latini tenuius quiddam fignificent quam vt viatoribus
magno villi eife poftlt, baculum malui interpretari , i, eft
^otKi»g«i*,rce5t TO^a/'vHv , ficut etiam nonnulli p*.C<H» diclam
Volunt, Tmgjt Tojiicv mteiv 0aoi£&v, f i *Alimento,rviS%9- IO
«piK.Vulgata& Eraftnus, C^o.id cftoirov. Quodda exem-
plar (criptum habebat iS^uAsy , (id eft mercede ) quod e-
tiam legitur Lucse 10. 7, & 1. Timoth. <; . 18. C.Tterum mi-
rifica hseceftdemonftratio ( quam vtinam plerique (atis
intelligerent) Dignus eft operatius mercede fua. Ergo no- if
bis merces non deerit. Nititur enim hoc promifluai iufti-
tiaDei, qua; fallere non poteft : tanti eft vocationefua
defungi.Sed meminerimus banc mercede(quod ad Deum
attinet ) effe gratuitam , 6k ab seternse etiam vita? dono di-
ftinguendam,& non aliisquam fidi> operariis Poluendam. 10
11 Dignusyttt-UH. Erafmus in annotationibus putat d!^to*
idoneum & commodum hofpitem fignificare. Ego verb
exiftimoproprieaccipi, & ad minifterij Ecclefiaftici di-
gnitatem hxc pertinere : qua?paucisquidem verbis, fed
egregie,defcribitur Heb.n.;8.Sed dignus hie demum ha- tj
betur qui fe indignum efle cofitetur,ficut paulo ante Cen-
tuno , cap.8.8. ^ Etillic manete,****} ,£m't«m. Vetat
hofpitem talemmutare: vt facerefolent quidiutius ali-
quoloco manfuri, quam commodiffima hofpitia captant.
li Salmate^.ami.(ra.Sn. Supra, 5.47, vertimus Comple- 30
&i,quod hie fuiflet durius : quanquam hoc etiam vtrun-
que feratfentetia huius loci. Domum enim vocat eos qui
in eadem domo verfantur. lEarn^ou-d^. Quinque ve-
tufti codices ha?c addunt, Myv-ns , Ei/jiou'w w tJ oixa toJ-
«r»,id eft , Dicentes , Tax fit in bac domo. quod etiam legit
Vetusinterpres.addit enim, Dicentes, Pax huic demui. Item
fichabet Theophylacfti codex Romanus, quern Erafmus
non vidit. Caeterum ha^c ililutationis formula ad Hebra?o-
rum morem pertinet, qui Pacis nomine faufta &.profpe-
ra omnia intelligunt.
13 Venito^K^i-m. Aut(vr in vno exemplar! (criptum e-
rat)«oix9?TO,introito:id eft,ei bene precamini,quod etiam
ratum erit.fin minus:illis fruftra bene precati fuerir.is.Ita-
J5
40
que nofter Vetus interpres,vt & Syrus, legit fucuro tem-
pore,Veniet,& Reuertetur.vt Ccribic etiam Lu,io,6.
14 Et quicunque non,*?! o's itu/uui. Quoddam exemplar
habuitfenptum in pluraii , ^ 0^/ 4<y ^ ii^-rw^ ui^t p*-
<fi d/u:uou)<nv,Et quicuque non receperint vos, neque audie-
rint: eodem manente fenfu. ^Dcmo ms ci^W. Vul-
gata addit Foras 7 id eft «"|o.,quod etia in vno vetere exem-
plari legunus. <(^eftrorum } v[AfyJ Quondam exemplar
addit «V ajjT^id eft ^r' <ujt>k. vt apud homer .Iiiad./3, t.V-
ovi'tfh "Typicri uppwui/MXiVTi; A'-^o) E'v Tniito (Vkkto.
I? Amen,dLfxbs>V>uo codices addunt hf y enim.
16 In medium luporum, eic/MtrwxJKMv Sic Herodotus cic-
\vk». vocat eum qui folus fit inter lupos relict us,quod ta-
men veris Chriftianis nunquam cotigit.vt qui a Deonun-
quam minus deferantur, acperinde nunquam minus foli
fint,quam quu omni humano pra?fiJio funt deftituti.Ma-
gnienim momenci eft pronomen Ego in hac lententia.
Hue pertinet locus i.Reg.6.16', & 34.8. Ioh.S. 1 6, & 16, 31.
&i. Cor.S. ^ SitnplicesyxMji-juot.velfynceri, & verfu-
tia» atque calliditatisprorfus expertes, qua? folent fpecie
prudentix nobis imponere. Virtus aute ilia puffim in his
jibris dicitur a77As77)s,& ilia prgditi *57A:7,Simplices vocan-
l,ur,etymo quoque Grarca; vocisid declarate ab a. priuan-
te,&verbo;',t^ deducla?, vtfignificerurid cui nihil ajie-
nufitadmixtu.quoadulteretur. Alij deducuntaba& ni&ic,
vthominem iignificct nullinoxium, tranflationeabani-
malibus fumpta qua; natura nullis ad viin vi repelleda aut
ad nccedu cornibus armuait: qua; interprctatio eode pene
recidit. Na & coluba? peculiari epitheto imbelles dicutur,
& ouibus coparatur vere Chriftiani,lupis ferifq; ceteris a-
nimatibus oppofiti. RequiritChriftusinfumma^»5T)i»7«
ouuiou MK^c/uf^<Luu,vt loquitur Nazian. in fenariis, ad hunc
locu alludens: nee alienu eft prorfus ab hoc loco illud P'a-
tonis,interpreteCiceronelib. OfF.primo, Scienti.i queerfl
remotaa Iuflitia,calliditas potius quam Sapientia app Hand a
eft. Syrus interpres priorem interpretati< nem probat,.vc
qui pro «k*^m verterit NO^n [thamime^Demque in illo
meo vetuftatis admiranda; codic- pro a'^o/oj fcriptum eft
«t77A2u'?z«7ii<,quod fortaffe legit Vetus interpres nofter.
17 Ab homimbitfyliri -rfu w$&>Tmv. Eraf.addidit pronome
Cap. X. 4 8 EVANGEL1VM.
Illk,vtexprimeretarticuUvim: qua ego quidem hie non teria a ciuili foro diftingutintur. Sed tames hoc in loco
agnofco.Vidctur ergo pctius additus articulus vt difcipu- vel awjtyxytZ accipit Chriftus pro conuentibus ordmariis
li inceiWrent quam periculofam via mgrederetur,in qua ciuilibus quos a Synedriis,nepe 23 iudicum, & magno iilo
potius abipfis hominibis quam aferis timendumelTet. in quo fedebat Pontifex Max. diftinguit, quadere dixi-
Nam precipue in religionis caufa veriffimum eft illud 5 mus fupra 5,21. vel exiftimandum fuerit reus in fynedriis
prouerbium,Homohomini lupus.ln conuentibu* fuis,v toft religionis caufa ad vciberum pxnaivi damnatos,fuifle ad
* oixu*.y*>wi ajuffl.t-raCmm in conciUabttlv ve\ conciowbM,i\uz- fynagogam poftea dedudos, & ibi verberatos ex lege
fi cvuiS-ziLi fint aliarum gentium , Syn igoga; verb Iudaeo- Deut.2 3,3. quod mihi tamen non fit venlimile. Huius au-
ruiraquainrefallitur. Nam & ilia & ifta; Iudajorum fue- te prajdidionis Chrifti exeplum editu legimus in magno
runt:il!aqiiidemiudiciisexercendis,etiamquumiamRo- I0 fynedrio Ac~t.4,$.& 5, 2.1.& 40. Deniquequum neque Sy-
manis fubeflfent, vt ex iftishiftoriis liquet, deftinata: ifta nagogas allibi inueniam de iudicij domibus dici, vtlo-
verb.'egendis & explicandis die Sabbathoru fcripturis quuntur Hebrari, neque in fynagogis fuifle fumptasciui-
confecr;jta,ficut apud Chriftianos Ecclefiaftica presby te- les poenas.mihi fufpedus eft hie locus.
Marc.13.11,
klC.12. II.
Mar im].
iuc.21.15).
»Luc<J. 48,
oh. i|. 16,
& 15.20.
Kctf 'fm Y\ytfjyvct£ <h %<y fiaaiheu; ct-
TVig ycfJj TOlC, iSviOIV.
Qj.fA.wmvi. note; >i tj ?&?>.iicniTc.cfbdii<r&ra]
3$ vjuuv 6v ixavn ry copct ti AaAwcrfcTe.
Ov ^b vju&7(; t<n 01 Xcl/^wuvu;, dXkci
-mYlvdj/LyLTQ TKLTgesq Vf$$ TO Xct/\91UJ
CV U/UAV.
3at'ctTDi/j;^7nxT}ipi«wov %cy i7rttvct<pi-
covfoLf ve'/.va. 'fh y>veig 3 %$.] Srtvcnztiacv-
■> t
env ctimit.
Kctf 672 S- 1 fM7UVf.df)0l \%3t) 7TOV7WV
?£$ Snk oztSYKFnoui.
O'rauv Jt (ftcoyjxaiv vjiaco; a> tm tio A«
Ttft»T«, ^pdj^Vi €ic; tLud ci^hlw. A fxlw
y& Xiya U/LUV3 oufJLti TeMonvi ram; 7tvX{<;
tv lagc/MiA icot; an gA-crvi i t cc; ih av-
§gcp7rov.
OvKsgi /mg.Swmi; \z$> rov J)Jk<7Kot-
PWVjOuJiJbuP&c; \<zbjptvv xvgjLov cwtS,
A'p^irV td /n&dyfYi ha fyum-oLf cog
[0
II
21
2-3
M
IS
"Scd <Sc ad pradides ac reges
ducemini mea caufa , vt hoc Jit
" eis & Gentibus teftimonium.
(I Sed quum trad en t vos, ne
eftote foliciti quomodo aut
quid loquamini. dabitur enim
vobis iilomomento quod lo-
quamini.
Non enim vos eftis quilo-
quiminijlbd SpiritusPatris ve-
\iniseft qui loquitur "in vobis.
Tradet autem frater fratrem
ad mortem,& pater filiu:&: in-
furgene libcri inparentes, tk
"morte multandos eos cura-
bunt.
Eteritis exofi omnibus pro-
pter nomen meum:j|verum qui
iiiftinuerit ' ad finem vlque , is
feruabitur.
Quum autem perlequentur
vos in ca vrbe, fugite in alia.
Amen enim dico vobis,nequa-
quam obieritis vrbes Iiraclis
"quin'venerit Fi!ius hominis.
I Non eft difcipulus fupra
dodtorem , neque leruus lupra
dominum fuum.
"Sufficiat difcipulo vt fit ficut
19
to
zi
12
5-3
M
25
Et ad frafides & act
reges ducemini propter
me, in tejlimonium ill in
& Gentibuf.
Quum autem t rodent
yos } nolite coqitare qiv-mo
do aut quid loquamini.
dabitur enim yobis tn ilia
hora quid loquamini.
T^p enim vof efiis qui
loquimini , fed Spiritus
Talris vrfirt qui loquitur
inijobii.
Tradet aut e frater fra-
tre in morte , & pater fi-
Uuid: g? infurgent filif in
parcntes , &■ morte eos
affcient.
Et eritii odio omnibus
hominibus propter nomen
meum. qui autem ferfe-
uerauerit yfque in fin em ,
hicfalmis erit.
Quum aute petfequen-
tur yos in ciuitate ijl a, fu-
gite in alii.Jlme dico to-
6>5, non confummabitk ci-
uitates ifraet donee •*>«-
niat Films hominis.
7>{anes~i difiptdus fu~
per ma^iflrum, nee fcrutts
fuptr dominum fuum.
Sufficit difcipulo vt ft
18 Sed&ad Vrxfides, ^ *£m My/uovnf <fi. Vulgata , & ad
Tr<efid*s : non expreffa particula Si. Erafmiis> Qu<n-& 15
adTrmcipes.iyifjuovcj: autem hie vocat Prajfides prouincia-
rum.ficutaccipitur infra cap.27,& in Adis Apoftoloruru:
quum alioquin hoc vocabulo in genere duces fignificen-
tur. ^ Eis ty Ge>itibws> euoni; tyy td7c iSrviOiv.id eft ad-
uerfuseos&aduerfus Gentes 5 vt liquet ex Luc.9,i). 20
zo In yobis^at vfJutAd eft per vos,vel intra vos.
21 Morte multandos curabunt. ^tvwrumuaiv. Vulgata&
Erafmus, Morte affcient. Eft hoc vocabulum plerunque
forenfe: hie autem accipitur veluti in coniugatione Hi-
phil:quod declarat prarcedens illud , «'c SaWTnr: tamen illo z^
etiam modo accipi poffe non nego. Nam iure dici poteft
interficere.qui mterficiendum curat.
22 Jfd finem 'vfque, fit n'xoc.Vide infra, 24.13. Sic autem
declarat neque momentaneam neque perpetuam hanc
conditionem fore. jo
2j In ta vrbe 6/ tSW^h Wt«. In ea videlicet quam in-
grefti fueritis. Vulgata & Erafmus, In ciu:tatehac,yelifla.
Exemplar vnum habebat , Smkuth U tit -mxtut -rouTxc.id
cft.Vosabegerint exeavrbe. ^Fugite,<p&yTt. Id
eftjProperateinaliam , nedum vt munus quod vobis im- 30
pono perterrefafti deferatis. Potius enim hie de perleue-
rantia quam de vitanda perfequutione difterit, ficut <p^>«»
Gra?cis,& Fugere Latinis interdu de fola curfus celerirate
* dicitur. quomodo accipitur verbum m3 [borah] Nehem.
10.& Cant.8,14. Recleigitur Tertull. hunc locum citans, ^5
cjuanuis alioquin in hoc argumento immodicus, None-
rat,int]uit,tacite in ciuitatemaliam transfugiendum , fed
qu.i(i vbique annuntiaturis, donee vbique replerentdo-
ih inam fuam. f In altam 3 tit t£w aMfw.Exemplar quod-
dam additu habebat, «£t hi touths cttfieel-ecm oy&t, q&j-pT* tit
thjj'ine*v.ic\ eftjQubd fi ex eaquoque vrbe vos exegerint,
fugite maliam.Alterum vero s & meum vetuftiflimum,«4»
Ji w Tit it'».>i JiaiutHnv v/n&f q'&jyiTt fit thu cZkkIuu , Si verb in alii
vos perfequuti fuerint, fugite in aham. Y.m bum autem
Jicewn modo conuertimus Perfequi,modb Abigere & Exi-
gere, propter additam variam conftru ' • ionem. ^Obit-
1 itis.TiMmm V ul^dta,ConftiTimabitis.Ei afmus , Perambulaue-
ritit. Ad verbum,/7»/'er»r*f. Exemplar quoddam,77A)>e»p»TT,
ImpUueritis,quo modo etiam loquitur Paulus Rom. 15.19.
Sed verbum Larinum quo vfushjm , videtur/atis com-
mode Grarcum explicate : quia vtraque ficnificatione ac-
cipitur,nempe pro Peragere & pro Circuire. ^-QS'*.
iuteui. Videntur hare accipi pro <&p h » : alioquifignificant
vfquedum : quo modo con. ertere fblemus. Itaque male
Vulg. vertit>Donec i/eniat. ^ V enerit filiut hominis,
s"a3»i tJH *»8e?°'7n>".Id eft, Qnin ego venero. Atqui,dicet a-
]iquis,iam venerat,vtqui jn terris iamdiu eflet verfatus,&
ifta ipfisloqucreiur.Hxc igitur vel no ad ipfum Chrifti in
terras aduentum, led ad ipfius aduentus patefadionem &
perceptionem referutnr , nee ipfius Chrifti fed hominum
refpedu dicuntur : vel his verbis Chriftus fimpliciter li~
gnificauerit ferurfus illisaffuturum priufquam totam re-
gionem peragrafTent : ne videlicet Ccfe a Magiftro ablega-
n exiftimantes animum defporderent. Nam ha?c ad in-
grefTum ilium Chnfti vltimum & celebeirimum in Hie-
rufalem referre,mihi quidem argutum videtur. Pofterior
meailla interpretauo eft Theophylacli , & fimpliciffinu
videtur.
25. Sufficiat, dpufdy. id eft,fufficere debet. Hanc vero
de feruo fententiam fuiiie prouerbialirer apud Iuda?os
Yfijrpatam
SECVNDVM MATTH1VM.
49
vfurpatam docet Tremellius nofter ex Thalmude, in tra- abufum fuifle Cherinthum,adretinendum!ega!ium cere-
c"tatudeBenedi(frionibus,cap.9.Hoc autem loco improbe moniarium vfum.docet Epiphanius.
o Maumahoq <h?r£ > ^ o cftuAoe fl>? o XV-
£/o? oJtS' «' top olytcehauoTlw ¥>t./\Qc-
£«A i){J.Mcra.v 3 isoa® ^AAov icv; ohict-
aatg cwtS ;
M« cttw tpo&iSriTt cwtus' ovJiv yip
Gi<rtij i K9 J l xpurtfovyb ov yvoicd-vwraj.
T&f (pail' <& &$ TV 0l4 Cl%OViTi>XMpV%cLTZ
Key juin (poCri^vn *&ro r/S^sFrvKreivov-
TtVV TO OWfJ& , T"Ztt) </£ 4 y /t^ utl ° UV*-
ju&jjw'ikrQXT&iVcu' (poCndrm c/^aAAov
tqv £wJct(j&i)OV %cy <\wxJjuu)(m <JU>/mcf> d-
r m'hiarOJ{U!)yiW$.
vaxty iV c/£ cwt&v xmcriiraj '6ti\ iwvytiv
ouvdj tS -mtTeSS uwcov 5
YfA,COV J^Ctf T£t;$S T>\$ YJz$CL\y\C, 7J?t-
attf jjg/OuM/M^o/ dot.
no? iv bc,T\c, Of^Xoy\ 7a oV eju&i z/u-
doGtor liuis , " & vt Cetuasjit
ficutdominus fuus. \\Si ipfum
patremfarailias BeeteebuJ vo
carunt, quanto magis domefti
cos eius ?
Itaque ne eos timete: || nihil
enim eft opertum quod no fu-
rurum fie vt rctegatur,& nihil
occultum quod non futurum
fit vt cognofcatur.
Quod dico vobisin tenebris,
diciteinluce : &quodinaure
auditis,pra?dicate in folariis.
Et ne timete vobit ab iis qui
trucidant corpus, animam au-
tem non pollunt trucidare-.ied
timete "potius eum qui poteft
& animam & corpus pcrdere
in oehenna.
N6nncduo"pafIerculi"aiIa-
rio vqneut,& vn 9 ex cis no ca-
det in terra line Parte veftro?
Veftri ver6 etia |!capiJJi ca-
pitis omnesnumerati funt.
Ne io-icur timete: vos mul-
tis paiferculis pra?ftatis.
iQuifquis igitur " agnofcet
fie ut magijicr litis , t&
fe\Uo ficut dotr.inus eius. Inf. u. 24
Si patr/mpiinilias B-. cL-
-zebub yocatttrunt q.ian-
ioiriifi*,
16
to mains aomisucos e-
uts'-
Mar.4.20
1;ic-8.i7,
& u.z.
17
*8
19
3°
3'
3*
7>(f ergo timuer'his
eos. nihri enimefl.
turn quod non teutlitnr,
e^- oc> idt urn, quod non
fiiatur.
(tod dico vobis in te~
nebrh , dit-ite in lu-mne:
ity quod in uurc aaduisj
predicate Juper tecla..
Et nolut tttnere eos
qui occiattnt i(,rpn>, /mi-
nium autttn turn \10fjitut
occidcre:ftdputiiis time-
te eum quipotcji & ani-
mam ty cvrjm perderi
mgthennam.
2V o'nne duo puff eves af-
fe v&neunt , &■ -unus ex
Mis non cadet fuperter-
ramfine 'Patrevefiro ?
V ejlri autcm <& ca-
pilii capitis omnes numt-
rati funt.
"Njilite ffo^o timete:
muliis pafferibus melio-
res ejits vos.
Ownk nfgn qui cofite Mar. 8.;S
x Reg 14.
ad. 27.34.
Il
.26.
.nc 9.:
CEt [■vt~\ uruus[fit,] w Stow. Dict-ndum potius fuerat, ^ vt hunc vnum potius timeamus quamillos. ^ Per- &12.8.
"jJJW^Et feruo-.vtiihi cum fuperioribuscoha^rerent. & derejxwhia-duf. sternis videlicet fuppliciis, ac proinde neu- 2.tim.z.i2.
ka legit Vetus interpres. f Be'l-xrbul^tth^tQvK. Vul- 5 trius fubilantia peritura, vt docet fol diifime TertulLIib.
gata vbique .Beel^bub.'Nam etiam quoddam exeplar Jegit De refurreclione carnis.
B«x^ s 'C:& fcribendum elfe £, non x, apparet ex 2. Reg.i. ip P afjennliwj&*. Vulgat^T'^Ir^.-non re#e quum
i.Fuit autcmAcaronitarum ido!um 3 quod commode pof- magna hie fitemphafisdiminutiui. ^ ^'ffzrio, *&*.-
6s dominum mufcarum appeHare : ac fi GalJice diceres ^"-Hoc vocabulum Romanum eft,cuius mentioneni fa-
A/^re/Boii/t'/je.CuiufmodifuitGrecorum M^i>eyf } ab A- 10 cit Varrolibrode Analogiaprimo.Fuitautcm airaiiuv(vc
caronitis profedus , vc teftatur Plinius lib. io:cap.i8. vbi dodiflimus Georgius Agricola primus, vtopinor, obftr-
uauit)dimidiapars affis, nonlibralis illius veteris, fed ie-
muncialis: quern teftatur percuiTum lege Papyria Plinius
libro ^.cap^.adeovtaifarius tannim fuerit quarta vnciaj
15 pars,quafi Afliculum dicas. Quamobrem etiam vncia di-
citur a Cleopatra in Cofmeticis ntf -i.as*&y> Italicii. Vulg.
j^/cErafmus vertit,^/»»fg ajje-.refcrens ad pretii vilitatc,
vt vim exprimeretdiminutiui.Syrus interpres Latina vo-
cem 1CH[afar] retinuit. & ex collatione multorum loco- *
ipforuinnocentia,tumaduerfarioruimprobitasappareat. 10 rum in Gratis fcriptoribus videri poffugeneraliterhsc
17 Infolariis,&ri ^</V«tTO». id eft,inipfisa:dium teftis, vox pro afTe Romano vfurpari. Vide Mar .11. 41. f In
populo circunftanti autpra;tereunti. Erant enimolim terram } VtiTk»yt^ide{xxii'je£i.Vii\g.Superterram.Chryfo-
(quemadmodum etiam hodie in illis regionibus ) ita fa- ftomus(vt annotat Erafmus) videtur legilTe «V imyi<fit,in la-
bricata a?dium fumma , vt in illis ambulare & verfari pof- queum. Cadere autem humi, Hebrsorum more dicitur
fent : ficut liquet ex Deuteronomiin.8,& 2.Sm.n.i,& 1^ quodperit& aboletur,vt2. Reg.10.10. ^Sin?,<u!&j.
Aft.10.9. Itaque Gra?cis quidem fcriptoribus,c/ij«9E idem id eft,non interueniente decreto & voluntate. Alioqui vi-
dei etur fignificari Patrem carleftem fimul cum paifercu-
lis cadere, vt quidem folet ha?c particula plerunque vfur-
pari: quo modo fumitur apud Dem. «fet Ttpai-.v, K«t/ mZva.
tamenpro Acaronperperam legicur Achoiem , &apud
eundemlib.29.cap.6, Myioden pro Mtj^dlw. ^Vo~
carunt,i^*<rav- Quidam vetus codex fcriptum habebat
^stwuOT,vocant.
z6 Quod non futurum fit vt cognofcatur , 2 »' y va>S»cn^).
Vulg. Quod non fciatur, non exprefla futuri fignificatione,in
quotamen pofitaeftvishuiusfententiaj. Erigit enimfuos
difcipulos,admonensforevt tande vincatVeritas,& turn
* omnino valet quodo;"«of, aut ea certepars domus intra
quam habitarur. Sed vt obferuat Erafmus ex Hieronymo
fignificat fupremam partem ajdium, quam Grxci vocant
Tf'jpc,vel \hfy>ifov. Hebra?i verb 11 [G a g] fie enim hanc vo- 3° <rxosTa'-^w -nJ v*u«f>^» *3&j to Su/acu a'QIjjmuv, Et ha?c quidem
a claffis pra?fe(fto comparata funt fincpopuIoAth i.noad-
hibita aucloritate & cofenfu populi A theniefis. ^V cfiro,
vfiX/S. Additquodda exemplar, ™ cut'exvcrc.i.quieftincariis.
31 Atultis pijjerculispraftatisvos, -zmK.tov $pou$icev <heqtfiiTt
cem Grarci verterunt paflim in vetere teft mento,vt Iof.
i.^.Iud.o, &i.Sam.9.25.Soph.i.^.Plautus,/S/^rm/wvocat,
quod manifeftedifiinguiturabipfao»>«' ? ,idert, inferiore
domo.Mar.T:.i5,& infra 14.17.
18 Quitrucidant,'rWXmx.Tttvortw. Vertimus^v5XTtiV«v 35 u^/hc. Vulgata, 3/«/f« paffenbtu meliores ejtis vos. Era fmus,
trucidare,qubd melius vocabulum non haberemus; eft e- Vosplnrk efl^-quam mult i pjjferculi. Idan tamen fupra , cap.
nim trucidare maius quidpiam quam occidere.Virg JE.n. 6.z6, vti maluit verbo Prxcellendi, quum illic Vetus in-
z,Fit via vifumpunt aditus, primofque trucidant. <t>o»^«r verb terpres vertiifet <h*<i>t(mj?l uris eftis.Caftellio, Vospaffe-
occidere, & <?oW cardem, J)a.^t^iSaf Intt rficere ^ aiajpeiv ribus multo eflisprxflamiores. quod non probo. Eft enim in
Inteiimere: vtcuiqueGia^co funm Latinuopponamus. 40 Chnfti verbis e\a.'T?«9»? qua? fpecies etiam eft amplificatio-
Videtur autem Chrillus vfurpafte vocabulum quo de- nisracfi diceretChriftus.Videtis tain vilesefiepafTerculos
claretur ca?des cum fcPiiitia & crudelitate coniunclia , vt vt duo non amplius qu.im affario va?neant,qui tamen abf-
doceat nuilosquantumuis immanes tyrannos effe nobis que Patris veftri decreto non intereunr. Quid ego me-
metuendos. ^ Puthu^KKoM. Erafmus, Magt<: & fateor tuitis?nam certe hac ratione oportuerit mukos palfercu-
hanc efl'e propriam hum? vocabuli declarationem :( fie- 45 losconiungi vtvo, pretio fuperent.Tertullianus lib.de fu-
ut eriam fupra conuernmus , 6.30, & 7.11. ) fed hoc qui- ga vertit,Antiftatis.
dem loco no eft dubium quin aliud declaret.Neque enim :^ yfynofcet^ iwohi-y^^i. Verbttm Confitendi, quod a-
monet Chriftus vt hunc magis quam lllos timeanjus> fed lioqui vt Theologis familiare non repudio , vix inuenias
E.j.
Cap. X. jo
cum cafu perform coniunclum.Verbum aurem Agnofce-
di hac onminofignificauone a Latinis,prefertim iurifc.on-
fulcis vfurpatur. Ell autem «/»*«»*» amplius quidpiam
quam Agnofcere, vtapparet ex ifto Ciceronisloco pro
Rabirio, Crimtnfufcipercm, <:gnofcerem,Confiterer. Sed iJJud
quodfubiicitur, Cora hommibtu, fatis id videtur explicare:
alioquin vertifTem Palam agnofcet.Hoc eft nimtru quod
vernacula lingua dicimus j[duouerpubliquemtnt,<& veto-
EVANGELIVM
gnoifire. Vnde faftum vt confefliones vocet Ecclefia quas
edunc Chriftiani fua; religionis profefliones.-ficut tiam fa-
crihcia. Mxtwusi in Lege r\M]n [rWotfc]dicebanrur.C6-
iunda; funt enim ifta; publics? profeihones cum eius lau-
de cjuem nos agnofcere profitemur ^ Me,i* foul. Et
paulo poft en ju»TT.'jin eo,pro Eum,conftru<5hone Hebraica
cuius exemplum hjbemus Nehem. 9>i. Hie enim ev ref-
pondetprspeficioni by [/w/.]
Luc. 12.51.
tys.t4.i6
ya dv cwftjFiU'&epc&iv iS TflXf^c; /X8 Tit
cV OVgt/LVOlQ-
<&£9<&iv t£ 7ra.TC9C P$ v ^ & ov^.vo7e;.
M» vofMwn, on yi\5qv fictA&iv apn-
vtw&jnrtiuynv' ovmXSov fix>/\av &p>i-
vlw } ctTsha, fAct-X^ ' 0J3 '
Mich. 7.6. yrttf^pr; OJUTiiy %CfJ\ $VytTig& t^C/LTO, TKSPM-
r&pt; conns, %cy Wfx^lw x*} riig 7TivSlgcjic;
Kzf i%Q&t T& etid-&>7T0V 3 01 OlKiCCKOi
ouKtsi/uyu et2,ioe; %&j otyiAcuv Vfovn 3v-
Infra 16. ytVt^. \.>zfy iUi 3 OUZ <c$l /U^V Ct^iOS.
marc. 8.34 Kct/ oq OV KctjuSoLfGi WV Z&UOftV OUTA jk.
luc 0.11 & ' _ r\ ~ ' ' ' >' >•'>»
14.17. cuioA9u3*i ottkko us>v 3 x% i& fjyv a^ioq.
Intra 16. Q* ^gepy rlui ^U^tlC CWlHy "&TO A iCTGi
marc. 8.35 oJ/vliu <ZO^^\i'TZL(;n;lw^Vylw cUUTOU
lUC. 9. 2 J, c i ■> ~ J' 1 , •> f I
*i7-33. iVitteV i/UyVi&pHCrl OJUTiW.
ioh. 12.20. „< r\ / e "' » \ a/ <
Luc.10 16. O diyOIUtyOS V[AOA 3 i/JUi dt^TOLf' J(cy
1
Q> thjQ/ufyjoq'Gr&QYi'rtw tig ovoujf-
itj Ayo/uSp:*; cfittfjov &$ ovo/4$c thi&jtSi
Mar".s».4i, £«/ qq iOLV ^DTiVm gf CL rp/LWL&V TVU-
TU)V 7T0TYiQJi0Y *\<UX&U UJVOV 3 £4$ OVQfAff.
(j&'ZfflTX , AfxtiuKiya u/uiv, oJjU«^«yoAg-
33
34
35
56
37
58
39
" me coram homimbus, agno-
fcam & ego eum coram Pacre
meo qui eft in cslis:
Quifqais aute abnegauerit
me coram hominibuSj abne-
gabo eum & ego coram Patre
meo qui eft incxlis.
.(|Ne exiftimate mevenuTe
milTurum pacem in terram :
nonveni "milFurus pacemifed
gladium.
j| Nam veni Fa&urus vt diffi
deac filius a parre fuo,&filia a
matrc fua 5 & narus a focrufua.
Et inimici hominis tmnt
qtiifitnt domeftici ipfius.
"|Qui amat patrem aut ma-
trem liipra me, ' no eft me di-
gnus: & qui amat filni aut filia
iupramc 3 non eft me dignus.
33
34
4C
41
36
b.iur me coram botnmh-
buiy confitebor f£y t"0 «<J
coram Tatre meo qui in
cxIk eft:
Qui autem negauerit
me coram hominibm^ne-
gabo & ego eum coram
Vatre meo qui in exits
eft.
Tfylite arbitrari quia
pacem yenerim mittere in
terram : non -veni pacem
mitt ere, fed gladium.
Veni enimfeparare h»
minem aduerfa patrem
fuum, & filiam aducrfui
matremfuam, &• nurum
aduerfm (ocrttm fiiam.
37
41
Et inimici hominit, do-
meftici eiui.
Qui amat patrem aut
matrepius quam me , no
eft me dignus : & qui a.-
mat filium aut jilia fit-
per me, no eft 'me «%„«,.
r " l ■ <. r ■ - *8 Etqui no accifit era-
iuam,ac pone iequitur me.no i tm^&f^iitmmu
eft me dignus. non eft me di<rnus.
" I Qui inuenerit animam 19 2«f *«»<»'* animam
fuam,perdeteam: &quiperdi
derit animam fuam mea cau-
fa,inucniet earn.
|| Qui recipit vos, me recipit:
& qui me recipit , recipit eum
qui mifit me.
Quj recipit Prophctam no-
mine Prophets , mercedem
Prophets accipiet:& qui reci-
pit iuftum nomine iufti, mer-
cedem iufti accipiet.
fEtquicunquepotum dede-
rit vni ex his " paruis poculum
frigicbe fblu,"nomine difcipu-
!i, amen dico vobis , non per*-
diderit mercedem fuam.
40
41
4i
J fuam , ptrdtt tllom ; &•
qui perdiderit animam
fuam propterme t mueniet
earn.
Qui recipit ros,Me re-
cipit : &• qui me recipit)
recipit turn qui me mifit.
Qui recipit ProphetA
in tiomi'te Tropnetx^met
cedtmVrophtt£ accipiet:
<&■ qui recipit lujlitm ;'»
nomine iufti , mercedem
iufl$ aicipiet.
Et quicunque potu de-
dtr'u -vni ex minimis iftis
c alice aqua, frigid^ tan-
turn in>.omine dtfipuliy
amen dico tobis , no per-
det mercedem fuam.
34 Mi[f»rus.&<i*.*i*.Y{ebra\{.W2Vh [lchabia~\;vt fi dicas,
Tourfaire ve»«r,aut "Pourfaire amuer. Sed tamen obferua- lo
dum eft, hie non defignari caufam finalem quam vocanr,
id eftfeopum )gentipropofitum:(edChriftu.n hie fignifi-
care non quo tendat ipfius aduentus,fiue proprium Euan-
gelij finem , fed duncaxat qua; ipfius aduentum , quanais
non abfque iufto ipfius decreto, k£ ot//*€*S»kS{ erant fequu- 15
tura, 65c qua; nos etiamnu qiocidie Euangelio noftra me-
mori.t veluti renaro experimur. ^ Gladium^st-^^tr.
Heb.3Tn [chereU] cum fex punclis, pro belli calamitate.
tf Filw yii^fu-ni. Hebr. V^H [ifch] pro [3 [te»]vt Deu.
x1.30.quo modo eciam accipitur DIN [adam] Prouerb.15. 20
xo.Vulgata & Eraunus,//o?wiWm. ^ Nurw^uf*^.
Erafmus.^ow/axn.Sed hie opponitur fbcrui.
27 ^m» amat, i qikuv. Erafmus , Qui amauerit, i QtMauc.
^ Supra nte, -Czfyifjui. vel prce me. Vulgata, Plus quam me. id
eft 77*.s'sv« W,eodem fenfu.Horatius 2. Car.— tres [cyathos ] it
prohibetfupra l^ixarum metuens tangere Gratia. ^ Non
eft me dgnus , wt £V» ueu agios, id eft , mihi non eft idoneus
feu conueniens,vc alibi de voce *!>« diximus. Na alioqui
nemo fanemeangelis quide exceptis.dignus eftqueChri-
ftus pro difcipulo adfcifcat,vel etijm adfeitum agnofcar. j
28 ^iccipit,Ktjj.Q^H.lA eft: a me impoficam admicdt feu
lecipit.Nam iih*i*.Q4pnr ^n WA'p*^,id eft Accipere pro
Recipere fxpe accipitur:fed to <fi%3j nunquam nifi de re-
ceptis aliunde oblatis memini legere vfurpatum. ^ ?°~
ne fequiturme,oL>u\<,vStia7riori> /uLov.Aclverbum^Rjtrome. Vel
poft me } vt fupra tap.3.11. Quod eerie notadum eft 5 vt qui
Deum colunt cultu a fe excogitato, intelligant fefe no fe-
qui Chriftum, fed illi pia?ire velle. ItJque 'vmwn* fum in-
terprecatus Pone me.-quia quum non Euangelifta prxter
verbuma'xaxB^v addendu aliquid preterea iudicarir, hoc
quoqueputauimusnecefrarbexpiimendum,quoda Ve-
tere interprete 8c ab Erafmo fuit negledu. Muki enim fc
Chriftum fequi dicunt, quu illi fbli (equantur qui pone fe
qwucur:i.t]uiillum verbo fuo pra?eunte poflbnt oftendere.
39 Quiinuenerit, I bXi^v. Vulgata, Qui inuenit. Animam
inuenire(id eft, vitam fuam (eruare)diciturqui prxfenti
vies cofulit. Videtur enim periifTe qui in certo vita; difcri-
mine verfatur,& e cotrario veluti feipfum recuperare qui
ex eo faluus euadit.Dicutur tame hare ex vulgari opinio-
ne hominu,qui,quonia de furura vica no cogitant , periifle
putateosquimoriuturj SceuafifTequiex morteelabutur.
41 Nominees £voy#.i.ad verbu, /*; name.itc pro c* pofito.
i.vt Prophera, Sc ebcp eftProph.'ta,ficutexplicatur Mar.
p.4i.Debemus.n.Chnftu colere in ipfi 9 feruis:aliociui nihil
pr<eftamus tp profana; quoq; gentes cumulate no praefter.
41 Taruii } i*tx{KY. Vulg. Minimis, (ficut etiam legir Hi-
feriiisj
S £ C V N D V M M ATTHvE V M.
Ji
Jariu s, vt innor.ui: Erafraus ) id eft fra^fcwr, quod etiam femnr] vocant. J" Solam^aivn. Vulgata & Er finus,
fcriptuminuenirausinvnoexemplari. ParuQsautemvo- Tanmm. Ego vero malui vr nom-n interprerari. Deeft iri
ca: per conceft'i .nem fbos difcipulos, homines nimirum vno exemplari. ^ Nomine aifop *//,«$ Srq& (&&*&. Vi-
coram mundo viles &abieiftos,quos Hebraji Oiyv[f/e- de Marc. 5.41.
1 » ** /, » <~
puoseiV zm Tctjg Tmteotv ojut^>v>
TKfei'^ Tag): }A 7& Xzi&Vtmy^at Juo t
_» , p — \ * « > / >\ c'
IT 3 : iC Sreirrtg iiTrex^^/As^ I aw?*? a ct-
XlaT'A at i/uyt-
Tcut&v <fi itpdboySjjcov 3 ri^ctiv 1 n-
cku, xijetv &i<;o%Aoig <s%z I coclvvov } T;
E
Cap. xi.
T factum eft quum fine
fecilfet lefus "pre-cipiendi
duodecim difcipulis luis,di-
greilliseft illinc vt doceret,&
prasdicaret in vrbibus eorum.
I Iohancs auccm quii audif-
fst "in vinculis "opera Chnlti,
miflis dnob. ex di.cipulis fuis,
Dixit ei,Tune is es qui ven
turus eras, an ahum " expccca-
bimus \
Et relpodens lefus dixit eis,
Ire & renunriare Iohanni que
auditis &"" videtis:
Ca^ci " vifum recipiunt , Sc
claudi ambulant,Iepioii mun-
dantur,&: furdi audiunt 3 mor-
tui excitanrur , &pauperibus
euancrelizatur.
o
Et b.atus eit " qui non fue-
tit offenfus in me.
Iliis autem abeutibus 3 coe-
pit lefus dicere turban de Io-
hanne,Quidexiiitis in dellrru
ipectaturifarundinem qua: a-
C A P
x ;.
ET feclu-n ,ft q u »m
con,nmm,jf 1 I j us
prxapuni dwAecimAt-
fcipulif fui-s, tranftit tide
vt docertt & p # 1 axel
in cmitatibus eorum.
1 lohatmei aut m quit Lu e . 7.13.
audiftet in vmcuIh aptra
Chiiffi , mittttu am> de
difctpults,
Ait illt , Tu es qui
■venture* es , an abvun
eMfeSHdmuti
Etrefyoudes Itftuatt
ill is . EtMtes r w.k ia:e
Iohanni qua: audijtisO 4
■vtdjii*:
j Cteii viaent , claudi
ambulant lebreji mun-
dantur , fufui audiunty
mo-tu: r jn gunt, pxupe-
(.
res tuannch \ar.tur.
Et beatus <ft qui von
f-.tent \candtdi%atitt in
me.
I u autem abeimtibt**,
c<ep 1 1 tefrts dicere a I H'.r
bas d» iohanne , Qui i e-
xiijiis in dfer:um ride-
ls CAPVT XL
I Q^ntm fi'itm fecijfrty ont7*A.ww. Vulgata, Quum ctnfum-
maffer.auod refpondec m' r-xoTT>.ei>,& tranfitiuum eft.
f Pra:apiendi } d"i*.Tdajar Vul^ata ad verbum,Triecipiens.E-
rafinus, Mandamdi ) em».afSpot. Porro /**ra«j-«v edicere de-
prefta pra;po(Tc one ai*. ^ic autem vfur, atur hoc verbum
a Platone quoque & Anftophane , ita vr su'aire ationem
fignificec: quum alioqui pro *»« qucjueaccipiatur, vcin-
fraf4.i9. & interdum rcdundec, nihil aiiudiigriirican',
qua;n = -i-TV>,\d eft, V"idere,abfi)iute,vel afpicer. yATuSct-n-
clarac, vnde />ara'*Hc & ftz-niyucrnt dicunrurprincipum e- 10 yji ( . ^ E:txngeli\itur,ij *.■/■> •■? .>-*u id eft ; piupenbusan-
di<fta,vt Heb.11.13.Sed hoc loco nihil al:ud dec'arat quam
prscepcis aliquem formare & infticuere. Nam totailla
condone Chriftus quales illos efTe opcrteret oftendit.
^ Eorum ew-£r. Nempe difcipiilorum.id eft in Galilsa. vn-
de plerique eranc oriundi, vr apparet ex A<fr.-i.^ .
z In -vinculis, U W Jizu.>tT>ipjo.Erafmu'i,In carcere.Vocz-
bulum Grscum (vt etiam notac Erafmu.s) 1 vinculis di-
ctum eft. Q_uum igitur Latinis vinculorum appellatione
famcompedes quam career ipfe(i2nificetur, a Veterein-
nuntiatur Euangelium. Ca?terum Euingelium Euageliza-
re, & ' uangelizari, vocabuia Gra?ca , tanquam m Latina
Ecclefia iimpndem vfurpata, iibe:rer rennuimus. H<ec
autem pertinent ad ilium Efaue locum 61.1, Adeuansej-
15 zandum pauper:bus mifit me : cuius fit mentio Luc 4.18.
vbi tamen legimus □'• i\> [hanwni] i. m mfuetiv, & us .jui
homirubus fuperbis & elat;s opponuntur , non O^jy na-
»^/«,]quos folent Gra^ci interpretes mix-nn & ■^v/.j, in-
terpretari. Sed tenue eft hoc difcrimen, ft em ipfam Tpe-
^erpretenolui di'cedere. ^ Opera, -nitfyt Erafmus, i? (ftemus.Vulg & Eraf Vaxve-tes eua^ei:xantur,sodeiT\ fenfa
Facia, id eft, -a ■n\-?°a.y<M-±.<\u\ etiam hoc nomine VeJerem manente.-fedconftruciioiie paulo duriore.
interpretem reprehendit. Atqui fipotius putauit Fafta 6 Qrunon fatri: o^cifus m me. ?< ;'o um w*K/it?.«-H -1* iuA.
dicendum,cur toties in Epifto'is Pauli operum nomen re- id eftj^ui ex me non ceoent orTendicuii ac . roindc- me no
tinuit,& de Operibjs hodie potiu? quam de Factis difpu- audiendi,occa(7onem. Vul 4ata, Qui. mnfu ntfamdali-^atu*
taturrEtfateor quidem opera magisproprieefteofficina- 15 mme.f.rafnMis i Q*imnft$erd off,n r u.s per me: quod fie ccipi
rum, vt «£?'«;«{ potius quamt"e>*, id eft gefta vel aftiones polfet, quafidca: Chriftus eosfjre beatos ljuos ipie non
potiusquam opera Chnfti dicioportuent. Sed fubtilita- la?fer:t:quifenfus non conuenit. Sic autem vt verti, loqui-
tem iftwn nihil moramur. tur etiam Cicero fa;pe, vtlibroi.ee inuenrione, Si quo in
? D:x:t d h-z*j aiJ-n.ld eft,ipfi per eosdici curauit. •vitUeiunfffenderemur Infra,cap.ij.<7, Erafinus ve tit, Of-
f Isqut Venturis era*,'. tiycuyH.\~u'2at2, Qui -venturus es:T\e- 3° fndebantur "uoer eo,iry.'u/s.'.i^'.tTo c!» rwr*. Et cap. 16.^13 Of-
glec"to arnculo. Erafrnus perpra?(ens, lllequi^enrurnsefr: f..niuu'->n pa ■,,uaimeaci>. r a, m,aiJk*M&t rtSt ^ \ux.i. qui ta-
Grxcum participium eft anceps ad vtruncue tempus :(i- men variam :lbm & mu!rip!icem interpretandi rationem
cut 2) ud Latino? Venturus pote'r cum omnibus tempo- fa?pe,idque merico,reprchendit.
ribi;s verbi fubftanrrui coniungi. Vifum eftautem mihi 7 lilts autem abtuntibn* , »'•». Erafrnus,
imperfe&um optime omnium conuenire. ^ Expecla-lj Euntihus autem ill*, at ego cum Vetere interfere t
1:ti--_ ■-, to:?*; ml'-.. Ad verbum , Expeclamm: quo modo ^'avexiftimo hie roni pro *-.'-■/. '■.*■>■ fQ^eagtce-
Vn!gara& Era'mus.Mihi viJctur prarfens profuturo po- tur, n Si^nificat vocabulum Gra?cum rndarum
litum.ficut fjHi pro t%*n fupra cap.5.46. Cajteriimnonfui m jrehuc & n'luc impe'Ii:quod poe'ta dicit vndante & flu-
* fed difcipulorum abipfomct Chrifto coarguendorii can- <ftuan-e, vim Grrci voCibu!i exprimes-.GalJi vero, qui flot-
fa, mifit fuos L hanncsiftud pcrcunftaturos, quod noob- 40 «.He!iodorus ^trh.hift lib.3,ri: -l^/f.- *u.~:n
feruatumfefellitTertu lianum,:ndigni!Tima faftalohan- rrr. .id eft, An mo vtriufq^ex humido affectu
niiniuria tribuslocis, nempe depra^fcriptionibus. -de ba- fluctuate. Latini quoque dicut fisetesfluauare, quu veto
ptifmOjS; lib.^.aduerfus Niarcion. ti. ag'rintur.Vuig Antx-.a.Hoc auredicendi genere prouer-
4 Fidttis,h.imTi. id eft ir.i-n. Vulgata, Q** audifiis &• biali.declarat re ludicram & vilem.cuijs fpeclandar caufa
vidiflif. Sed de re pra?fena loqui videtur, &ineccouue- ^ nnllus merito pedemou'.at , potiusquam inconftintisac
niuntomn;a exemplarii. leuis ingenij homine:id g; declaratannthefishommis opu
5 Vifumr:c.or:in:,**i:i--*jryYu\°i!:a i T r ident i nonex- leti Sc cu.us luxuac mignificenciafpec'ure omnesgeftiac.
Cap. XL 51
ctot), oj t» fj&T&w qozouMVic, , Ok S^ oi-
aoic TfySfiaciAzMV eicnv.
A'Mtt 7t ciSpiAS*?* J«Afo; -z&gppwT&u;
1
(prnov.
Ovwt; ytp ££i vfet » yiy^7rfctj jVbu,
Ma'.j.i. gyy ^ro<^7^.(a tvv dyyeXov f/sv >zs^
tifAlw Kzya vfMVjHH. lyn ytprctj cm fyu
vmtlc; ywuaLjucev ^/txe^cov Vcoai'vou t£ Ba-
•nfigou. <h jMK^'n^Q cvrn (3a,aiA&ot,
gst> giw^ «^j7i « [ieKnK&id Tp xpavcov pici-
Ycoavva ztj^iQa vcvrntv.
MaI-4 5- Ko/ &) $4teTe Ji^oLcbtq CUJTOg clpv H -
EVANGELIVM
.gitetura vento?
''Sed quidexiiftisvifuri? ho
minem mollibus "veftibusa-
miftum ? ecce, "' qui gerunt
molles veftes , in domibus re-
gum funt.
Sed quid exiiftis vifuri? Pro-
phetam? certc dico vobis etia
amplius quam Prophetam.
Ifte enim eft de quofcri-
ptum eft,|Ecce,ego micro nd-
cium meum ante faciem tua,
qui "pr^parabit viam tuam co-
ram te.
Amen dico vobis,non eft
fufcitatus" inter genitos e mu
lienbus , quifquam maior Io-
hanne Baptifta : ' fed qui eft
minimus in regno cxlorum,
maior eo eft.
(I Porro " adiebus Iohannis
Baptifhe vfque nuc regno ce,-
lorum 'vis after tur, 8c violen-
ti "rapiunt illud:
Nam omnes Prophetae 8c i-
pfa Lex vfque ad Iohahnem
prophetarunt.
r 4 Et,fi vultis recipere,flipfe eft
11
ii
\ re? arundinctn vents etgi-
ta.ta.rn »
Sed quid exijflis W-
derc? biminem mollibtis
vejiititm ? ccce, qui mo i-
libm -reftiunri'.r , indv-
7>:ibiMregnmfa»t.
Sed quid exijfii* nde-
reiVTOphetamietiam di-
co fobn , Cr plus quam
Trophetam.
IO Hie eft enim de quo
friptum eft , Ecce , ego
mitto itn<relum meum an-
o
te faciem tuam, quipva:-
parabit -viam tuam mi-
te te.
y€men dico -vobis, non
furrexit inter natos tnu-
lierum maior Iohanne
Baptifta : qui autem mi-
nor eft in regno cx\oTWn->
maior eft illo.
iz
13
M
^4 diebttf autem Io-
hannn Baptifts -vfqut
nunc regnu cxlorum vim
patitur , & violenti ra-
piunt illud.
Omnes enim Vrcpliettc.
& Lex i>fque ad lohan-
nem prophet auerunt.
Et, ft vultis recipcre,!-
8 SeeL > dxKti..Sic vernaculo fermone dicimus.Mapsqn'eftes
"vousallfzjvoirf Interrogat enim *V*.oi hoc loco. Eraf. ydgc:
& pau'opoft, At. ^ Feftibu*,iust.Ti'.i; Accipitui i^ji-
%tor generali fignificatione hoc loco, vt fupra cap.9.16. Vul-
gan prs-termifir. ^ Qni gerunt, d (fo^ujum. Vulg.Qw 5
molUbm vefhuntur,H nsf\a.Kcii( tiftQHr/Mtot.
9 ^rnplim, <T$ejuxt(.Tf&v. Erafmus , Excellentiorem. Ego
malui fie conuercere, fiue vt nomen fiue vt aduerbium ac-
cipias. Ad verbu to t^yaric dicitur quod fuperat & abudat,
occurrct. Qiuod autem fubiicitur 3 ccrf 0*oj\eia.'j i W>i&i><iY,
apud Theophylaftum coniungitur cum /«»'£«» Z&v, quafi
hafc defeipfoChriftusdicat.-quiquumreipfa fit maximus,
atque adeo Rex in regno Dei , tamen opinione hominutn
fit minimus, quern lenfumetiafequutus videtur Epipha-
mus aduerfus Gnofticos. Sed in aliis omnibus codicibus
adfenpta erar diftinftio poft k©«»o~», vt plenififimailJa lux
qua? a Chrifti pra?dicatione mundo affulfit, cum ea veluti
fcintilla conferatur qua; ad Iohannem vfque emicuerat.
interduinlaude,vthic:interduin vitio,vtfupra,cap.5.37. 10 Idque videntureaqua? conlequuntur ,optime declarare.
10 tf mfium meum, nt ei-fthov /mi>j. Vulgata, jingelum Neque enim hie comparantur inter feperibna;, fed impar
meum: quod recle mutauit Erafmus, quum de homine hie dodrins csleftis difpenfatio , pra?coniu videlicet Iohan-
agatur. f Prrtparabit^siTa.Jxha.aj.Hxc nimirum pen'ta nis cum Lege & Prophetarum cocionibus,& cum lllorur-
funt a regum & principum confuetudine, quorum aduen- fus clariflimailla Euangelij pra?dicatio. Et regnu m ca?lo-
tus multoante tempore foletnuntiari,vtipfis maiore'eum 15 rum declarat Ecdefiajftatum fub exhibito Meflla,in quo
pompa occurratur. vera Dei gloria elucet.Sic etiam accipitur Maions appel-
it Eftfufa'tatwyiytwmi.id eft (vt Erafmus rede expo- latio,i.Cor.i5,i^:& 14^.
nit)exortuseft.Sed maluiferuato generepafliuo,interpre- iz Adiebw^&m <%$*&*&*. Hebraifmus. id eft,a tempo-
tari.Sufcitatus eft,vt fignificetur ha?c Dei organa peculia- re quo Iohannes Baptifta prajdicare ccepit. ^ Vfque
ri quadam numinisvoluntate in hunc inundum prodire, *o n«»r ,fW *jst7. id eft, Ad hunc vfque diem, quo modovertit
veliam natos ex reliquorum numerofeligi: quamobrem Erafmus. At ego non video cur minus liceac dicere VC-
etiam nolui cum verere interprete vertere Surrexit.
^ Inter genitos e mulieribus, a/ yfyv>nu( yjjjofiwv. Vulgata ad
verbum, Inter natos mulierum. Erafmus,/nf<reo5 quinafcun-
tur e mulierihw. Ego verb putohic poni 7*1.5 -$fmmi'\n pro- 15
pna fignificatione , nempe vt hocadvirum referarurqui
prolem gignit ex vxore.-quo modo no poteft diet Chriftus
^ovmtoj jxw^f, quum conceptus fit ex Spiritu fanfto. He-
bra?is tamen verbum iV [/a/.W ] tamde patre quam de
matre diciturrquamobrem Iob.cap.i5.r4,& 2.^.4 natus vel jo cut explicatur Rom.iiS.i^.Ideoque Luc.16.16, pro#ia£«T*f
generatus ex muliere, homine declarar. infra quocjue Lu- fcribitur &j*.tft>j£naty ex quibus locis inter fe comparatis
ca? Li3.de ElifabethadicitAngelusZachari^,^v»'^ wimt. intelligimus & quomodo nobis offeraturreceptio in re-
Exquo liquet to ;^i^v etiam de matre dici. Sed quomodo- gnum cxlefte, nempe Euangelii pra^dicatione: & quo-
cunqueaccipias, conftatintelligi ha?c Chrifti verba deiis modo nobis oblatuinrecipiatur, vi nimirum nobis ipfie
qui confueto nature ordinegignunrur, ex femine viri vi- 35 ad crtdendumfa<fta,&zeliardoreperfeuerante.Necenim
delicet : quod in Chriftum non cadit,quanuis natum ex dubium quin^/a^iT^ hie paftlueaccipiatur.Vulgata & E-
muliere. Qii,od autem Erafmus annotat fibi videri >?cv»- rafmus Vtmpatitur: quod raihi vifum eft obfeunus.
wt neutrum effe, mihi ne probabile quidem videtur.nam ^ Rapiunt, t^m^tm. id eft arripiunt, vel deripmnt. vt ci-
quid tandem fecundum-naturam parere poteft mulier taturab Hilario,& vt teftatur Erafmus fe legifte inaureo
prarter hominem? ^ sW,jV. Vulgara Jutem,x\ox\ fa- 4° codice. metaphora fumpta a caftris, aut ab arce quapiim
lis commode expreffa particula Si. Erafmus .Aitamen, id qua; irrumpeiitibus hoftibus diripitur. Sic autem feruens
eft /uSp-ni. f Minimus, yu^o-n^s. Vulgat3 & Erafimis, ilia vis Spiritus fignifitatur, qua correpti fideles, fummo
ad verbum, Minor. Sed interdum folent Gra:ci ovyKfi-ny^ ftudio ad viram rternam feruntur.
vfurpare 4.v'ti f^i^>^Tixai',& contra qnoquc h.Bc pro illiv 13 Trophetamnt , &f<n<t»iT\vcrw. Futura tantum vati-
vfurpare:quam enallagen etiam in noftro fermone verna-45 cinati Hint, qua; nunc prarfentia claret perfpicue cer-
culo vfurpamus. r ic enim hocexprimas,Iep/w/>«f/>,aut n'intur. Ca;terumhoc qu^ue vocabulum tanquam Chri
// moindrj : quod dicendi genus frequenter etiam deinc cps flianoru auribus familiariffimum,n6 ifiuiti vfurpauimus.
1^ £4*4!
que nunc, quam Vfque fub, Vfque adhuc , Vfque ante:
quorum exempla frequenter occurrunt. Sic ^"-n fupra,
cap. 3.15, provtou pofitum efTe diximus,vt idem valeat
iui(apTi atque <"«c vwu id eft (vt loquuntur Hebra?i)nny iy
[hadhatiba.'] ^ Ft* ajfertur, fit^*itu. id eft,quafiim-
petu quodam in illud perrumpitur. Eft enim veluti omni-
bus expofitus, auide quibufuis arripiendus,hic Patris car-
leftis thefaurus , quern videri poterat aiitea occultaffe, fi-
1 6
SECVNDVM
^< >/ 9* ' / » '
O iX WV 6,TW ct -'HAVeiV i CUlOVZ r Ttt).
T/V/ J$ ofj&Ltoovd rbuij fyu ictv tojutIoj ;
oCz copyf(ou&-i' iQpluutiortjufyj VfMv 3 %#j
H^ASS $> fcOOLVMg fXrJTi i&lCOV , fJWTl
ifhSw o yog tS oJ^^ttov i&iw KW
7nvcav' t(^ h&y>v oiv, lJbv cu> £(>$P7rvc;<p a-
y>Qy^ ohoito-mc, 3 TiXcovMi> (piAgcqgL) ct-
/mg.p'mXw '.i(SH ^K^\ fJ °^ M <n><pict$?T0 rfl
To7?«p0aTD OVOicflfav TO? '/TO A«? OP
oi? tfyjovTv cu 7rX&i<fctj JbvcLfjLetsavfii)
071 Oil /U&ttV0HOZLV>
Ovaufcri Xoccttyv , ycu an Btfoozt/Vav'
on Gi cv Tupo) }(c/l) 2/JW/ ffyuovTv cu Jb-
vufjLdg cu fyo^ocu c# u/AiVy 7m/\cu a} ov
i8
19
M ATTH JE V M.
"Elias tile "qui ven turns erar.
'Qui habet aures ad audie-
dum,audiat.
||Sed cui alTimilabo " gentem
iftam? "Similis eftpuerulisqui
fedent in foris , & acclamanc
fodalibus fuis,
Ac dicunr, Tibia cecinimus
vobisj&no (altaftis: Jametati
fumusvobis,& non planxiftis.
Venic enim "Iohannes nee
edens nee bibes, & aiunc,Dae-
monium habet.
Venit Filius horninis edens
acbibcns 3 &diciit,Ecce homo
" edax & vini potor , publica-
norum amicus 8c " peccatoru.
Sed "iuftificata eft Sapientiaa
filiis "fuis.
j|Tuc"coepit "cii probris incre
pareciuitates in quibus editas
fueratplurima! virtutes ipfius,
quod non refipuiilent , dicers,
Vae tibi Chorazin , va? tibi
Bcthfaida: na fi in Tyro & Si-
done editq fuiiset virtutes que;
*5
id
17
1 8
>s>
zo
ii
53
pfe eft Elias qui Ventu-
ras iff.
Qui habet aures au-
diendi,audiat.
Cui autem fimile jefti- .
, * Luc.7.31.
mabo gemrationem ijta?
Similis ejl pneus fi den-
tibus infra, qui clumX-
tescodqual-b&y
PicutjCecinimUS v^bis*
C^ - ni> fait aft*!, lumeiux'
uimut, /*r no planxijlis*
V enit enim Iohannes
neque manducans n eque
bibens:& aiunt, Dxmo-
nimn habet.
V enit Tilim horninis
manducans & bibens: (y
dicunt j Ef re homo vnrax ■
&potator vini,f>ublica-
norum <& peccatoru ami-
cus. Et iufiificata cfi Sa-
pientia a filijsfiiis.
Tiic cctpit cxprobrare ci Luc. 1 c.ij.
uitatibus in qu 1 bus fact £
fitnt plurim* virtutes e-
ius, quia no egifent pa-
nitentiam,
F(t tibiChora r xain,-v<e
tibi Bcthfaida: quia ft in
Tyr* ey Sidone f^ilx ef-
ftnt virtutes qua* f.*clx
funt in vobti , olimin ci'
14 Eliot, HAi^.Spiritu videlicet acvirtute Helia?fimi- roruhominu more. Eft enim figuraraoratio^aT'^foA^j.
lisjLuca; 1,17. non autem ipfaillius l:lia»peHbna, I h.i.n. 19 £</.»*•,<** j«,feu come irator.VuJgati,/ ; 'or4.Vji.: eft /8o-
^ Qui vent urui erat. i /mkuv if^Snj. id eft (vt fupra dixerat e?c.Erafmus, Comedonem. Sed hoc Comedonis vocabulum
vno verbo) 5 ef^^ic Ha?c autem participia(vrrecT:eob- prxterquam cjuod eft oblbletnm , etiam plufculum ali-
feruat Erafmus) ad 1 mperfeclum etiam pertinent. Itacjue J cjuid declarat, eum videlicet qui bona &facultates fuas
nonrecl:e vertit V ulgdta,Qui -venturus eft. abiiguriat.ItaqueErafmus ipfe infra, Luc£7.34,Edacem
15 Qui habet aures,ct-&>v Sim. ProuerbiaJedicendi genus interpretaturmon Comedonem. ^ Pecatorum, a/udp-
quoinreb.feriisfummapoftulabittirattentio .-fpecialiter TOA&V.Vide fupra,9.io. ^ luflficata eji, iJin^mSsn. Hoc
artemaChriftofa?pe vfurpatii, vt fignih caret, cuius po- 10 vocabulum Theologis admodum famili.ire,quamuis non
tiftimumaudienu^ reicaufaDeus hominibus aures ad au eadem Temper fignificatione ace piatur,t.;men libens am-
diendum tribuerit. pledor.Czteriim quod paulo ante hgc eadem verba repe-
16 G'ntemiflam,-dw $W touutIuj.\c\ eft,hoc homind ge- rimus ftriptum Luca? cap 7.19, k. toc I \*oc etxavortt ^ «* n-
nus, tamprafraclum & contunux.Nationis nomen pJe- xa»^ i £i>wte>mv tiv &6*'*, id ell, Et omn s populus qui audie-
runquelatiuspatet:quamuisquum familiaremhuicgenti ij rat,& publicaniiuftificauerunt Dtum :id (ni falJor)<>pti-
peruicaciam exprobret, nationem hoc quoque loco non me hunc locum explicat. Ait enim Lucas pub icanos &
inepte poliisinterpretari.Sed vocabulum Hebra?um"in
[dor] quod (vtegoquidem exiftimo)'huic opponitur,a?ta-
tem proprie declarat:& deducitur non a generado,fed po
turbam iuftificafle Deum.id eft,agnouiire Dei rapientiam
& bonitatem in Chi ilto & Iohaniie elucentem: vt merii 6
portea Chriftus Pharifa?is exprobras peruicaciain, dixerit
tiusabincolendo&habitando.Itaquefignificathominum 2:) iuftificatam efte Sipientiam a filiis fuis.i.eos demumii ve-
re filij fapienriareiTent i.f!ipietes(ex Hebrso idiot ifmode
quo fipeiadiximus) Dei fapietia agnofcere in eoque Pha
rifei conteneret.IuftificaturigiturSapietia a filiis fuis, quu
Eu. ngeliu Chrifti recip:tur.eaq; intc rpretatio optime co-
vniuerfitatcm, qua; eodem tempore in or'oe terraru degit.
Qu^amobrem etiam ittatem conuertimusinfra,cap.t4.
34. f Similis eft, o/JLci* 66. Genus hoc dicendi petitum
eft e medio, ac proinde Ipeclanda eft difti fentetia, no au-
tem didumipfum.Keque enim Iudancomparantur pue- ^J hsretcuprxcedentib.prarfertim 6 Lucas cuMattha?oco-
rulisjfedi.squoscopellantpueruli, inhac fimilitudine : & iungatur. Quod etiam planiusfiet fi», verteris Sed,vt nos
arguutur,vt qui neq.Iohannis aufteritate feft? & in ratione fecimus. Nam illud 1 [yau\ Hebiajorum (cui refpondet >^
ipfa docendi,&tu in vidu turn in veftituoftendetemeque Gra;corum)hanc etiam (ignificationem admittit,vtmani-
Chrifti fefe ad communem captum accommodantis leni- fefie apparet Acl.io.i8, & infra, 11. -9. Cafiellio conuertit,
tate,qua fingulos ad meliorem frugem tarn blande allicie- 3° Eflquefuis alkna fapientia : cui non affentior. Nam vt fi-
bat,non modono commoueretur, fed etiam ad vtrunqUe t&iov&zu fatear a Paulo etiam accipi pxoit&Si&C&zu, id eft
faltiffime& impudentiffime calumniandum abuterentur. hberari,Rom.tf.7: tamennemo non vidtt almd effelibe-
Solitos autem fuiffe in plateis puerulos iftiufmodi cantiu- rari quam alienum fieri, & hunc fenfurn parum conueni-
culis fe obleftare probabileeft, & Chriftum de induftria re. Neque verb (vt ipfe putat) cogimur in hanc fentcn-
fic voluiffe Scribarum & Pharifeorum faftum deiicere. 35 tiam defcendere , quia fcriptumeft ten non 0^'. folent e-
^ Sodalibus,-nii(iTalcpt(. Vulgata, Coxqualibw, id eft c/jmmj-i. nim ha? particular permutari,vt npparet infra, cap. \6,n.T-
Quod autem legit, SedetiLus in foro,qui clamantes coxquali- tern Marci 8.31, Luca; 9.11, & I7-15- Sed & in veteribus fy-
bm^dicunt, refpodet his Qrarcis qua? in vetuftiffimo noftro nodis Gra?ce fcriptis paflim reperitur ha?c formula, ten -m.
codice leguntUTj'fjj'S^^'o'f « t>! a'jp^ci,* u»gf arpwivm Tiic i-mj- one mAoJbv t?J^§n, ^ Sun, olCvk. nempe -nit axxfidj;. Valla,
e?t(,Kt-)<>uoiv. 4° £»'«4.refertenim ad ^«*»:fed perperam.
17 Lamcntatifumus,iSplu»icm/bfyj,H\e{\, Lugubres cantiones ro CaEpit,"p~nv.Quoc\da. exemplar addito Twt;, Iefus.
cecinimus. Vulgata, Lamentammus. Erafmus, Lugubna cecini- ^Cum probris incrcpare,cvti<fi£eiv. Alibi ide verbiiinterpre-
tnus-.quod Grarcis fignificat SpLuuJi7y. Cuius verbi vis opti- tati fumus Conuiti irirque interpreratio huic loco no con-
meexprimitur Hiftoria? j^thiopica? Heliodori lib. 5. his uenir. Sic autem hoc vei bum .efTe explicandum oftendic
verbjs, fc&»7o yjjvcuKas haSfdHfii -n £) yfgfv, ohv ia^vit d.»fivoi »- 45 conftruclio cum quarto caul.
Jfoi,a>w>fri/*v&vuSi.'>i(. it ChoraZsin^ePs'*- In vno exeplari legimus Xogc^iV,
18 Iohannes,Xitti<i»(. Qiiodda exemplar addit <&efc vf**t> ficut Vetus interpres conuertit. 5 Bethfxtdan, BwflsrwiVW.
Advts. ^ Ntc cdens^ijuini&im. comuni videlicet ca?te- In tribusexeplanbus fenptumerat B^ro^. quod Vetus
E. iij.
Cap. XL 54
OZlKKCf) ngjj corona jU.i'TiVCMTttV.
UXluu hiya Cjuiv 3 Tvpii) h) SiJtovi ctvi
#tTBTS£$V l^dUf CM n/Mp-X K^/LOVa); M VfAAV.
11
<-f
L K.IO-l,
KoU 7vl\0t,7rifVCt.0V(Jl, V\iCa<; TUVpJtVOV
C^ooStioTtftwc, a,Jtv /^Ta&bacQwvi .oil
u cv 1o<M/uyi<; erf/JOVTO ctj ^wuctfj-aq ctf
IlAnf Asj^J UfMV bi\ yv\ ^odbjucev avi-
XTDT6£i V iTOj CA' YlJUUipCL Y-gJLttGdi; Yl GDI.
E'y d%€iyco wrf ^pa^hivitQjL^ruQ o iV
Xv^cLt; cwizt wmoiq.
No/ 7KLTtfp 3 bTlOU7tt)$ ifyiZTV <£Jh-
XiUi/bt'ZZTgpcueV CUV.
EVANGELIVM
ditr siit apud vos,olim ' cii fac
co 3c cinete f detes refipuillet:
"Quinctia dico vobis, Tyro
&Sidoni tolerabilior erit codi
tio in die iudicij quam veftra.
Et tu "Capernaum, "quae > es
vfquead c^lii fublata,vfquead
inferos deprimeris. nam (i So-
domis edits fuiii'ent virtutes
qua; cditq Cunt apud te, ma.Cn-
fent vique ad hodiernii diem.
Qmnet ia dico vobis, terrae
Sodornoiii tolerabilior eric co
ditio in die iudicij quam tua.
|jln illo tepore refpodes Iefus
dixit, Gloria nbi tribuo Pater
Domine ceji & terrae, cp abfco-
deris h^cafapietibus& intel
-4
l f
16
ligentibus:& eadetexeris "in-
fantibus.
Etiam Pater, " quia ita pla-
cuit tibi.
zz
*3
M
*5
z6
licio & cinere pemittn-
lum egiffent.
V i runt am en dico w-
bis, Tyro & Sidoni rt-
nvfiius ■ rit in die iudicij
quarnvobu.
Et tu Capharnaii, nu~
quid^fque in cxlum e.xal
taberisfvfque in infernw
defeendes.qni.iji in Sodo
mn facia fuijj'ent yirtu-
tes quae facia funt in te,
forte manf.jlcnt vfque in
hancdiem.
Feruntamen aico vo-
bis quia terra' SodomorU
remifiiws erit in die iudi-
cij quamtibt.
In ill» tepore rejpodes
lefts dixit,Confiteortibi
"Pater , Domine ca-li &
terrje,quia abfeodiftihtze
afapientibm & fude
tibits & reuelaJli eA
paruulis.
Ita Pater, quomamfic
fuit placitum ante te.
interpret fequutus eft. ^ Camfacco & cinere lfedentesf\
w <7tt<xi3 ^ ear.J'm Particular expr mo per <nu» 3 id eft Cum:
& fuppleo ex Luc^io.!3, participium ^e3n<4><^, fedente?:
quod etiain hoc loco adfenpeum erac in vno excmplari.
Ilia autem enallage In pro Cum, ecfi nata videtur ex He-
brxoruiu idiocifino,cuius exemplum habes prorftii finnle
Nehern.io.i: umen(vc alibi oftendimuv) occurrit etiam
interdfi ipud Grc^cosdifercio es.Cxcerum fuifle veterum
quoque hac cofuetudine, inter profanas getes,vt in graui
14 Tua y ml. In vno exemplari legimus C^v. id eft vo-
bis.
x ? ^f^onrfew, &7B^/3i/f. A r quinemo eum interroga-
rat. Sciendum eft igitur verbum njy [hana] dici quoque
de eo, turn qui incipit,tum qui continuat fermonem Sed
tamen cognofcenda videtur hiftoria ex Luca? 10.17. Con-
tigeruntenim ha?c poft feptuaginta difcipul'x; reuerlbs,
quos verifimi'e eft cum Iefu variosfermones habuilfe.In-
ter Joquendum igitur, quum Iefus ex difcipulorum fer-
luda feieiacetespuluere & cinere afpergeretjvel ex Ho 10 mone intellexiflet plebem auide excepide verbum Dei,
meri vei ilcuiiv liquet iliadjo-, quibus Achille lugente non
tarn Je(cr;bit quam depingiteruditiffimuspoeca,Itemq;
ex iftis Plutarchi ifyLfunStnut/iis verbis, quibus fuperfti-
tiofum q jendam ita de/criwt,^« rJ,^nru,^n^,cntii!uo» t"^»,»
f^/jic. i]us conCuecudo podexfuit dd ^aenitentes, quos vo-
cu unt, (vtinam maiore cum ludicio 8c feliciore exitu)
traducla.
iz grilnetiam.TiK'jJi. Hebraice "|S[4f/j] Vu\g3t3,Verun-
quoda principibus & Pharifaei'? partim concemntbatur,
part m 'tiamoppugnabatur, tandem in lia;c verba erupit.
f Cloriam tibi tribuo y i^ouo\t:y>v mu ovi- id eft, Agnofco
coram te.Vel Gratia* ago, vtrede explicat Erafmus.Nam
'5 apud Hebrajos fie etiam accipitur verbum TM^liadabYm
Cv>niugarione Hiphii. Eft autem apoftrophe ad Patrem,
quum antea Chnftus feptu ginta illos difcipulosalloque-
retur. Itaque non tacet Lucas haec dixifleChriftumrpi-
rituexu'tantem, &animiimpetu corre^tum, quod glo-
f<t/rt'«.Erafinus.^«rt»f«.Fateor enimhanc particulam ao- i0 riam Patrisvideret mundopatefieri. ^ Intelligenti-
fo.'ute pofitam plerunqueidem valerc quod o^e»;:((icut ac- bits awui-mi. a owuiivaf, vt recle obferuauit Valla. Vulgata,
cipitur Lucx 10.11. 10, & zz.zz, 8c alibi aliquoties)fedin- Vrudemibus id eft, tp&viu&ic. Dicuntur autem ifti per con-
terdum quoque pom videtur pro Sed (id eft VdN [,««/]) ceffioncm. Tales enim oportuerat efte Scnbas & Phari-
vt Luca?6.Z4,& ii.ji,& 15.18. Hie autem vfurpatur in ea kos, qui tamen crant omnium maxime rudes. f In-
fpecie corredionis qua vtimurquum fuperi >ra ouidem ^5 fanubu.uw7n <c id eftrudibusalioqui&indoclis , cuiufmo-
minime reprehendimusvt falla.fed tamen amplific.nnus. di eft plebecula,y«'^ic Grarcis dicitur a ri & «Wv,ficut La-
Sic etiam omnino accipitur ")N[<tc'j] Pf.i;,5»proa/^tKjt),& tinis Infans ab in, & fari , quod ad animum transfertur.
hie quoque paul6pbft,verfu 14, & infra, z6.6i,. Nonnullis Vulgata & Erafmus ,Varuulis. Viderur autem Chriftus
tamen placet illatiuam efte.pro eo quodGalli dicunt Man tranllatitie allulere ad illud D uiiJis, Pfal. 8.3, Ex ore in-
po,**«<j^:Italiautem;«ro.quo modocommodiffimeexponi 30 fmtium & laclenrium perfecifti laud.m tu.un.
po-T' videtur Luca;6.^. <f Tolerabilior erit conditio, z6 Etiam y M^'. Particula eft qua ttftatur ChriHius fe
i"^ti:>ironsf..TitH^ \q inter cetera tolerare fignificacid- in Patns confiJio prorfus acquiefcere. f Pater,
qu-(ni L al or)propria fignificatione.Vulgataj/?f>wi/?'W.E- • «»f. Pater vocandicafu, vt; Qio ( yxu, Marci. 1^.34. quo
rafmus,Ty/eMi/j«i.Egoperfpicuitatiscaufamaluitolera- modo etiam a Paulo vfurpatur ad Rom. 8.k,& G1I.4.
biliorem conditipnem interpretari. 35 6.(\c infra, Z7,t9,& 40. Fortaffis autem hie: eft Hebra?o~
tj CapcrnAum.K<*.tfiv<twfi. In vno exemplari fcriptum e- rum idiotifmus, qui fao illo n [lie'] vtuntur partim pro no-
rat K*<?*?v*o<jfA, vt infra quoque cap. 17.14. *f Quees minatiuo arciculo, partim pro vocandi aduerbio. Sed &
-v/i/-',»S"ac.lnquodam exemplari kgimus,<Mli(i>s Tvou&ttx u- Atticov italoqui obferuauimus. i^c enim AriHophan. in
■\m .iuVii-, «%r -/'^o x^toSoVji id eft, Num vfque in carlum ex- Ranis . wra/c etjuxeudti /tug?. ^ Quia ita placuit tibi, fa
tolleris? v/ljtie in infernum defcendes. ficut legit & inter- 40 tx-nKi-$fn™&&tii<tii*'s>&Siii aw. Particula«7j,quamexpun-
pretarus eft Verus interpres. f Drprimeris,»smC»£*. xit Erafmus no puto abundare. Addit enim Chriftus cau-
<9>(9-)i. Vulg. Defcendes. Ic^itenim ^tra?»VH.Porro verbfi ^s- lam cur Patris factum pr.ibet , earn videlicet qua; apud
7wri^»,cft, Exaltodeiicio: vt4»'*3</3*>a)(quodeiopponi- Chnftianos omtiesplurimum valere debet: ideftPatvis
tur)fignh'cat Inaltumattollorpnprie, Defcendere fa- ca?leftis voluntitem. Ca-terum faSt*!*. id declarar quod
ci3,St Afcendereficio. Ittque milui vertere Deprimeris 4^ Gallice vocamus bon plaijir.&i-fatn 'A>J)>m*, vel periphra-
quod & fecit Erafmus infra, Luca;ro.K. quo tamen loco fceft verbi»u:ft>Mi3f,dequodiximusfupia,3.i7:veldcclaiat
Vetus interpres legiffe videtur <jtTai»5ja-)i.vt qui interpre- id faclumefTe quod Deo vifum fuit, cuius confiiij Jiuini
terur, DemergeVis.VideturautemefTealJufio ad verba E- fcopus& finis iteinque caufa <zt>p9<9- »mti»« explicatur 1.
faiae,i4.i4,&i5. vtappareatprouerbiaIiafuifTeha?c dicen- Cor.i.zr. &i7.Deinde alius eft Hebnifmus in if* t^tSi*
di genera. f M.mfijfent.tfxetvdu **. Vulgata, Turtima- 50 <">«, coram te. pro quo etiam dicunt In oculis tuis pro
fiJfcnt.Sed *» particula non femper eft <Aw»Ttx.»,v crc&e an- apud te , vej fimplicis pronominisloco, ficut Cimus in-
notat Valla,exaliorum locorum collatione. terpretati.
>7 Qmnim
SE C VND V
Uturm. fAs) Trapictidy vsro to tiut^i;
fS v i KP) ovJuq 'tyfaytv comet rov uov &]
. yt/.JI TrWinp Hdl TCV TrrtTiQ^ T\Q 07njiVCO-
OK&i &t IXY\ If DC, ^ &> gW QoVtorctj tjOg
Aion rzs^pqwz Twwnc, ol ttoynWTK;
ff&f 7Fi(p0pW0-jL3{J0( jZa'^B tUctTTaXXJwC-
^7? «7T i,(^U 3 0Tt 7TpCL0(;eifM,Hj 7U7TUVGG
T*) f^f-pchce,' ifgjj dOpucnve cLvawouumvrctjg
KiQctActfOv t@.
-/OTt? tc?£ ottCQctcn Jig. ffiazroeipcov'
oi a% .ttpSnritf ctvrS iTnivao-uv, (& yi'p^auv-
Oi <h <$cty.Q-cijoi icf&vT&t; e\uov cwttJ,
I Jbf } 01 ftgiSyraLf <mv 7T010V01V «X i%i&
dl &i7ttV CWTOlC., OVK OLViyvCdVi 71 g-
7TO/MO? Aa.QcJl 3 0TZ ivnivCLO-iV CUJTOg %cy ol
/aat cwtS;
Ylcoc, e-tonX^v en; rov otttov rQ ©iov 3 (^
rot$ aproit rtu; 'zs^p 5? rta>c:i(pctfy) 3 ou; XX
cj£,ov hub ouijTZJt?(pa.yiiv ,tldiro7$ jl/l&t cturS,
c-t w\ roli; hpsuat flpvoig >
H' oux. aviyvcovi zv rzJ 'vojuw 3 on ro7g
it
ZS»
M MATTH£VM.
" Omnia rriihi tradita hint
a Patrc meo : & nemo ' nouit
Filium nifi Pater, neque Pa-
ttern quiiquam nouit nifi Fi-
Jius, & cuicunque voluerit Fi-
ji us re tegere.
Venite ad me omnes qui fa-
tigati eftis &onerati,&eoro ; 'fa
ciam vt requiefcatis.
"Attoilite iugum meii fuper
vos, 8c difcite a me quod mitis
dm &' humilis corde:|| & inue-
nittis requiem animabus ve-
ftns.
pugum wiim meum facile
eftj&onu.s meum Jeue eft.
Cap. xii.
Ho tempore "ibat Iefus fab-
| bathoper fara-.diicipuli ve-
ro ipfius eiuriebat , corperunt-
que vellere ipica.s,& edere.
Pharifqi vero, quum hoc vi-
diifentjdixerunt eijEcce^difci-
puli tui faciuntjiquod no licet
facereTabbatho.
Ipfe autem dixit eis, No le-
giTtis quid fecerit |]Dauid, quu
efuriret ipfe, & qui erat cu eo?
Qupmodo introierit domii
Dci,dc panes propofititios e-
derit, quibus vefci no erat ipfi
licitum, neque iis qui cum eo
erant, TedjjSacerdotibus foli s?
Aut no legiftis|in Lege,Tab-
55
'i-7 1 Omnia tnihi 'tradita /of )-J-JJ>&
\fmt a Tatre tneo : &■ 6- 4 < *-
J nemo nouit Fiiium nifi
Pattrmefjue P atremtjit k
nouit nifi Filiiu , & cut
voluerit Tilius rcuelare.
iS
19
30
I
J
I
P'en'tte ad me omnes
qui labor at is & onerati
e fl^)& ego reficiawvus.
Tollite iugum meum
fuper vos , &■ difcite a
me quia mitii fum& hu
mi In corde: O" inuenietis
rcquie animabus vefiris.
Iugum enim meum
fuaue efi , e£* onttt meum
leue.
Cap. x t i.
IN illoternpore abut It
fusper (atafabbathu:
difcipuli autem eiut efu~
rtentes cxperunt vellere
fp~ica*,& manducare.
P bar fei autem -viden-
tes dixerunt «, Ecce, di-
fcipuli tui faciunt quod
non licet eis facere fxbba-
this.
*A't ille dixit eis, Non
Ifgiflu quid fea m Da-
uid quado efuriit, ty qui
cum eo erant f
Quomodo intrauit in
domii Dei,<& p.wetpro-
pofitionis comedit : quos
non licebat ei edere -neque
iji qui cum eo erant , nifi
folisfacerdotibus?
^iut non legiflis in Le-
ge, quia fabbathu Sacer-
lerem. 4.
16.
1. Ioh. 5.3.
Mar, 1. 1}.
Luc. 6.1.
Deut. jj.
1 Reg. 11.
6.
Exo. 19 j|
Lfui.8.52,
& 24.9.
num 28;.
Z7 omnia, Trdvm. Ellcjuidem hoc vniuerfalicer verum,
omnem aduiiniflrationem rerum eflecommifTamChri-
fto, excepto eo qui fubiecit ei omnia : fed reftringendurn
eft hoc loco ad id de quo agitur, nempe ad GJutem eleftis
conciliandsm : perinde acfidiceret Chrilhis, Vtcunque 5
ifti 3 quifibi lapere videncur, raeSc meos afpertientur , &
fbla me plebecula auJiat : itcamen is vnus fum ego in quo
fica funt omnia qua? adfehdtatem illamveram fpeftant,
vt qui vnus verum ilium Deum Patrem meum patefa-
ciam.Ttaque vos qui Tub peccatorum veftrorum onerefa- 10
tifcitis>adefte. *f NouitMtyna<m». Ahbi vd fumus a-
gnofcendi vocabulo pro ^jivaww ; fed hie videtur poni
compoiitum pro fimplici.
1 8 Quifatigati eftis, 01 KsmMi*. Vulgara & Erafmus,
Quilaboratis. Vide fupra, cap.6.i8. Certe plus eft x*m£r 15
quam Troynii, fi propriam vtnufque fignificationem fpefte-
mus: ficutetiam apud Latinos plufculu decJarat fatiga-
tum efle quam laborarerquanuis interdum ifta permuten-
tur. Itaque animo delaflati dicuntur, qui fub peccatorum
graui fenfu animo fatifcunt. f Faciam vt requiefcatis. *»<*.- 10
rrooTM.Vulg.reficiam.fententiaexpreirajVoceverb nonite,
qua tacite fignificatur irrequieta illorum omnium pertur-
batio qui hue non confugiunt.Refpondet autem ha?c Grg-
ca vox Hebif a? nu [Nitahjm coniugatione Hiphil.
Z9 ^fttollite,<tf*Ti.'Vulvata.,Tollite. Videfupra,9.<S' 2.5
5" Humilis corde, mntvoc t« yjeptfio.. id eft, ret7rwi<pput ,vt
interdum Graeci vno vocabulo declarant, cuiopponitur
x^»'<p*ri)c, homo videlicet fuperbus & ferox. Huius autem
■tammoQ&ovA),; Chrifti explicationem , cui opponitur Pha-
nfaicaruperbia,peteexPhilip.2.^,&deinceps. 3°
10 Faci[e,-%>>i<?ic. flue commodum.id eft quod facile fer-
ri & quo facile vti poffnx\\is,7meP™ ^?»t&aj.IIlud autem de
quo tammulns diflerit Erafmus in nunc locum, nimirum
qua ratione dicatur iugum Chrifti leue , plane cxplicatur
i.Ioh.5 i,& 3. Mandata eius(inquit) grauia non funt : quia 3 f
omne quod genitum eft ex Deo, vincit mundu : & hsc eft
vicloriaqux vincit mundClidcsnoftra.Qiijifquis verb ex-
iftimat ideo leue efle Chrifti iugu quod Dei dut axat amo-
rem & groximi requirat ille piofe&o feipfumjgnorat,ae-
que etiam nouit quod lit Legis & Euangehi difcrimeu.
IN CAPVT XII.
x Illo tempore, it h*eivu> V >&ipci. Gue Per id tempus. Ha?c
autem verba fignificant hanc hiftoriam non narran ex te-
poris ferie,ficut etiam conftatexLuca & Marco, ^ibat,
tmp&$tiy id eft iC<tJi£i». Sic enim hoc loco accipitur hoc
verbum , & aoriftus pro im> erfeclo pofitus videtur. Vul-
gata, Abiit, i-mh^%t. Nonnulli vertuntperplufquamper-
fecl:um,Iuerat: fed non fatis commode. ^ Sabbath-,
■mis (ra,@/2a.<n. Erafmus interpretatur Sabbathis & Veterem
etiam interpretem reprehendit. Atquipfuraleprofingu-
lanpofifum efle,fatis in dicanc fequentia, vt etiam Marc.i.
zi. Neque eft quod de hebdomade mtelligas. Nam de (e-
ptimo demum die hie ag', & eo quidem folenni, Lucas o-
ftendit.neque hoc murmur Iuda^orum alio die exoriripo-
tuilfet: fiquide non violaiTent Legem difcipuli. Nam quod
Erafmus ait fingulos dies hebdomadis fuiife fabbathaap-
pellatos(quod etiam aflerit Theophylaftus infra, cap. 18.)
etiamfi veru eiret,pra?fenti loco quadrare n5 pofTcc. ^Sa-
ta,earoyi/jfi>v. ErafmusjS'wfw.lllud longius abeft a Grarco.
■l Qvum\boc]vidi[fentj<Siw<:. Duo exemplaria adduc «««-
•tvd. id eft eos. f Licct,i'i'-<^. Vetus mterpres addit euinTt
eis: quod tamen videtur expun ;endum. Eft enim genera-
le fabbathi mandacum. ^Infabbatho, or fiw/3/3*T». In quo-
dam exemplai i legitur <i <n«/S/2a37,eodem tame fenfu: quod
'tamen fans indicat fuperiore loco efle numerienallagen.
quanuishoc pofteriore locoliceat interpretari fabbatiiiv,
pluralinumero. Loquuncur enim Phanfaji ingenerede
quouis fabbatho.
4 l i ropofititios,'nco?nrta< . Hebra?i panes facierum vocat,
quod coram Domino appefiri, tota ht-bdomade marterenc
in aurea menfa huic cultui conlccrata: ficur edixit Domi-
nus Leuit.24.6.Gr^ci,interpretes interdum etiam cvaiTnV?,
interdum <n>e.<>^«4o''-'-5 funt interpretari. Quida Latine ap-
pcfititios non inepte vocauit : maluimus tame .ippellatio-
nem vulgo vfurpatam retinere. ^ S«d<eipM Hebr.N7"0K
[//»-/c-]pro Sed,vt Gen.z4.38 \ T ide Gal.2.i6.Vulg.& Eraf.
2vjy?,(encentia & hoc loco & alibi fa?pe deprauata.
{ S*kb*th*s>e*liS*<n. Nulla bic eft nuraeri enallage,quia
E. iiij.
Cap. xll. 56 EVANGELIVM
Mar.i 1.
lut 6.6.
ottQSucnv 01 Upe-i" oV T&f Upa) to crubba-
A«^> Jtu/MvoTi T* n&vju&£a>v Sgiv
each,
E/ e/^ e^ v^y»«T« tj ^if > E' Agor 5iXc*> 3
Ofe« tf.7. ^oJ dVGJOM i XX. CtA> f&Ttcftl&TZt'IZ 70t$
ttVSljTIOts".
K Jg/o? ^«5 0^7 ^ tS aubQa tcu yot;
Key /uucTU&ctA c/ueiStv 3 « AS"? v &i- rlw
GXMja^^e&UTOTV.
Ka/ jeftw , ctv^^07icq hub rhju%i,7gc/>. \-
yonv fyogw' qey Z7M£!P~Wntv ctoTP^As'^Pt'-
tsc,E/ 'fc^egi td/£ o-a&Gaoi Stgct.7nv&iv ; /-
O Q CiTPiV CWTOIQ , T/£ ?Crf/ O? t//6ty)
7ncry tZtv&i'c 0-a.CCctaiv €4$ fiodvvov, xyf
€&wv ; a>;T6 g^?si 6% ozlGGcioi y^Acog
7iZti t V. ,
ToTi Ki^i TtSctV^Pcp7rri>^}LT^iV0V T*IV,
t»j< iC <«ch<2/Aw.
O/ ^ Q}&eAO"cuoi ovfJ&ovhiov e?&(3ov
xjir cwtS o%tKOvvvtg , birwS cuutvv "&70-
XiOZiOGlV.
j(cyii)toAoud7!o7LV aund o%Xoi ttdAAo/ , (^
O'W? <Ze? AUg^OOVl' TO j6«3*y c^J H'ozt'/B
1C
II
u
r?
14
16
17
I bathis Sacerdotes in templo
1 abbathum " profanare, & in-
culpabiles elle ?
Dico autem vobis, attendant
templo maiorem hie elle.
Qupd fi nolle tis quid fir,
jj Milcricordiam volo, 6c non
(acrificium, non condemnaf-
fecisinfonces.
Nam Dominus eft ' etiam
fabbathi Filius hominis.
,[| Erdigrelfus illinc venicin
fynagogam eorum.
Ec ecce,cjuida tllic "eratmanii
habesarida: 6v interro^arunt
eii,dicctes, "Licetne fabbathis
y&epta Ca.na.re} vc accufarec en.
Ipfevero dixit cis,QLiis eric
ex vobis qui habeat ouem v-
nam, &, ii ea incident fabba-
tho in foueam,non apprehen-
dat cam & erigat ?
"Quantu autem homo pr^-
ftat oui ? Itaque licet iabba-
( chis benefiicere.
Tuncdicit homini illi,Ex-
tende manum tuam. Et^ex-
tendit: eltque reftituta Tana
vt altera.
Pharilad vero egrefll ' ccpe-
runt conliiium aducrfus eum,
"vteumperderent.
Iefus autem quum hocnoC-
Cet, feceffit illinc , fequutaquc
efteumcurba multa ,fanauit-
que eos omnes.
Et'interminatus efteisne
ipfum palam facerent.
Vt impleretur quod diclum
erat per Efaiam Prcphctanij
' dicentem,
3
10
;i
12
'3
M
'5
16
'7
antes in templo fibl.tthU
violam , &finecrimine
'Jimii
Dico autem ■volls quia
templo trtMor cji hie.
Si ati tern fcire tis ctn<&
eft , Mifericordiam -voloy
& non facrificium,nun-
quam condemnajfetii in~
nocentes.
DominM enim eft Fi-
lius hominis etiam fib-
hatiii.
Et qtinm inde trcoijif-
ftt } venit in fynagogam
eorum.
Etecce, homo manum
habens aridaw:&inter-
rogabant turn, dicetcs,Sf
itcetftbbathts curare? vt
accuf.trtnt eum.
lpfe autem dixit illis,
Qui? eritex -vobulyom*
qui habeat ouem-vnam y
Cr> (ice cider: t h&c[ai>b*
this infvucx- nonne tene-
bit& leuabiteam ?
Q^anto magu melior
efilhimo one: Itaque licet
fabbathi) benefacere.
Tunc ail homini, Ex-
tendi, manum tuam. Et
extendit: &-reftituta eft
fanitat i ficut altera.
Exeuntes autem Pha-
rifci conjilium facie bant
aducrjui eum , quomudo
perderent enm .
Itfus autem fiens re-
cept inde , & fequuti
fant turn m>Ati,ty cura-
uit eos omnes.
Etprjecepit eis ne mx-
nifijmm eum facerent.
Vt adimpltretOi quod
dictum cji per Efaiam
Trophetamfdicentem,
de fingulis labbarhii hoc intelligitur. ^ Vroftnare,
/3t3i)A^o7.Prophanari verb hie diciturSabbathu a Sacerdo
tibus, non ipforii fed legis fabbathi refpec~tu, liabftj.exce-
ptioneaccipiatur vt ifti velle videbaturqui neque Chrifti
opera a quotidianis quorimiuis,neq.Chriltii a comuniho-
minum forte difcernebat. ^ LuulpabUes ejfe,<tvajjici eiat.
vt qui videlicet in Legem non peccent.Eft autem eiufmo-
di argumentum. Sacerdotes quum Dei opus faciut fabba-
tho,tamen Legem non violant. Itaque fabbathi Lege om-
nia opera non prohibentur fine exceptione. Quod fi Sa-
cerdotexquominusfibbathoquiefcerent excufabat tcm-
pli cultus, multo magis lpfe templi & fabbathi Dominus,
Dei opus faciens , fibbathi Lege non tmebatur. Apparet
ergo Chrillu propofuahypothefin ad thefin reuocare : &
meiitb quidem. Nam fuperftitiofe reprehenfi fuerant
di'cipulia Pharifsis, acproinde nulla excuiatione ege-
bant.
6 Maiorem,[iui{mt. Pleraque vetera exeplam & Theo-
phvlaftus quoque legunt/^i^w , id eft maius quidpiam:
lubauditurenimTT.
7 ?{j>n,iat !ti'.Vulgata,7N{_«>7(j»<«M.id eft«-Jii5n!T».Erafmus,
l/e^wa^M'tw.Particula «w" fac t vt rlnitus modus pro optati-
uo accipiatunneque quicquam addit fignificationi vel ne-
gantis particular, vel (equentis verbi.
8 Etiam fabbathi, xsi\ ii gv.fi~i.-mv. Deerat x& particul.i in
vetenbusexemplaribus:nequeexprimitu a veteri inter-
prete.Videturtamenemphafin habere minime ncgligen-
dam.VideMar.1.18.
jo £r»«.iw.Qtjatuor codices ad Jitum hubebant k«,il-
licVerusinterpresvideturneutrumlegiiTe. ^ Licet-
»e t H*%tst. Vuigacaad verbum,S<7»Vet.Sed «apud Grarcos
farpe pro fifi ponitur : : quodimitantur etiam aliquando
Latini, fed in fubiedione tantiim. Terentius, Vtfamfido-
5 mi eft.
11 Quantum autem, Tiivm «>. Particulam ou^non memini
alibi iegere in alfumjtione argumenti pofitam pro«M* v ,
vel ii. Apparet tamen omnino ita eiie accipiendam hoc
]oc<->,quum ftatim fubiiciatur argumenti conclufio.
IO q Benefacere, >&K*fm>l(iv. id eft, hoc loCO,'6lfpy. T *7y, vtrecle
vertit Erafmus: nifi mal mus in genere figmfiori legem
deferiaSabbathi nullum n.&u opus, prions videlicet vel
pofterioris tabu!a?,impedire.
1 3 Homim illi.-nS wflgjoVa. Ad.litu m habebant duo exe-
J 5 p'aria s ^qxj".^'^ '"^v-n TTiv ^t?^ , arcfadam manum ha-
benti. quod tamen fatis mtclligitur pra?pofiro articuio
quern expreffimus. Hieronymus annotat in hnnc locum
quxdam hie inferiex Hebra?o Euangelio Nazararorum,
quod nonnulli diditabant elfe Matthaci w'3h». Sed hoc
10 nuiliuscftmomenti.
14 C<eperiM,i\ci@ov. Vulgata, F*<rn*»f.Legimus etiam
in vnoexempl.irieVouowv.id eft, confilium indixerunt: fic-
ut dkuntGixciUio.MoiaAimiHy. Sic etiam JVlarci ?.i<5, cnu-
Covxiov i-micujj. *\ y t . 05ror. V r el quomodo, id eft tttJ?,
^5 indefinite acceptum. Sic Demofthenes t mt m '~n» , 7iut>n l }
xiyv; tQftSoi.
1 6 Interminatus eft 'Jmn \wrnv Jd eft,additiv minis vcruit,
Vulgata, Pmcepit ad verbum, tncrepauit. Vide fupra S. 16.
Terentius^iiterminattiffuHtnefacercs.
I dcv o (&oujc /uyv,bv wpiTJazt'o ctytTtv
SECVNDVM MATTHiV M.
"Ecce "feruus meus.quem c- 1
19
20
11
to; fJt^v , ei$ bv XcfbxMO~Zv w \ww (AS>V
criv Title, ivvieiv d-TwSyiT^t.
aovcr\ tic; cV txjc, GtrXa.r&icuS tLuu tyofivtu,
ourS.
Ka?&uj>v (ruvTzT&iu/iAfjov ov %cf.Tia,-
ctv iy)tCci,/\vi eiQ vIkgc. rlw %&.oiv'
K«/ cy tca) ovo/j&ti cwtS e'3rn iA- %x
Ton sz&egwvixSv) axm$ £ctf/uyvi^o-
$< oc,Ti>(p/\9g KSM naxpog' 'tgjj l^n^L7rdj-
<rtv cwrov, coqtz rov tvqXov ^ nedtyov ycy
&£tj dufztvro tiwikc, oi oyT^i, %aj g Ae-
Cl </fe fyctQjLOTLIOl ClMVfJTtVTfC. £47TZVy
CVTDC. ML UllhClXK&l TV. S^Ctj/uyVlCt Gi fM\ Of
EiJb'g 'jo Tnovu; rotg cidv{irio~eiC.cw-
tuv 3 ei^iV twroic. , WcLotl fictatA&ct /iaaqjl-
ri
legi: dileclus metis, in quo ac
quiefcit anima mea:pona Spi-
ritum meum fuper cum,& "iu-
dicium Gentibus annuntiabit.
Non litigabitj neque c'ami-
tabit, nequc audier quifquam
inplaceis vocemeius.
Arundinem quailatam non
confringet,& '"'Jinum fumigas
no extinguet:vfquedum ' pro-
ferat ad vidoriam iudicium:
" Et in eius nomine Gentes
iperabunt.
[[Tuc " oblatus eft ei da?mo-
niacus caucus & mucus: & ia-
nauit eum, adeo vt qui caucus
ac mutusfuerat, & loqueretur
& videret.
Ec "obftupuit tota turba,di-
cebatque, "Nonne iile eft fi-
lms ille Dauid?
Phariiaei ver6,quum hue au-
dilTent,dicebat, |Ifte no eiicit
darnonia nifiper "■ Beelzebul
pi'incipem dcemoniorum.
lefus autem, quufciret co-
gitationeseoium,dixiteis,0-
rane regnu diffidens adueiTus
K
*5
V
10
I'
11
13
14
^
57
Ecce pnermett* (jttee-
Ugi:dile&Hs mem in quo
bene complacuit aninrte
me a: pana Spiv hum met*
fuptr turn , $r indicium
Gent ib m nuntiabit.
Non con'.eniet, ncane
damabtt Jin a audiet ali-
quis in pLiteis vote eiw.
Arwdinem Qnaffata.
non confringet , & tinitm
fumigans non extingttet:
donee eiyciat ad iiicloria.
iudicium.
Et in nomine ciw Cen
tes fber'abitnt.
TuncobUtutejl eid&- Sup.j.j;.
momumhabts yCeeats & Iuc.11.14
mutuf : z/carauit eum y
ita ft Loqueretur & vi~
deret.
Etflwpebdt omnes tur~
b<e, & dicebdnt , Nun-
quid hie efl filitu Dumd?
Tharifiei am cm au-
dientes dixerunt, Hie no
eqcit diStnones mjiin Be-
elzebub principe dxmo-
niorum.
Sup.f.-4
mar .}. iz.
luc.11.17.
Iefus autem, fdens co-
gitationti eotum , dixit
eis , Omne regnum diui_
fum contra Ji , de[olabi_
18 Serum m> <m, ; . ?mjc w Nonnui'Ji filium conuercunt:
alij piierum , ambigua voce, nam apud Gra?cos wajc vo-
cabulum eftambiguu,n.Aiij& puerum & filium mterpre-
tantur. Sicenim citat Cypri.mtis iibelloaducrfus Iuda;os,
vt Erafmusohferuauit. Sed Cyprianum conftat hunclo- 5
cum ita ciufle vtde verbis ipfis Propheta; non fuerit foli-
citus:quod etiam Euangelifta? plerunque faciunt,ficut vel
ex hoc loco apparet. Certe apud Hebra;os 13y [Netted]
Temper pro fei'UO."'.inquam(quod fciam)pro filio ponitur,
quanuisaliudfenriat Erafmus,qui etiam exiftimatfilij vo- 10
cabuium melius Chrifto conuenire. Nam,inquit, non de-
fuerunt apud Gra?cos qui ferui vocabulum vererentur
tribuere filio Dei,quorum eft Chryfbftomu.s. Atqui ita lo-
quitur ipfe Paulus Philip. i.7,quum dicit Filiu Dei fe exi-
naniuilTe,forma ferui accepta. Neque verb a ferm nomine 15
abhorruit Latinus Interpres,quoties in aliis eiufiicm Pro-
phets locis Chnftus ttuj< vocatur. Et hoc quoque videtur
ad immenfam ipfius bonitatem magnopere pertinere. De-
nique nonpatitur Hebra?x lingua? ratio , vtfiliom ver-
tamus. ^ Iudicium Gentibm annum iabit,xfioiv tt7c -"9vt- io
<nv eL77uyTtxH .ludicli appellatione compofitum ftatum in-
telligit:qui.i videlicet a Chrifto vera religio erat inter Ge-
tes promulganda, eieclisfnperftitionibus.quod vbicuque
fit , ibi regnare dicitur Dominus & iudicare , id eft rebus
prseeffe & moderari. 25
10 Quajpttam,atJUJTt'^i/uif/ifJcv. Virgil, primo ./Eneidus,
Quaff atam mentis liceat fuhducere eUffem. Quaflatum autem
Latinis eft quod vernaculo fermone dicimus froifse. Ter-
tul.lib..iduerfus Marc.?.contufim vertit.& quaffaIuda?o-
rum fide ita vult fignificari. Erafmns , Comminutam : id eft 50
contritam.qua? propria eft verbi amj-nteeixf^jiti fignifica-
tio.Sed hie accipi pro quafiatam indicat vcrbum fequeus.
nam qui fieri poteft vtquodiamcomminutum eft & con-
tritum,confringa,<; ? Itaque Grammatici Hebra?i ex hoc
Propheta; loco dirferetiam efieoftedunt inter yyi &*>3UJ 3?
[T\et!tafxJ&. Scibbar]i\uod illud no de« laret penitus cotere-
re & comminuere. 5 t/njw^xrvovi.ellychniu, materia;-
nomine pofito pro eo quod ex ea materia confeclum eft,
vt alibi x7v<* dicuntur retia ex lineii feu tenuibus Jim's con-
texta. 1 Trofer.tt c*&*.M?(vt infra verficulo^, pro U- 40
mitA-ny yjy wcqipx ) id eft, pronuntiet & ferat, fed cum vi
quadam,(fruftra videlicet obfiftcnreSatana & mundo)iu-
dicium ac ilntentiam , qua fe vere 6k reipfa victorem de-
clarct omnium inimicorum fuorum.Tuncenimrebellium
colla confringet» non iam cJemens &humi!is, fed feueru s
iudex, & maieftate plenus. Vulgata & Erafmus ad verbu'
Eijciat.ln Hebra?o pro etc y?tu ( legitur nON'7[teeWr/-/]id eft
hc *ad'3ii<w. Sed (vt ante dixi) EuangeJifta fentenciam fpe-
dat,fingula verba non numerat. Iuftmus quoque in dialo-
go ®p»c Tpuqasv*., duas afferthuius loci Grscas interpreta-
tiones,quarumneutracum hacconfentt in verbis.
21 Et in eim nomine,^ en Wo'.vs'/^-n twmo. Omifla eft hoc
loco pars altera huius verficuliita vt legitur in Hebr^isrfi-
ue quod Euangelifta; non foleant fingulis verbis iniiftere,
fiue(vt fcribit Hieronymus ad A'gafiam,quaeft.i.) librarij
eulpa,qui,proprereaqu6d nomen xfim* & fuperiorein ver-
ficulum & iftiuy priorem partem terminat , idcirco facile
potuit inter fir ibendum integram lineam pra?termittere.
quodquam fspe librariis vfuuenerit, noruntoptime qui
veteres codices manufcriptos cum excufis comparant.
Deinde pro, Et in eius nomine Gentes fperabut,legitur in
Hebreo, Et legem eiusinfuls expedabunt: fed eadem
manente fententia.
22 Oblatm eft, 'r^pcmn^H. Erafmus , AdduEius eft. id eft
KwmtfH. Vide Mar.7.?2. ^ Qui exem ac mntM[fuerat,~\
tiv tvqmv nffij lueyot Vetus interpres ha?c non legit.
aj ObflupHit,i'ZirttvTv.ide{ii&i7rA>itv»vTo. Latinum voca-
bulum nullum habeoquo vno poftit Gra?cum illud i^i^t-
SraLf fatis exprimi. Significat autem pra: admirationeapud
fenonene,& de ftatu mentis deiia. Vide Marci 2.12.
^ ^owaej^HTj.Vulgata.iVMw^W.Erafmus.iVMw-.qua; parti-
cula?ita qua?runt vtfubintelligaturnegatio. Itaque no vi-
denturhuic loco fatis conuenire. ^ TUimillej yVdn
Complutenfi editione leguur cXexs^'.-ci'if'cif. id eft, Chnftus
ille filius.
24 Ver Beelzebul, cc -ref %to>£tC>i\. Vulgata ad verbum,/«.
Beeixebub. Erafmus, Tra-fidio Beelzebub. Vide fupra, 10,21.
Cur autem princeps d^moniorum dicatur, diximus fu-
pra.9,j4.
15 QuumfciretytiJ^i:. In vno exemplari legimus iJijV,
quum vidiftet. ^ Diftidem, fM^d^m. Vulgata & E-
rafmus,D/w(/?i>w. id eft Jicupt'iilffu.quod non fatis conue-
nit, G Latins lingua; vfum fpedes. Nam w /**&&«% ( y t fu-
praio,J5,To J>^/7w^).i. diuifum efte autpartitum, idem hie
valet ac diftidere , fiue in varias facliones firilTum effe , vc
rj. it Maro, Scindiiur'mcertum (india incontrariayulgwt. ficut
e contrario dicuntur vnum efle quibus optime inter fe
conuenit. Itaque n (*&({* hac fignificatione refpondej:
Cap. XII. 58
EVANGBL1VM
Ka/ « vtxtu.vcl$ tdv owtvlv M> cV.feaA-
Ka) Ci lyo cv B«gA£g£ouA o^^aAXw
Tn^ctf/mpvict , 01 vjo) Vjufflcv j\vi QAtCctK-
tevor, ff& tSto ou>tt>) CjuFfiiaovfcy XplTUj.
E/ j lye or TT.'djmgLrn ©sou cmQclK-
j2aaiA&a. tS ®;ov.
If TTOuC, eftjVCtrCLf TtC, ei<Ti\3 , &iV &C, ~MV
oltttauv t$ i%ygfi t )i> tw ckSja cwtS <%tp-
7rWTVbj, (CUT JULY) <£7££>TD1> d J1(Tyi 7BP Iftlt&VjtQ.
ion rluu olziajit oatx <£tcLp7rcLj^>
O \xv\ w fAAT nuyvyj&r eftpu "£c\-i ^
A/a tStv Kiya u/luv , II ctort a /uyip-
Marc.j.28 ^^ iyy (ZXcLTtpniudcL Cl<pidT1(7iTctf <£?£
i.ioh.j.ij. al§(>cpTm<; yi <h tvv tzrvaij/jgnvc, @Act-
GtyYifJUCL OVX d<pi37i<rtTCLf TD% OL»$-(><p-
7JX)tC.
Kctf or, om &t7rn hoyzv y^thv\o\jth ctv-
3-&7TGv,cL<pt!dyrtTKj cttmij'bc, c/[ ctv ei7ry
yQ t£ Wv&j/ugLTct Th cLjiov^ovn etQidy'ji-
tcii duurti) ovtz a/ tovtu> tt^oljcovi^ oim cV
16
17
18
19
3°
Ccfe "'' vaftatur : & omnis vrbs
auc domus diffidens aduerfus
feipiam,non ftabit.
"Sed fi Satanas Satanam eli-
cit , aduerfus feipfum diilidet:
quomodoergo ftabit regnum
eius?
Et, fi ego per Beelzebul eii-
cioda^monia, ' filii veftri per
quern eiiciunt? propterea "ipfi
erunt veftri iudices.
Sin autem per fpiritum Dei
egoeiiciodajmonia, " nempe
peruenit ad vos regnum Dei.
' Nam quomodo poteftali-
quis ingredidomum potentis
alicntuf>Zk "'* vafa eius diripere,
nifiprimo vinxerit porentern
illu,& tiic domii iilius diripiet.
Qui non eft mecum,aduer-
fum me eft : & qui non cogit
z6
V}
z8
*?
necum,fpargit
?!
Ja
Propterea dico vobisjquod-
uis peccatii & blafphemia rc-
mittetur hominibus: blafphe-
mia vero in Spiritum non re-
mittetur hominibus.
Et quifquis "loquntus fucrit
aduerfus FiJiii hominis, remit-
tetur ei:quifquis aute fucrit Ip
quut' aduerfus Spiritu fanclu,
no remittetur ei neque' in hoc
feculo, "neque in futuro.
3°
Ji
tur. <& otanU cluitat i<el
domus dinifa contra fe y
non ftabit.
Et ft Sat.-was Sata-
nam eijtit j aduerfus fe .
aiuifu* tH : quomodo
ergo flabtt regnum e-
itto ?
Et, ft ego in Beelze-
bub eijcio damones , filij
yeftri in quo eijt mnt i 1-
deo ipft indices yeftri e-
runt.
Si autem ego in Spiri~
tit Dei eqciu d&mones , i-
gitur peruenit in vos re-
gnum Dei.
^Aut quomodo potejl
qnifqnam mtrare in do-
mum jort is, & raja eius
dirifcre , nift prists alli-
ir.meritfortem , & tunc
domum illiw diripiet ?
Qui non eft mecum,
contra me eft : & qui
non congregat mtcnm y
frargit.
Ideo dico -vobt* , Omne
p*ccatum& biaftihemia.
remittetur hominibusc
Sptritus autim blafphe-
mia nun remittetur.
Et quicmique dtxerit
verburn contra Ttlitn*
hominis , remittetur ei:
qui autem dixerit con-
tra Sfintum fanfium y
non remittetur ei neque
in hoc feculo y neque in
futuro.
Hebrso verbo Tlfl [Parad.'] ^ Vaftatur. s/>» 1 iu>t/'nq.Erafm.
Dejolatur. quod eft tranflaticium, &L/mvcZSsoji fignificat: vn
lie juA/MvafJ/Jii dicitur vidua, qua; fbia relifta eft, i.Tim.5.f.
26 Sedfi,wei.\iilg.&. EraCad verbum,£ry?.Ego vero
omnino puto k, pro i'mk' pofitum, cuius particular vfus eft
in aflumptione argumentorum. Vc autem valeat huiusar-
gumenti conclu(io,oportet coniungere cum eie&ione dg-
rnoniorum doftiinam cuius figillum eratmiracula,& qua
pra;cipue deftruebatur Satang regnu.id eft tyrannis quam
in homines exercet. Nam ahoqui non ex quauis eieftio-
ne daemoniorum ex hominum corporibus poteft adftrui
quod hie colligit Chriftus,quum ex pa<flo facile pofllt pa-
ti Satan (e ex corporibus eiici , vtin animis eo facilius re-
gnet , falfa fie ftabilita religione ex effiacia errons iufto
Deiiudicio, vt de pfeuJopropheris admonetur populus
Deuteron. 15. 1, & infra 19, 14. Itaque ovjjiyzv huius argu-
metieftin his verbis, Aut facitearbore bona,&c.mfra 3?.
2,7 filij ueftri,o'n]oi u/Jffl Heb.id eft veftri,fiue veftrates.
De difcipulis autem fuis Chriftus hoc intelligit , quos re-
uerfbs & edita a fe miracula narrantes turba audierat,po-
tiusquam deexorciftisIud^is,quorumfit mentio Aft.is,
i?.vt fit firmum argumetum.Nam potius cum iftis collu-
fit Satan quam fcrio ab ipfis eiiceretur, & quod ilJo A<fto-
rum loco refertur,verfute fecit Satan, ficutetiamquoties
Chrifto gloriam tribuit:& idcirco ab eo tacere iuflus.
5 Eiicinnt}iu.£'ii\r,u<TiiIn duobusexemplaribusfcriptu erat
cKfa/iiOTjeiicient ? ^ Ipft eiunt -vcftri indices-, axiv\ ufxfyS"-
miTOjj Kfira\. Erafmus, Ipftiudicabunt de vobis.ideft, tw-ntKyt-
vkotvu/u-^. Familiaris autem eft he;cloquendi formula fa-
cris fcriptoribus,quadicitur aliquiseumiudicare cuius
vitia Cvx virtuDsexemploetiam faces coarguit: quo mo-
do accipiendum eft quod paulo poft de Nineuitis & regi-
na Auftri commemorarur.
l8 Sin autem, A fi. Ita loquuntur Latini quum alteru
3 T prarceflit, & hoc dicendi genus melius refpondet Gra;-
cis quam illud Quod fi,quo vtitur Erafmus. ^ lS(jm-
pe £&.. Vuigata,Ag/f«r,Eraf.£i^o.id eft xv.
tp Nam,*i". Vulgata, .Aut: quod non conuenit huic lo-
co. Erafmus, jflwqui. Particulam autem » interdum poni
<iiTii\(,yiM)<; Buda'uv prolans exemplis oftendit. ^ Vo-
ttntti\alicmws, ] n i<%'&6. id eft </lwa.m, fiue ad copias & fa-
culta tes,fiue ad ftrenuu animii vel ad corporis robur refe-
rs, quiHebraice TIDJ [ghtbbor] dicitur. quanquahic vi- ^
detur potius fignificarilqui Hebraice aformidabip& aliis
noxia potentia vocatur yny [hams'] & alludit omnino
' Chriftus ad locum Ef 49.14. Vu!gata,fcow rdequo dixi-
muslupra,3.n. Caeteriim articulus fignificarionem habet
qua Gramatici vocant «to'e^^v,id eft indefinita.Itaque adie
ci particula alicuius. f Vafa, mAJn. id eft res & fupelle-
ftilem omnem,fiue inftrumetum:quo modo vaforum vo-
10 cabuluaLatinisaccipi conftat.Til'^taetia dixit Euripides
in Andromacha,& Vafa Latini,vt Hebraeis ^D Keli.
30 Mecum.fMT i/jurS.i.i meis partibus,fed ita vt ex meo
pr^fcripto agat quod agit.na Ccfe huius partis duce confti-
tuit.fignificat aute nullum inter fe & Satana,fiue inter ve-
15 ram & falfam refigionem, dari pofle mediu.qua de re po-
pulumetiam admonuit EJiaiReg. 18,11. Quidfietigitur
11s qui religionis controuerfias. fcilicet compofituri, viam
inuenire fe pofTe fperant qua concilietur carnis prudentia
cum Spiritus fapientia?
20 31 Blafhemta,^\a<rrp>iu'nt. Erafmus, Conuitium Quidam
Maledicium. Voc^bulum Grarcum ciuid valeat, & cur fer-
uare illud ma!uerimus,ante diximus $>.?. ^In Spiritu,
tS nv&jfyt™' Vide- fupra,io.i.Quod fit autem peccatum in
Spiritum fanftum.expofui !.Ioh.s;.i6.
15 31 Loquutitsfnerit,ei-rv\^i>]/.VideCupr3 3 S.i. f/»
hoc,w ixttka. In decern vetuffisexemplaribuslegiturcnJ
vwu ojSvifid eft in prxfenti feculo. ^ Neque in futuro, vrt
at tiS iu*Korn id eft, neque in vita,nequepoft mortem. No-
tum enim eftcuiuis Chriftiano, duplicis feculimentio-
' nem fieri in facris litem : quorum vnumabeo die uicipit
quo nafcimur,& huius vita? (patio terminatur:alterum ve-
rb proprie ab eo die quo morimur inicium capit, c'fti-ue
infinitu.Cetenim quia peccatoru remiflio.quam quifpiain
ipfo mortis articulo confequitur,proprie refpicit fwrurum
li feculum, ideo (opinor) dicit Chnflus fore vt blafphemia
in Spiritum fanftum neque in hac vita conftimtis, neque
etiam morientibus (id eft nunqunm)remittatur:quiima-
lioquin multapeccata in hie vitaremittantur } (vt i. Sa-
muelis iz.i^.}& rurfus multorum abfolutio in extrcmum
40 vita? momentum differatur. Pra?terea quaniii'; nulla pec-
cata poft mortem proprie remittantur,fcd vel in vita, vel
in ipf*
SECVNDVM MATTHiEVM.
59
Notum enim eft ex H.'brseis vfitatiflima ^Ha'^huiufmo-
di negationesin contraria maxime affirmare. Itaque 2vj>»
remituturyide fuerit atque Ce> to & abfque vlla venia pu-
nietur,tum in prajfenti vita,tum in futurarquod in his ipfis
impletum eft quos hie alloquitur Chriftus. Itaque modi's
omnibus ineptiflimi funt qui ex hoc loco fuum ilium Pur-
garorium igneui,& preces pro defunctis extruere funt co-
nati.Hoc autem vt magis norint veteribus quoque /anio-
ns iudicij patribus non placuifle audiant quid in hunc *
in fpfa mortertrune quia huius rcmifllom's plenum frudu,
ron percipient fideles nifiabexcrcmoillo die iudicii fu-
turi, videturquodammodoipfa peccatorum remiflioin
ilium diem difterri, ac viciflim dedaratio eorum qua; non
fuerint remilHi. Neque nouum eft hoc loquendi genus, j
qu um fere fetr.per foleat Spiritusfanctus, quotiesagitur
vel de folute noftra, vel de cxitio diaboli & reproborunl,
nosin extremum ilium diem perinde reiicere acfi inte-
rim neque Dei gloria fruerentur ele&orum anima?,ncquft
cruciatum vllum fentirent reprobi. Hoc tamen vtrunque to locum fcr'ipferit Fulgentius ante annos mille & centum,
quum falfum fit, apparet & remifltonem & con 'emnatio- & quidem hoc argumentum traclans ex profeflb in libro
nera in futurum feculum non fimplicirer reiici, fed *p -n, de peccatorum remifliooe lib. i. 014, Hoc, inquit , verba
quatenus videlicet Dominus eo demum die penitus ilia Domini** & Saluator nofter non aliqua peccata infuwoftculo
iudicia reuelabit &. exequetur. Sic ergo loquitur Paulus dimittenda <p<* in hocfeculo dimiffa non fuerint, fed bene intelli-
Rom.z.f, & 1. Cor.t.8, & f.^,& i. Cor.5.10, & i. Tim.4.8, 15 gentibus ojiendit non aUafedilla tantum in fuwro fewlo dimit-
& alibi.Sic etiam Pecrus i.Epift.r.^. Itaque futurum fecu- tenda, qux inhoc feculo in vna & -vera Ecclefa C atholica fue-
lum, fiue a d e mortis finguloru, fiue a die iudicii fupremi, tint vnicuiqut dimijfa. Use ille, dimittenda docens iam di-
fiue ab vtroque,diuerfa tame ratione inchoatur. Sed & a- mifla, quod tunc peccator verum & plenum remiftionis
1-ter & quidem fimplicius hue nodum expedire facile eft. peccatorum fruttu,vltimo ilio die videlicet, cofequetur.
^ 'miYiOtLVi ro Jiv£&v 1&7\0V ,'^
\ \ > ■ f . / . >\ ' v
TCW ^07iZV uJJTi }(CtA.OV >J TIOMSTUrn TOV
div^QOV <JZCZ&£9V 3 (ft TVV )(£.p7T0V OUJTCU fftt-
<z&t>)v c// pS T& }[$.ymli TO ehv^&v jivca-
OKiTOj.
yt^pa. XcthGiV 7WVV\pq) VYViC, : cm >t) tS 7ZZ-
ciojJjm&tvs tm? yscipJicu; TV '<&ing> ActAe-;.
O' d^ctdvg ctx^QopTroq cm tS ctytdov
Svo-cw&u ty\<; nj£p<Ha£ o;f£aAA« tzlcl-
yL§r}>' t(ety 7Tovne)$ av^Qcp7rcg cm tS 7ro-
Aiyco Jt v/uav on ttw fMM& apy>v ,
lav ActAMawOTV ol avQ&TmiZ&TQeftowvoi
<?&} cujt2 h'jy>v cv n/uMfet, %ejLO^coQ,
E» pS ffixoyuv mv cfiqcyGtiSvi try, %cy
Ton d7n%QjL^maa.v TivigrT^t/ujL^c-
reav >&) < ^ci^o^m i Xiy>vvi^l\iatLaiicL-
A^^'AoyM^u^TO odu m^eiov iJ\7v.
?3
J4
?5
5«
37
J«
Au t facie c arborem bonam,
Sc fru6tum eius bonum: aut fa
cite arborem pucrem , dc fru-
6lumeius pucrem. namefru-
c5tu arbor cognofekur.
Progenies viperarum, quo-
modo pofTitis bonaloqai,quu
fitis mali? (J nam "ex redundan-
cia cordis os loquitur.
Bonus homoe bono thefau-
ro cordis profert bona: 5c ma-
lus homo ex malo thefauro
profert mala.
Scd dico vobis,quodcunque
verbum otiofumloquuti fue-
rint homines, de eoredditu-
ros rationem in die iudicij.
E x fcrmonibus enim tuis "iu
ftificaberis , "& ex fermoni-
bus tuis condemnaberis.
Tunc refponderunt quidam
e Scribis ac Pharifazis , dicen-
I tes, Preceptor, || * velimus ex
' te lignum videre.
S3
J4
3S
tf
37
38
I
^A,ut facite ar bore bo-
nam , &fritc~iH eius bo ■
nitm .' aut facite arborem
malam> &• fruSittm eius
malum, fiquidem ex ftu-
clit arbor agnofcitur.
Progenies uiperarunty
quomodo poteftis bona lo-
qu'hquum fitis mail ? ex
ahmdantia enim cordis Liicf, *&.
os loquitur.
Sonus homo de bono
thefauro cordis profert
bona : & mains horns dt
malo thefauro profert
mala.
Pico autem vobis quo-
niam omne verbum otio-
fum quod loquutifuerint
homines ,redaent ratione
de eo in die iudictj.
Ex verbis enim tuis iu-
pifcaberis ,<&ex vtrbit
tuu condemnaberis.
Tunc refponderunt ei
quidade Scribis &7>ha.
rif<£H}dicentes y MagiJter,
\' voluwus a te ftgnumvi- Infr3i6V
dtre. Lue- u.zo*
- , ■• „«_ 1. Cor.i.jz
55 Tacite-rwiiarrtTt. id eft, ponite vel ftatuite^in veftris torum maxima cum minimis : qua? tamen tarn parua efle
videlicet de me fermonibus. Argumentatur enim Iefus io non poflint quin reddenda fit eorum ratio.'nifi Chrifti fa-
tisfaclionem ampleftamur.Otiofbs autem fermones Ter-
tullianusdepatientiarefte vocat vana& fuperuacua di-
da huiufniodi:eft etiam il<T$>*;7tt»* quam damnat Apofto-
lusEph.5,4.
37 luflificaberis. JV^JSito-ii. id eft abfblueris. Opponi-
tur enim tJ »«tTwJV<*£,&a/,Itaque inepti funt qui ex hoc lo-
co & fimilibus conantur operom iuftitiam (id eft qualita-
tem,qua in nobis cora Deoiufti fimus)ftabilire:quumiu-
ft ificari hoc loco non fignificet iuftum fieri, fed iuftum de-
(vt mihi quidem videtur ) ab efFeftu ad caufam. Quum
enim ipfius opus, Da?moniorum videlicet eieftionem re-
prehendere non pofTent , ipfum tamen vt magum accufa-
bant. At enim,inquit Chriftus, quale eft opus talis eft e-
ius au&or. Aut igicur fatemini bonum cum eife a quo bo- *J
nu opus edatur,aut vtrunque maiilefleoftendite. Simul
autem Chriftus eorum hypocrifin coarguit.
34 VoftitisyJbJia.8K. VuIgata&Erafmus ad verbum,
potejlu.Sed resipfaaperteoftenditindicatiuum pioopta-
tiuo pofituin efle. Sic Ariftoteles , aWv -mm-d tfov £$6™, S J° clarari. Diuerfuni autem eft illud ex quo iuft >. fimus, ab i-
70 /rf/j «c/ic «"^v itiyv £i1k,tU» Si tha-vci'M a'wtx. pro, a ti» <u tyor. pfius iuftitia? teftimonio:& Paulus prajfertim ex tota Scri-
Gregorius de Baptifmate, ow'tAV t&T @k£ /Ayt « ^*m x) wtvn? <ti- ptura teftatur nos,quum in tiobis iufti non fimus,in Chri-
tfiotn. pro Jhin *v.qu^ exerla obferuauit Budsus ille Gra^ca; fto tamen(qui eft iuftitia noftra)per fidem apprehen(b,iu-
lin^ua; doft iflimus. ^ Exredundantia, e'x <r$ex<xt&wni. ftificari,id eft pro iuftis cenferi.ac proinde abiblui.Sed hgc
Vulg& Eraf e,v^H»i/<iw/rt,nonfatisexpreire.eftenim hoc 35 fides ex ipfius frudibus(id eft ex openbus)cenfetur,nem-
non generaliter accipiendum, quum neque femper intus pe vt vera diftinguatur a falfa & adulterina,vt docet laco-
fit multum eius rei de qua (ermonem aliquis habe.it, ne- bus.Chriftus autem fermonis facit mentiohem,non vt c^-
que femper animus & os confentiant : fed eft peculiariter terahominisoperaexcludat,fedadiddequoageb«turo-
a Chrifto :n fuorura obloquutorum defperatam improbi- rationem dirigens. Et certe loqmjrio quum fit cogitatio-
tatem didum, perinde acfi fcriptum eflet. Ex eo quod in 40 numindex& character, vna eft ex praecipuk hominis a-
corde veftro redundat, os veftrtim iftam blafphemiam e - clionibus , & quidem maximi incer carteras moment! , vt
uomit.Huc edam fpeftat Thefiuri nomen in proxime fe- docetur copiofe lac.j. ^ Et tx,K.*j in.In vno exem-
quente verficulo, vbi generaliter dicitur,horhines id qqod plan fcripium erat » U^vel e*:fortaiTis reftius.Quanquam
maxime lpfiwntus allubefcit, iibentervelut ex cordis pe- in hoc dicendi genere^pro» niterdum accipitur. Ari-
nu reconditum depromere. 45 ftoteles, »' af'tTti (mto. >.v?mc km »'<ftv»s. Et contra « pro ^ , VC
56 Otiofum^ apyv. In quodam exemplari pro *^>v fcri- Rom.4.13.
ptum erat wov»g?Yid eft malum. R urfus in alio neutru fcri- jg j{e(ponderunt } a7rtK(i^niirTty.Erz(iti.lnterrogarunt. id eft
ptum erat, fed receptam lectionem maxime probo.Argu- ♦^^j'twjw. f Vdimus^xa^i. Vulgata & Erafmus.
mentatur enim Chriftus a comparatisj comparans pecca- y o/»w»«.quod nimium i/nperiofe diclum videtur.
Cap. XII. 60
EVANGELIVM
O' JtonwMs &*%v eurnTs tTmW* . Ip^vertrefpondens dixit J*
1 eis , Gens mala & actultenna j
Ionz i.i.
40
Ioni 3.J.
J.Reg 10. 1
4i
fxeiovl 'covet to ••3t£?£«to.
iV'cTrtp $ k% ^covaZ oe rvt mi A/a to
tw-rvLslptHS n/ut&t; my rp&tg vvxjus, ov-
ttoq i<7QUj 140$ to aJ>$p°p7rov cV tm H&pJict
vig ync, rpeiG v\fMo(f.t; itj rpa; vvktzu;.
A'VcTp?? Wivd/irq cuvetfnovvTstf cv tyi
%e}.ai $ tWc; fyeaZjcwmeiKSFj ifa.Tuy.tt.-
vovoi'>' eturlw' oil /twnvon<mv t-ic, to mpv-
yug. I* covet' ttyj iJhu 3 <ttrXeiovl covet to<h.
YmmKiostL votvv eyepdriairetf vv TW^a
2-par «M. X £^ fjft TvigfyjiCtf TfltWTWC, j£ ^pt7KKg/-
v&tewrlu/' oti mA-S^ok ip 7rtgcpm>VT4Q
yiq duovcrrtj tIw aotpictv "ZoAofACovTvq'jfjtf
iVci),7rA«oj> 2oAojua>yTC£&>«A.
fier
(eci lignum |
4J
gnum requnit, L-.
non dabitur ei nift hp-num il
lud Ionar Prophets.
[jSicnt enim fuit lonas in ve- '40
tre ceti " tres dies & ties no- j
cles,ita eric Filius hominis in
corde terra? tres dies &c ties
noctes.
"Nincuite. " refurget in iudi- <
cio cii gece ifta , " & condena-
bunt ea: || cp ipn refipuerint ad
pradicationem Ions: & ecce,
pl 9 quamIonas*/?in hoc loco.
[|Regina Auftri furget in iu-
dicio cii geie ilia, & condena-
bit ea: quod venerit a'cermi-
nis terra; vt audiret lapientia
SoJomonis: & ecce.plus quam
Solomon eft in hocloco.
Carterum quum impurus f 43
-
Qui refbotidetis ait ti-
lts , Gena .itio mala <&•
adulter a (ignwm (]ii£rity
& fg" l, ' : - non dabitut
et, mfiftgnum lonx Vro~
phet*.
Sicut enim fiat Jonas
in ventre c. ti tribm die-
bin & tribm tioaibutj
ftc erit Ttiitu bominii in
corde ttrrx tribm diebus
(y ttibtiinoElibus.
V in N intuitu turret
in indicia cum leneraiio-
ne tfva, &■ tondnnnabUc
tamtqma pxnitenttam e-
gerunt in prxdicatione
Ion* : 0- ei.ee plus quam
Iona-s hi ■
J^tg-ina^ftifiri furget
in iudicio cumgentratto-
ne ijia , & condemn abit
earn : quia 'vtnic iifni-
bui tetrje andirefabi^n-
tiam Salutnonis: &• ecc? y
plnr> quam Salomon hie.
CMiim autcm Immun-
ol) Gensy -ftjii. Vulgata & Erafmus, Centratio. Ego il- bus folis inter Gnrcos notum,ideoc]ue cum fequente vo-
lud malui vfurpare quod planum eft, & vocabulum Gra?- call connec"tendum,quod quum exprinure ac proinde ne
cum opcime expnmit, hoc quidem loco.nam -^»* etiam fenbere quidem pofient excen Gra;ci ,co.ifti funt enii io-
aliaiiKerdum declarat , vc alibi obferuauimus. hrafmus co in peregrinis vocibusfublhtuere & j.ronunciare modo
nationemincerpretatus eft infrajLuca? 11.29. f Ma- j per u } vt mhis Hebraeis, moob per* inRomanii vocibus,
la,7n>v»&l.ErdCmusyTraua. Ego verb malui Temper inter- vcinsWew & rTmiiibus, quern fonum imperiua randem
pretari eodem modo:quanuisfortaffis reclius verterimus
fceleratam. ^^4dulterina i uu>i^i\it.'Vulg.adultera.Al-
*ludit ad locum EfaiX57.j. Vfitatum enim eft Scriptura?,
adulteros vocare omnes eos qui a vero Dei cultu deficiut,
inter qtiospra?cipuenumerandi funt hypocrita;. Mihi vi-
dentur tamen hie potius Iudgi vocari ipurii & degeneres,
q»os Hebrxi vocant 133 'Oa \_ben e na^ar'] 8t Gra?ci ge-
nerali nomine at/xoi^'oi;. ficut Plalm. 144. H3J ^3 [ Bene
10
inuexitmliteram/2 Gr^corum. tthancqu dem caulam
vel precipuam efle arbitror, non illam mere Iud.icam &
fuperftitiofam , curnomen illudtetragrammatonludaji
conuerterint KJg«?, qubdillud videlicet Gra?ce nee fcri-
bi nee enuntiari pollit. f Keftrgent, tiac^ mv7ai . Vel
Surgent,vt pro fimplici accipiatur, atque referacur'ad iu-
diciorum confuecudincm:folent enim aflurgerequiin pu-
blicis ccetibus aliquid flint difturi: quo re/pexir Chnftus.
nekpr~\ ideltfilij extranea?dicuntur : quo fpeclant etiam 15 Malo tamen adipfam relurredionem hoc referre , perin-
Chrifti verba,Ioh.8.3i?.& 44-Sed adulterij nomen opcime de ac fi fcriptum effet, refurgentes cum hac natione. nam
conuenit. quoniam ratio h ibenda eft promiflionis Abra- certum eft hie agi de extremo iudicio,neque vtrtur Chri-
hamo fada?, 8c eius foboli, videlicet legicima? non adnlte- ftus pracpoGtione <^,fed yu*7a,pro qua by rus interpres ha-
rina?. f J^equirit.'^^ru.V ulga.ta.Sc Erafmus 3 C)M«wt. bet Dy [him.'] ^ Et condemn *bu::t , w xjcnuLfmn fuo
Sed aliqua eftemphafij prspofitionis 'fni, adeo vt etiapro l0 videlicet exemplo,vt fupra 17. Vide Rom 1.17.
defiderare, & fummo ftudio aliquid efrhgttare '6fa?m*h a 41 ^Aufiri, nnv. id eft mcridei. Ea vero 1 Re?.io,Re-
Gra?cis,&requirereaLatinisvfurpetur. ^SedfignZ, gm.\ Saba; vocacur, quam nonnulli volunt fuifle Meroe's
HX ff>,jw«oi'.Iterum ^proet^*.vt fupra,a.ip,& Acl.io.i3. infula? metropolin, ex Iofephi authoritate, qui hanc regi-
40 Tres dies.Tfiif »' i u.«esiec.Vulg.& EraLTribus diebusScd nam ipfi quoque ./Egypto prarfuille tradit.At ego Iofepho
miror cur eonftruclionem mutarint, quum prajfertim ^ non poflum in eoaflentiri,quum nihil impediat quomious
Grammatici omnes teftentur tempus continuu(cuius hie ha? L potius accipiamus de Sabxorum regione , apud om-
eft magna emphalis)quarto cafu declarari. f Incorde, nes authores ce!ebri:cuius etiam fitum (ti diligemer me*
wth K<ie<ti*. Hebraice 3^3 [belib] id eft Intra. Nam apud tiamur)comperiemus elfe juceiufdem,aut certe no mul-
Hebrxos cor pro medio accipitur, & ad res etiam inani- turn diuerfa? a ludara longitudinis : hoc eft,fub eodem fe-
mas transfertur.vt Exodi i^.S.quod in vernaculo fermone re meridianoac Indaram : (squales enim locorum lon^i-
imitamur. vt quum dicimus, Le cxurdu bois, le cxttr de la tudines definiunt Geographi , quum loca ipfa Tub vnoSc
pomme. Sed & medium pro inrimovfurpatur omnibus lin- eodem meridiano fica funt) adeo vt Sabarorum reaionis
guis. Cor autem terra; vocatfepulchrum , quoniam qui
^ fepulti funt.velutin terrxvifceribusfiiDtabforpti. neque
appofi.e Hieronymusin Iona,locuputauit hie fignificari
inferorum. Docet itaque Chriftus nTurreftionem fuam ^
fore iftis perfidiv & impiis omnium fignorum vicejdque
m eorum pemicie. Quod autem ad trinoclij fupputatio-
ncm attinet , coniungenda eft nox cum die , cuius eft ap-
pendix, ficut oftendemus infra 1^,17.
41 Nineuit<e,u.icfpict<ivAilrBu.i\\uS avJ^h addere fere 10-
lent Gra?ci,Latiiuprgrermittunt.Hebra;i quoque addunt,
fed primitiuis, non dei iuat uiv.dicunt enim ViriNineua?,
ficut Viri Ierulalem. Hoc autem annotaui, quia nonnul-
los video parutn appofite, arrepta occaMone ex hac parti-
cula,quibufdam locisde humans vita; ronditinnediflere- 45 ftuy fumptoabiis exempio quosa Dxmoniis reipfa cor-
* rc.Ca?cerumiIIud?nx/:*'p;<«>f libetobferuare, lirerami/,qua; poreobfelTos liberal) it, vc poftulabatfermo ab lis ccrptus
refpondec prupne litcr.e Latine eorum , non autem «,di ■ in quos horrendam hanc fentenciam ftringit, qui quum a
phthongo, in hi$ vocibus Hcbms Nj»A-i«», Ei?*, Evih*., Sat.ma cipriui non corpore led amnio tenerentur, (de
A&v,AttjJ«4, Euajoc , & czteris , fi quaeeiufmodi in his libris quibus Paulus i.Tim.i,ztf.)cognofcere, vel inmti, cc.
& Grsca vetcris teftamenti editionc occurrunt, non co- 50 fueratw oblatam Hbi [icr Chrif^um liberntem,& c.uamuis
hxrerecum «, vt efficiatdiphthongum <<b, fed refpondere non affe&u, intelligent a tamen & agnicione Chrifti fue-
litcrx confonanti ! ,Hebra?orum, quxeft digammaxoli- rant illuftracij de quibus Ghriftus I0I1.7, z8. Itaque hoc
Chn.Ut
40
'0
fitus.habita ratione Iuda?a?,fic prorfus meridionalis.
^ Terminvfy/n<>5e.Tw.iA eft extremis. Gcero,2w«»; nullum tot
calamitaubus &&rumnn terminum irmenirtmus. Vu!g.& Eraf.
finibtn, id eft o&ov. Indicant autem etiam ifta hanc regi-
nam e Sabxa potius quam Meroe adueniffe.Sita enim eft
Sahara & Saba eius metropolis in extremo Arabia: fclicis
hctore,non procul ab lpfis finus Arabici faucibus.
4} Cxurhm quum impurus , o'tw <fi td d-.&Svfnv. Docet
Chnftus eorum quos alloquebatur exemplo,homines qui
Euangelij luce ipfis illucefce'tem deftinara pixfertim ma-
Jignicatefuffbc.irint.deteriores eoufque euadere,vt(ficut
alibi dicirur) multoprxlHterit iplbs dunquam quinquam
de falutis doclnna deguftalfe. Hoc autcm fignificat Chri-
SECVNDVM MATTHiVM.
3"tf *&TD TO 0LVd-POO7tVV, cT,tf<%$rcLj eft' O.VV-
J'gaov Toimv 3 £v\tvvju aw&7Tauu(nv, >(cy ov%
Ton. Xiy&i^L 7n<rp?y& «£ tov cikov
floVy b'div c)c,)iK$vv. Kctf f A3bV Jj^icmei
^oXctfyvT&rttTtt^PfjSyOV 3 if^j KtMcryM-
ToTi TTOpdjiTCU j )(Cy ^^X^fuCctVei
/Lte.$r gflttiTO iwfa, tngcf. <Grvdj/mg.Tn7ICVY\-
' eyTeggt, iODTht' %cy iO^cX^OVpx :(C/iTC Iftii i~
%'JlI , <S? yl-tTctf -VX i%CLTU TO rf,vL 1 &P7KV g-
Trifyv arzuTtirn Tixvnp-Z.
E tj eh ouWi ?& Aouvtvc. toIc byfkoic,^-
E/77% «A 7ic dura, I c/bi/j yj e fiyitoa cvv (s*
o/ <z-h7\!poi ovu g£0J isY)qcj.Gi 3 tyrouZnc,
ozii/\s(.}\no-ctf.
O </«"^ox.£z5?*cfi^ TZtT&rTJvvTt euy-
tc£,Tic %<frv n /u,}nwp ^pv, %cy nvic eicnv ol
a,J\h<poi fj&v ;
t(cty ol a<h\<poi m_QU.
Cfqtii y€ cu> ->mmay\ to IhAw^ txtttl-
Tfjc, </"f to or «g£.vo% , cwrve; /n$v a,J\X-
<poV,<£ dAPifti,^ jttvnmp ^'
KiQetAcLjov iy.
EN c/e* tm njuipoi exeivY) cJ^-ASwy o
££t t/o/ ^U/\Cf,0S0LV.
Ka/ owjY\^§y\crav 'Z&&Q ojutw oyXoi
ttc AAo) &>cre o/;tci/ «S to ttMTcv ?.[/.£ cur-m
HgSn&ajt. % GrctA o 6%Xo$ 'On tvv ctfyta-
Xov&twW
Ka/ iXctXyxriv cwroic, TroAAa cc -svjSjt-
CoXajt;-, teytov , iV^c^A^*!/ o coorei^pv
i
to cmapav
44
4^
fpiritus exierir a quopiam, am
bulat " per arida JocajCjua^rens
requiem,& non inuenir.
Tunc dicic , Reucrtar do
mum meam, vndeexiui. Et
cjutim vcnit , inuenit eamxa-
cantem, '' verfam&ornatam.
44
6t
dmftirittu exlerit ah ho-
mine j amlittlat per loot
arida tjuartm requitm,
& non inuenit.
Tunc did: , h\euer-
¥
4 7
47
4S
SO
Tunc abic & accipic Tecum
feptem alios fpiritus peiores
quam ipfe/r: & ingreffi habi-
tant illic , flfitque vltima con-
ditio hominis il'ius dctenor
priore. ita etiam erit genti i'fti
malx.
[|Quu autem adhiic Joque-
rctur turb.cecce, mater & fra
tres eius adftiterut foris,qux-
rentes eius colloquium.
Dixit autem ei quidam, Ec-
ce, marer tua & fr acres tui fo-
i is adftant , qua^rentes ' tuum
colloquium.
lpie veto refpondens dixit 4 g
illi qui hoc ei dixerat , Oua? eft
mater mea, ik. qui film fratres
mei?
Et protenfa manu fua in di-
fcipulosfuos , dixit, Ecce ma-
ter mea & fratres mei,
Quifquis enim fecerit quod
vult Pater meus qui eft in ex-
ists eft meusfracer, & foror
3c mater.
Cap. xiii.
Llo vero die egrefliis Iefus
domo,fedic apud mare.
tar in dotniwi meam, -vn-
de exiiH. Et venit ns, <n-
uenit earn vacantcm,f<.o-
pii mundtXtam &o<na-
tarn.
Tunc yadit , & affu-
mit feptem alios fyiritttt
fecum neqmori'S je : (ef
intrantes habitat tbi: &
fiunt notiiftima homing jj e j, r g .
ill'.tis peiora prioribtis Jic Sc 10.26.
erit & generationi huic l.pct. .20
peRim<£.
46 ^Adhut eo loquente ad Mar.?.}!.
turbas , ecce, mater eius 'uc.8.10.
& fratres ftabant forts,
qmerentes loqui ei.
I
Et coa&a eft ad eum turba
multa , adeo vt nauigium in-
gre/fus federet. tota aute tur-
ba fupra littus ftabat.
Et loquutus eft eis multa
" per parabolas , dicens, Ecce,
'qfiidam fatorexiit ad fere n
dum.
49
^
Dixit autem ei qui-<
dam, Ecce-, mater tua &•
fratres t»i forts fiat,qine-
rentes tt alloqui.
^4t 'pfe rrfpondes di-y
centifiin a\t,Q^£ eft ma-
ter mva, & quifunt fra-
tres mei?
Et extendms manum
in difci pulps fuos , dixit t
Ecce mater mea & fra-
tres mei.
Quiamque enim fe-
cerit -voluntattm patrtt
mei qui inc&lvefl, ipfe
mtwfmtti & foror ey
mater eft.
Cap. xiii.
12^ illo die exiens leftti
de domo 3 fedebat fecHt
mare-
Et congregate funt ad
eum turbo; multa, ita vt
in nauiculam afcendens
fedcret.gr omnis turba
ftabat m littore.
Et loquutus eft eis mul-
ta in parabola , dicens^
Ecce, exiit quifeminat
fminare.
Chrifti didum nihil ad eos pertinet qui vera 7^^^^*
funrdonati, vtpotecjuaefit^nt^'xxTOy donum, quum fo-
ils de&is,nunc|uam cerce pericuris,donecur.Et tamen ne-
celTaria eft ha?c dodtrin* imprimis, tu aduerfusoffendicu-
la,quum ex nobis exeunt qui ex nobis efle quidem vide-
bantur,fed non erant: turn vt ficut hrma eft e ! eftio,cuius
inui<flum teftimonium eft vera fides, fie ea media fummo
ftudiorerineamus quibus fides rerinetur. ^Tera-
rida faca- <Ji' mivS'^y tottkv. Neque alle^oi iis neque curiofis
fpeculationibus indulgendum, & Spiritus nnpuros res i-
pfa oftendit nufquam efficaciuv quam frequenrilfimis lo-
cis Dsmones r. gn ire. Sed & lftud mirandum non eft in-
crepatos a Domino & extra hominum coetum ^uoties ei
libuit ablegatos, infblitudinenouas redeundi occafiones
qua;rereirrequietos. Quinetiamincultis & 'qualidislocis
mirum eft, & tamen experientia ipfa contirmatam, figas
& veneficas plerunque inneniri. Denique quantum dlic
valeant Satan^car pra?ftigia? doccnt mala per Eremitas &
Monachos iampridem iu Ecclefiam inuec"ta,
44 V erfam, cnimg?>vfyov. 3. Verrendo , non a Vertendo:
quo particinio idonei authores vtuntur. Vulgata, Scnpis
mundatam.Era.fmUsy'icopKpMrgatam. His autem verbis,qu£
quum ad homines ipfbs reterantur , necefTe eft allegonce
exponere, fecuritatem & otium videtur defignare: quo-
rum ilia Satana? aditum pa tefacit, iftud autem eum etiam
ad fe vitro allicit.
45 Peiores, ■mv»&Tt&t. Ita vcrrimus, nea nobis diffidere
5 videamur. Alioquienim fupra admonuimus,Tc»«e?» am-
plius aliquid fignificarequam^»uy: vt mihiminime dif-
pliceat Erafmiverfio,qui interpretatur Sceleratiores. Vul-
gata, Nequwres:quod proprielibidinofiores declarat.
5 Ingrefi «W^'vra.Erafmus',/»(£rf//W,fta*\39v: quod tefta-
10 turfe legifle in luodam exemplari. ^Vitima con-
ditio , -mi^uvx. Vulgata , T^ouifima hominis illius Erafmus
Tftiemail/iiuhom-nisMihi verb vifum eft hocdicendi ge-
nus perobfcurnm.
47 TuumcoUi>quium,3zixa.hHaiuj. Vulgata & Frafmu.sad
^ ve; bum Tibi loqm.ln vnoexemplari legimus <ri iJ^,vide-
re te. Fratres autem appellantur eius cognat(,de quibus
infra 15,5 S-
48 Etqui,t&\ Tj'vec.Erafinus,^'^ ^M:'.id eft » -n'vtf.
50 Meus f rater,* jikqci; fuu. id eft mihi comune genus,
IN CAPVT XIII.
z Supra littui,'@n -rev !«Jj«xov. loco videlicet fuperiore.
3 "Per parabolas, in -rrtouCoAtuc id eft per comparanones
6 fimilnudines. Vocabuium autem Gr^ecum r eruaui,ipfi
F. j.
^o
Cm XIII. 6i
EVANGEL1VM.
etiam vulgo Tin's iam familiare. 1" [Q%Mm\ Sato?, I Hebrseos litera n [he] pra?fixa 'verbl? & participiis ) efle
■nrHg^.Vulgata, Qmfenrinat.A.6 verbum,Semitians.Scien- *o'ew>v , icj ert iniefinitutn : quafi dixiflet «r«-;'ejo» to. id eft,
dum eft autem articulum hoc loco, (cui refpondet apud quidam qui fementem faciebar.
KaJ iv itS cmeip&iv cujtvv . a $j latere
•nuep rbj) oJiv' vy) w A3* 7» 7ivmvet , *#
^e/LTt^a.^v (Witt-
oJjc £**$ 3*fv TK^kbJ) 3 H&j djfeaC oZ,aAi-
TUteJj& TV fJlM %«V ^a^S J4JC"
t<5
H*a/« <^ aJvctniXaxTot; qmcw/jjlti^yi.,
i^ZOVTU-,0 J rojL'AKQVTVL.
Inf. 2J ij
marc 4 iz
1 tic $.10.
ioh.n 40
aft ;8.26
rom.11.8
O i^»r &>TB6 CtJtOV&tViCtKOViTCa.
Key 'z&ggavhSov'ttt; 01 /j_gt3wrctf eijrcv
ojutzS, A.'a-n ;> <©^t,3oAtf/c AaA«c cu/-
(ZclotXc'ioa rfiovgcjLVCov > cAt&voiq j ov J\.
ootojj.
(G c 'c7id;$£;£«>c^o37/:rs<Kty cwVJ,^ j
«%/, osdjSwttrauf ot; t,q 'j ovx, i'%ei , ^/
r^« ap^ttT&i d.7T OJJfii. )
A^ j 071 (2>/\iMvn$ ov ^Xitilvot^ (C a>iou-
0VT5C Gt/H. OLZCVCV QTV&th CWO10V01V.
Kotj a,va.<GrXY\gc,v r raji tsy clutd7q y\ ?&gp-
ic
11
11
M
Et interferendu alia quidem 4
cccideriic itcundum viam:&
venerunt vo;iicies,&deuora-
uerunt ea.
Alia vero cccideriic in pe-
trofa , vbi non habebanc terra
mulra: & ftatim exorta flint,
pioprerea quod non habebat
prpfundam terram :
Sole ante exorto "ardore ta-
<ftafunt,& "propterea quod no
habebanr radicem,exarue'rut.
" Alia vero ceciderunt in Ipi ' 7
nas: & ' alcenderunt fpiij«e i & |
furTocarunt ca.
Alia vero ceciderut in terra
bona:d<cediderunt fruclii.aliud
quidem " centena, aliud vero
iexa< r ena,al<ud vero rricena.
Qiii habet aures ad audic-
dum,audiat.
Tunc accedences cjifcipuli 1
dixerunteij Quare "per para-
bolas Ioqueris eis I
Ipfe vero refpondens dixit
eis, Quia vobis dacii efl: nolle
myfteria regni carlorum, illis
autem non efl datum.
' |!Quifquis enim habet, dabi
tur ei>&' artiplius habebit:quif
quis autem non habet , etiam
quod habet tolletur ab eo.
Propterea per parabolas lo-
quoreisj quia vid' ntesno vi-
dcnt,& audiences non audiiit,
necintelligunt.
(I Itaque completur in ipfis
IX
•3
1.
Et aumjemtfiat, en, -
ddto ceciderunt feus
viam: & t» netunt •>.-.-
lucres cxli , &■ comaU-
runt ea.
Jflia autem cecid&ritt
in f>etrofa,ilt non habe-
oant terram mult am, &>
cut'muo exortafitnty quia
•ion \>abcldt altitudintim
terra:.
Sole autem nrto <eftna~
ucrunt, <*r quia non ha-
bebant radium , aittc-
runty
^4lia autem cecidemt
m jpma-s , u- r.iucrur.t
fj'ihte, & fuffuc+iierant
ea.
^diiaame ceciderunt
in terrain bonarn, & da-
b.ait frufinm,a/ittd ecu-
te/tmum, aliud fexage fa-
ir, u;?;, aliud iri(efi,r,n?n.
Qui bahet aura au-
diendi,auciiat.
Er ace'edentes difcipu-
!i dixerunt ei, Quare in
paraaolii Ioqueris lis?
Qui rrjpcndens ait il-
lis, Qttia yuhis datum eji
nofle myftaia regni cg-
lorum y illn autem non efl
datuhi.
(Qui enim habet dabi
tur ei,& abi<ndabif.qui
autem non habet,&quod
babei^auferetur ab eo.)
Idee inj/arabolis lo~
atwr en , quia videntes
>,on-i>ident , & audien-
tes non audiunt , nequt
intellifunt,
o
Et adrrnpletur in eis
a Infiiundndoycv tJ enreiprtr. Terenrius,rw agendo partem
ofiend-.nt. VulgltiyDum feminat. Erafmus Quunrf minaret. 5
5 Inpetr-'fa 'trkmxTmftfSn Er.ifmuSj/n foca fa.\ofa. Illud
propi 9 abeft a Gr£CO,& frequeter etia apud Plin.occurric.
6 Ardure tacia funt, cHcuiiwdS*. Erafmus , Exuflafunt.
Vu!g.a:ftuarut:qiiod deftirpibus & huiufmotii rebus non
meauni legere vfurpacum. Add" ou'od n nav^a ardorem J o
declarat,a quo dedrcitur Kstv;j^Tt^iSm, id eft ardore ex-
hauriri,&: torreri.Vertimus autem Ardore tada funr,po-
tius quam ^.ftuarunt: quod ./Eftus proprie de alio caloris
genere,humente videlicet eoque fuffoc.inre aur pra?foca-
te die uur , luc eft , de eo qui vdo cslo fudorem nimium 15
exprimendo , noftra corpora penitus rcfblu t. Vernacula
lingua dicimus-^ne chaleur foubs nue ey efleujfee. ^ Et
propterea qmdnnnwq Ji*. re^'Sicetia traf.fuperiore verf. -
7 Alwi-verh, £i^a.Si. Erafmus, ^4liarurfus. id eft d'i\*
TnLytv. ^ ^ffurrexeritnt, wiCuoxir. i. excreuerunt. Plin.(que 10
fequor)hac fignific uione vtifoler Aflurgendi vocabulo.
8 Cpw/e^^.s'if^m.fub.grana. Vu'gin, ^entcfvnnm. id eft,
»VjeitcT9».Erafmusi r e»(/*/»/««».id efts^TOvw'^iu;, vt loquitur
Thcophraftus. Ad verbum, Centum, vt pofta."^a fubau-
diatur anipwm, & poft o(jS{J fubintellig itur iukkhc, propter x 5
mutatum genus in Grafcis.
10 Ter parabolas, ut mt&tCc,xdj<:. Intelligit qua? vocant
Heb i a?i lV 7U0 [ Mfle] qua voce non tantiim fignificatar
Comparatio fiue (imilitudo,quibus fa;pe non obfeuratur,
fcdilluftraturfentetia, fed figuratumdicendi genus,indi- 30
gens interpret uione,quauis flepe a rebus perum'gatis fine
petit-v.cuiufmod (unt prarferrim Allegoria?.
11 Q_uia,'l-n. Erafmus omifit hancpirticulam taqtiam
redun an em,vt fxpe alias 77Aiova'^. Mihi autem videttfr
caufo? vim habere hoc loco, & cum fupenorciiuerroga- J5
' tiont coha^rere. ^Myfteria,fwiTi^i*. Hie quoque voca-
bulum Giarcum fcru;-ui, quo frequeter Cicero etiam ipfe
vtitur,quo vide licet arcana, nc n qua?uis,fed facra, & pro-
phanis hominibus mini me committenda fignificantur:
quamobrem etiam Gixcis ira funt vocati facii fymboli-
ci,& figurati ( hriftianorum ritus, quos Latini facrameta,
a folcnni,vtarbitror,iureiurant!o vocarunr. Myfteria ve-
ro dici meminerimus , non qua? in Ecclefia fua Deus qui-
bufuis patere velit, fed qua? foli Ecclefia? fua? patefacit Fi-
lius,ca?teros iufto fuoiudicio deferens in tencbris: & pre-
fertim hoc iudicium ( vrex hoc loco apparet) ineosfe-
T' ns qui Dei bencficium funt pertimciter afpernati.
^Tllis autem non eft datum, ckhycic <A' k JiJl-jz^. In duobus ex-
emp'anbusfcriptumeracjiitf/n/f Jt 1 cVotc^Cha^s ,illis verb
perparabolas,quod eft in Luca.
1% Qmfquii enim habet, oV-nc ^fi*x H -Id c ^ qui "on Con-
tempfit Dei gratiam , fed iainaliquantulum ftltem inea
profecit. Huic opponitur qui non habet , nifi in fpecicm
videlicet: cuiufmodi erant Iuda'i plcrique,qi:annis fibi
fblis res diuinas "effe patefaclas gloriarcntur : idcirco di-
gniquibus etiam ilia l':x qualifcunqueeriperetur,qua in
genere cxteris gentibus pra?ftabant. «f Exuberabit,
iSejioy>^^»Ti-m^.¥.r^m\is,Fyeddetur abnndavtior,vt oftenderet
non fignificari abundantiam , fed incrementum. Sed qui
non abundauitquomodo diceturabnndantior fadus?
^ Quod habet oty^i.i. quod fe putat habere, S Luc.8. verf 18.
Euatiida funtcnypi Dei dona inreprobis,de quibus nihilo
minus fuperbiunr. Vide infra 25,29.
15 Quia, on. In ftxto cxemplari fcriptum erat, h* 0\i-
vnviic fjui $hV7mTt,Yg\ HiuoMTK «« ^Koi.'ee<n : u» ti aujt\oi. Km nrt
7r\»z9> stn-m, funic. Id eft, Vt videntes (nam hicarcipitur
/Sxswwvpro o^«i>)noti videant,&aodientesnon audjanr,ne-
que intclligant. Tunc igitur impltbiturin cis.Egorece-
ptam leclioncm fequor
I4 ^itdijf
I)
SECVN'DVM
<pmacL H crztiHn Xiy>vart , A>tori aitov-
TvvfeVjJtf role; coat (iapiceqhytovauv^^v;
otpSztX/uyug cwmy i^jUjUVauv'fxyi7rove i-
Sttxji Tqic, o(p^xLXfJi$i(; 3 <t. (91c; ciocriv a,iU)V<m>-
cn } i(c/>j tctortifxaj avrou;.
T /Jfy J\ fjg.iig.Qj.oi 01 o<p^fnXfj(p) , on
f-j I \ \ ^ « OOP r/ > /
pXiTIOVOI Yj Ttt COTU U/Jjfi, OTl 0LK0V&1.
16
A'/uilw yd Xiya v/uiv on 7roWo) <&£p-
<py\Taj qgj (hygjoi i7rtdv/LiYiaztv \<hlv a
pXi7m2,7(gj0VKeid0V %gj ClKOVQ-ttj CL OL-
XOViVc y t(gJ OUKYIKOUJZIV.
nctVTog ujcou ovtvc 7ov ?' oy>v mc; fioiaj-
X&tcu; f(gj wn awunvrog , ip^rotf 0710m-
17
18
F9
MATTH JL VM.
prophetia Efaia: , qua: dick,
Audita audietis,& no intel-
ligetis : & videntcs videbitis,
&c non cernetis.
"CraHum factum eft enim
corpopuli huius, Scauribus
'grauiter audierunt, & "ocuJis
fuis conniucrut: nequadocer-
nant oculis, &auribus audiat,
8c corde intelligat,&: '' fe con-
uertant,& fanem eos.
Veftri vero bead funtocu-
li,quod videant: &auresve-
ftra?,qu6d audianr.
|| Amen enim dico vobis,
multi Prophctae & iufti de-
fiderarunt videre qua? vide-
tis , & non vidcrunt : &c audi-
re qua? auditis , 8c non audie-
runt.
Vos igi'tur audite parabola
eius qui feminat.
" Quoties quifpiam audit
»5
16
19
:,r
fermoncm de regno illo,' &
63
I prophetia f.faU , Jicenr,
Auditu audutis, <£r non
intelligent : &> viden-
tes videbUis, & non vi-
debiiis.
IncraJJatum eft enim
cor populi huiw, & auri-
bus grauiter audierunt:
fjr oculosfuoi dan fe runt
nequando\ videant ocuHt t
ty auribtu audiant , fy
corde inteffigant, & cb~
uertantur, tirfancm eos.
Feflri autem beati d-
culi, cfiiia vident: fy au-
ra vejlr*,quia audiunt.
^Amen quippe dico vo- Luc. re. 14
bis quia multi Trophet<e
& jufii cupierunt -»ide~
re qua; ~videtu y ty no W-
demnt:&- dudire qu& aw
dilisy&non audierunt.
Vos ergo audite par a-
bolamfeminantis.
Omn'u qui audit ver- Mar. 4 ij.
bum regni & no intelli- luc-8 n.
git,ve nit MalHf>& rapit
14 jiuditu aw. Sic reftius conuertit Vettis interpres
quam Erafmus, qui auribus inrerprctatur, quad fcriptum
(iti'w^ : & aptid Efiiam non D^JTIN \o%ewmf\ fed V 'CW
[[cbctnoah] Eft autem ha?c Hebrai ;a phra(is,audiendo au-
dire, & videndo videre, omnibus [vt exiftimo] fatis nota.
^Audietis, aLKtv^r*. In duobus exemplaribus fcriptum e-
rat, *i>e-JmTtx#{0\i-i-»n.ide;{ly audiatis& videatis: quod
melius quadrat cum Hebra?is. Qnanquam ha;c etiam fu-
tura indicatiui poflumus per imperandi modum vertere
•/uhv pro wmtAvm Grarcis proprie de oculis dicarur, Mcut
apud Latinos Conniuere. ^ Se conucrtant, '<?focp ^n.
lam ante admonuimus 3W [febub] (id eft conuerti) idem
valerequod^nwHir.i.refipifcere. Accipuurautem 'ohgpi-
f 4«aj pafllone reciproca , vt (blent Hebra*i fa?pe accipere
coniugationem Niph.iJ &HithpaheJ. VideAd.3.i<J.
19 Quoties quifpiam audit , ram'c akouovtix. Vulgata, 0-
mnis qui audit, id x£t i aixtvw. Erafhius , Quum quiuv audit.
Ad verbum t Ommaudiente. Sed conftat huiufmodi cafus
hocmodo. Auditu audite & neintelligite: & videntesvi- 10 abfoiutos in particulam Quum refblui folere. Hoc au-
dete, & ne cernire. Eft enim familiariflima Hebrxis ha:c tern loco particula vniuerfalis, addita participio , expri-
enallage.Quod autem attinet ad ««■■*, quamuis pleruque menda fuit.Itaque pro Quum dixi Qupties:& verbo prg-
Mnt hx particula? negantes(licut annotat Erafinus, & Bu- pofui particuiarem Quifpiam : quoniam -ri x^^ov exifti-
da?us quoque in Commentariis lingua? Gra?ca?)tamen in- 1 mo referri ad tempus, orationem autem ipfam, quod ad
terdum etiam tLwppAmwt ponuntur. Euripides,* (j* «'/>«{. IJ fubieclum attinet,potius indefinitam effe quam vniuerfa-
Nequaquam dixeris. Ariftoph. vt$i\*jt, Ov'jumoku-^ik i/unJi Jem. Nequeenim mcyn; ^'iuuovvk dedarat Omnibus au-
miitts *<$> oltfuyJiuJifMnc Stzi. id eft, Nequaquam irriferis, dientibus, led Quoties aliquis audit. f Sermonem de re-
' neque feceris qua? fa?culenti ifti dii fblent. Sic etiam com- gno Mo.™ \oyv tw< 0*.n\fi<tc. Vulgata,r*"eri^ r^wt.Erafmus
modius accipi pofle videturGal. j.\6. m>{oncerne- ad verbum , Sermonem regni : c[\iod mihiviiumeft oblcu-
tis,viuii'i^Ttve\, Non perfpicretis. Vulgata, Non videbi- to rum. Dicimusenim Larine Sermonem de re aliqua fieri,
tis.Erafmusreclemihi videtur diftinxifleToJ/Ui-a ^ximu. non alicuiusrei:&rurlus, Sermoeius dicitur a quo, non
Nam hoc quidem loco to 0\tTMt videturfimpliciteracci- dequohabetur.Itaquehaud fatis fcioqub relpcxerit ille
pi pro eo quod Latini dicunr Videre,quod non longe mi- qui nuper Sermonem regium conuertit. Nam etfi ha?c eft
nuseft quam!sA7v, id eft peifpicere & cernere. Hoc enim confuetudo Hebra?i fermonis vt genitiuos appellatiuo-
cftpotiusanimi quamoculorum; ficut plus eft Intelli>ere 2 ^ rum proadiecliuis vfurpent, hoctaroenperpetuum non
quamAudire. Sed tarn commodo & apto vocabulonon eft,quufa?peappelfuiua vim fuaconleruet. Deinde pra?-
poteftnotarihec differentia in aurium fenfu.Nam <tw*/6'»^, termittendus nonfuit articulu ,ouooftenditur de certo
Temper eft mentis,quum vtrunque illud de oculis proprie regno hie agj.nempe ca?lefti & a?terno : quam tamen em-
dicatur. Fateor tamen hancdifferenriam perpetuam non phafinnon putauimusvbiqueobleruandam. ^ Non
effe.Siquidem etiam duobus verficolis lequentibus iuuhv 3° attendit,/x» oxuitivnt. videlicet animum: id eft animonon re-
dici videtur non de fimplici auditione , led de eo quod condit , neque apud fe auditum confident. Pro quo Sy-
quum audieris , intelligas : contra to/8mV«», verficuloi^, rus interpres habet^bnDO H^lla meflacaC] a l —'.2X}[fcha-
pro Cernere : verficulo autem i7.«A?v & #a«V«v de externa cat] Hcbra?o quod declarat non tantum animo perciuere
vifione dicuntur, fine vllodifcrimine. Ha?c autem anno- fiue intelligere,fed etiam animum in aliquam rem circun-
taui partim nequisremereputetquicquam mutaturmpar- ^ fpede confiderandamintendere, vrPfalmo4i, verfuL U
tim quod ifta verborum notatione videtur hie locus non- taque verbum intelligent , etfi refpondet verbo Gra?co
nihil illuftrari. cruutivaj in fignificationevfitati, tamen huic loco non con-
1^ Craffum fittum efi ^t»x^"^\ Vule. & Eraf. Jncraffa- uenit. Nee enim hie agit Chrifiusde hominibus pror*
turn eft: quod non memini legere apud idoneosaurhores. ftis rtidibus & qui nihil eorum qua? audiant intelligant,
Teftantur autem phyfiognomi cor mignum & obefum 4° fed deiis qui audita nihil curent:quibusoppontintur quos
declarare ingenium hebes & ftolidnm. f Grauiter moxdicit audita amplefti cum gaudio. Inter hos autem
audierunt, filial; jKovmv.Hos vocantGra?ci papwalou. Latini hoc eft diftrimen, quod audita illorum auresftatim pra?-
furdaftros appellant. Loquitur aute hicdeanimi furdita- teruolentSatana prohibente ne animo infirm tur: iftisau-
teaffecl:ata,dequibus Galliprouerbia!iterdicunt,NuIlos tern paulb port effluant qua? animo quide\fed non fatis al-
peiusaudire quam qui audirenolut.Sic dicuntur coniuere 45 te recondiderant:idqueita efle,nec Chriftumagere deiis
nonnatura ca?ci, fed qui fe videre diffimulant, quod vel qui vel audirepenitusrecufent.v^l audita no pcrciniat,ap-
inuiti vident. ^ Oralis fuis conniue runt, toi? o'^Swx/miJ
wjTuv ;Vayiw«r. OGcJudendi vocabulum (quo vtuntur
Vetus interpres & Erafmus) nimiii late patet.-quum K?fX~
paret ex eo quod iftis eripi dicit a Satana quod in ipfis fa-
tum fueratfedin via ipfa,vbi quu (blum non litfubactum,
a terra quidem excipitur, fed terra; finu recipi non poteft.
F. ij.
Cap. XIIL 6^ EVANGEL1VM.
* /* '*• »2 ,AL>^,*6. nonattendit,venit'illeMa-l l^/'"-/^"^'
f9c 5 € ctp7ntC&i to i <w dp w>ovcv e ry ng.p i r . n _ a- \deetui.ntc eft qutfectK
V > ~. > ' w_ ^1L' V „/, i a'J^V- Uus,& rapit quod latum elt in _..._ r _„ ; _LV
cfrv o tvv Xiy>v dxovw , i&j <£&> <; fivSra,
O' Al uc rat; aaj. vSttt; tmctp&n; , ooto$
%gi OTov/^oypv d>tova)v t %2j w (aaqj.}iaicl
ih auoovot; TtVTvu 3 ^ w cnrttTW Th 7rKov-
tvv avyimvlyn tvv Ac>2S>v>K9j d^p^s^-
Vtretf.
O'y^TlujytivTVVitaXLuj carctpei^
iiTtc, %%iv o tvv \cy>v aacveov <£ awuiMV)
Q i^rDCCVTZtyO JiTgAUZCVTZt*
£^.vcovaJv3^$onsru> care-i^VTi %g.Xov azrip-
/mg. cv TZua/} p^ctviQ.
Q(v clCtQ 6 i%&?j<;,icj zazreipa l^t^cuiia a,-
vai/utovvTh ottcv'iu cumK^nv.
fmi^ffiyTon i$am %cy jtx Q^cwttx.
ng>cr?.A-&oWc 1 ol S~ov7\oi tS olacth-
emorr'j , wtju' curra jKxg/g, ovyt t^Aov
apipfjg. Kmettyc, u> Ttefcd dypa$ 7io-
^IV QUA) i^$i TO QQtMICt j
pit qu
corde ipfnis: is eft qui fecundu
viam tcmen execpit.
Qui veto in petrofa femen
excepit, is eft qui fermone au-
dit^ eum ftatim cum gaudio
excipit:
Non habet autem radicem
in Ceie, fed "tcporarius eft : or-
taque compreffionc velperle-
quutione propter feumonem,
ftatim ofFcnditur.
ii
*3
14
viamftm'matui eft*
Qui autem fufer pe-
trofa. ftminatu* eft,l)ii *ft
Qt*i ytrbum audit,& eon
tinuo cum gaudio aectpit
Mud;
1>{on hahet auttm infe
radicem,fed eft tempora-
lis :fatla autem tribula-
tione & ptrfequutiont
propter verbum, eontinuo-
fcandali%atur.
Qui autem feminatu*
Qui vero in ipinas femen 2i ' ^ ■„ ^,- MMj hic e p ^
exccpit,iseftquiiermonemau | \verbumDeiaudtt:eyfo
<jit: "led folicitudo feculi hu-
ius, & 'fallaciadiuitiarum fuf-
focat ' fermonem, qui Ht fru-
dusexpers. i ?
Qui vero in terram bonam
excep v it femen, is eft qui fcr-
monem audit & intelligetiam
intedit, quividciicet "frudhim
ferf.cditque alius quidemcen-
tena,alius (exa«rena,alius vero
l S
16
17
tncena.
Aliamparabolam propofuit
eis^dicens/ Simile eftregnum
cajlorum homini ferenti bo-
num (emenin agrofuo.
Quii autem dormiret homi-
nes venit ei 9 inimicus 3 & feuit
zizania inter triticum:&abiit.
Quii vero germinairet her-
ba, & frudum edidiilet, tunc
apparuerunt etiam zizania.
Accedentes aute ierui pa-
trisfamilias, dixerut ei,Domi-
ne,nonebonii femen ieuifti in
tuo agio? vnde ergo habet zi-
zania?
M
licit udo feculi ifiim , &
fallaciadiuitiarumfuffo-
catverbum, &JinefrH»
eluefficitur.
J ' ■ \ ■ * t
Qui veto m terra bo-
namfitrmnatHt eft, hicefi
qui audit ytrbum>& in-
telligit, & fruBU ajftrt:
ey facit aliud quidem ce-
lefimuw, aliud autnnfe~
xagtfimum , aliud veri
trieeftmum.
Aiiam parabola fro-
pofuit tllts,dicens, Simile
fatlum eft regnum cxlo-
rum homini qui femina-
uit bom feme in agrofuo.
Quum autem dormi-
rent homines, venit ini-
micus eiw^ty fuperftmi-
nauit •xi'xania in medio
tritici;& abiit.
jQuumauttm creuijfeC
herba &fruclumfeci[-
fet, tunc apparuerunt &•
zjxflnia.
Jlccedentts autemjtr-
ui patii familiasydtxerut
eiy Dcmine nonne bonum
femen femtnafti tn agro
tuv* rnde ergo habet £,*-
Z^ania?
1(5
T-7
5
^lUe Malusyo myn^e.Era'.mus rede articulum expreffit.&
haudfcio an in Dominica orationeaddendus fuerit. Nos
tamen illic noluimus quicqua mucare, nequis nouitate no
necelTaria offenderetur. f J^apit&m&.ln quodam
exemplar] legitur ^H,tollit. ^ Semen 'xcef>it } ema?ei(.
Ad verbum Satus Nam homo fatus hk dicicur eudem ra-
tioncqua fatum agrum vocamus qui femen excepit , vt
refte obleruat EraH ^ Qui e.\cipit,o \»yuC*»'av.i.Jt^'(u^of,
vt loquitur Marcus 4.io.At W JV^je&a/ pro Ka^tum vix vl-
quam inuenias.
ZI Temporarius,<s^oTittj^ti.\u\^ ) .Teporalis:c\uo(\ etia vo-
cabulu pro eo quod nonmfi ad tepus perfeuerat, a Quin-
tiliano vfurpatur lib.tf.cap.zo IUud autem apud vtrunque
Pliniumfrequenteroccurrit.Deinde quum vulgbin fcho-
lis opponantur temporalia fpiritualibus, ftudui amphibo-
liam vitare. ^ Comprt fiioneJ}hi-\*.ut. Vulg. Tribulatiune,
id eft Tfe^w potius quam 6m'4s&>?. nutaphora fumptaa
tribulis.Erar.^/y?/<f?/o»e.Sed Affligere (ignificatprolterne-
re,& ad terram dare ita vt elidas: quod Gra:ci dicunt «#-
nt^W w<B>efvp»-yvurn. Cic.in Pi bnem, Statuam deturbat, ZQ
10
Et vfus etiam erat Euangelifta in fuperiore membro par-
ticula Ji:8i ita Vetus ip(e intcrpres conuerrit i.Iohan. cap.
z.verf.io.Sed de hac enallage la?pe iam diclum eft a nobis.
^ Faliacia y aWfii.A'jmTai fignificat Extra viam ducere , &
facere vt aliquis a viaaberret, vtdocle annotauitEra£-
mus:fed Latmum verbum non addidit:id autem eft Sedu-
cere,eademprorfus tranflationis ratione. Sed fedudione
profallacia vix Latine dicas. f Sermonem> ii* \oy>r.
Quoddam exemplar addit ibTry.hunc. ^ Trutlus ex-
pers^na.f.'mt.V IXQ.fteriles dominantur auenx.
i} Qui%idelicet,i>(<f)i.Muor placuille Erafmo vtrela-
tiuum reterretur ad xo'jpv, quum appaieat Chnftumnon
de vno aliquo homine, fed de v no hoininum genere lo-
qui, cuius poftea varias fpecies enumerat. Nam (vt ait
Paulus I. Corinth. n. 4) vana lunt dona. ^Fruciutn
fert, Mjtp-my op«. Hoc exprimunt Gra?ci vno verbo, pro quo
barban dicunt Frudiiicare. ^ Tncena, <re*a.'jM»Ta. In
duobus exemplanbus reperitur, ct-^y »ra a'tutlm, dKoutiw:
id efl,Qu.i habet aures ad audienduni,audiat.
14 Simile eft y o/uciuSmM /Sa<n\ein. Id eft fimile quiddam
ajfiiguntyCimminuuitydijiipant. At SaiCoh fignificat 7n^fir>&
tarn anfre aliquid ftringere vtopprimas:vnde Thlibi^ Eu-
nuchi. quanuis interdum vehementiorcm duntaxat pref-
furam dec!aret:vnde apud Paulum Rom.8.55,& *• Cor.4.
8,& 6.4. 6/./4«leuius quiddam quam <^ia-)^.^La.\ta.^ue Ai- % . & vidctur melius cohsrere cumiisqua; proximeconfe
fliftionis nomen exprimit quidem rem ipfam, fed non ita quuntur
vidttur Gi a;co vecabulo refponderc. f V W,» v .In quin-
to exemplari (enptum erat»«i<,&c.
ii Scd,*^. Vulgata & Eraimus, Et. Rcfpondet autem
particular Kebrajorum litera? 1 [yau] qua: interdum e-
JO
tiam ponitur pro ^—laK^^/Jid eft Sed : vt Genef.4i.10. piuntur,vt infra 6.5.
accidit Regno C^lorum, Ecclefia: videlicet, fiue quum
pradicatur Luagelium, atque quum quifpiam agrum, Sf.
^ Sennit, ami&vTi. Vulgata. Quijeminauit, id eft am&tnt.
quod etiam fcriptum inuenimusin duobusexemplanbus,
1^ Inter, »\*uin». Vulgata, Inmrdio. Ad verbum, Per
medium.Sic Gallice dicimusparw/. Hebra?i "pro [bcthoc\
18 SeminaJli,i<mH&i(. fLral.Seminaueras. id ei{<airctjv.iH.
Sed frequentiftime aonfti pro plufquamperftftis acci-
30 -«fe*.
- »
SECVNDVM MATTHJEVM.
TzVTV i7fOMCTLv. Oi J\ JbvXoi Ci7T0V CWTzS-,
O* eh i$v\, Co' ixniitvi avXKiy>m<;
TvtQ^cWia,, iK&facniT* a/^gt, oJto?ctoY
cnrov.
ygj. tS ZneAO~W v ' *&f & TtJ'i^pc^TS $*~
^f.(T/npv IpcoToic, d*£jL$-ctjc; , ^uXXi^CLTZ
(®%°p-Ttv to, Q^civia. j H$j J\)crmi oujt& hi;
TtvJtatJvv oiwccytyiTi ^t^u&tdSti-
%huu fJisv,
K'T^Xluu c^^CoXhuu 7rttp£dntuv (W-
tthc. , Xiyav 3 o'/uwia. '6%iv n fiacnXeict, ryJ
CV^V&V KOXTtO) aivct>7nct)<; j ov Xg-Ccov clv-
^^cplTQC, iCWeij-tV zv TzJ'oLypaouujQ'
O' /ULM?JTZ£$V fJ^fJ cfc^l 7TUVTWV T CWip
/u>J,tu>v' otolv Jt cw^Yid-y, {A&fyv fflxg.-
%>vcov Zgi' K<Pi yvirctf ch.fr&V COqVe IX-
V0WOzM"V)iC,)iXctShiC, UJUTei.
A"?Xluu <3>foc/-£o''-lw tXuXn&tv cuj-
tsi'i O'/Apict K^ii/ w 3<zaiX&ct vyfcugpvSJv
Qiay\ , hub P&Codtra. yvuy\ u (zpv^iv&c;
lX J lllevcro dixit eis, Inimicusj*8|
*9
quilpiam hoc feck, Serui aute
dixeriitei, Vis lgiturabeamus
& colligamusca?
Ac iJle dixit , Non : ne colli
gedozizania , eradicecis limul
cumeis tritjcum.
i 9
V
Q/\9V.
TaZnx tt&vtcl iXaXHo-zv Inovtc, cv
^■C'Xng «?t tXaXei cwtvTc. •
O' W? 7r\y,pco 9- Jf to pn 9*Y fy& 7& <tz^$ -
<pMTTt/,A€^P!/TOC 3 A VOI^O) ZM t&kty&oX'JJ, Q
TO 90/<<pt tipu'tp4j^0jUiO] KAKpV/ULfXlfJCt&ri
Ton ajp^rov; 6^X014 riXdw&crhui
oiMciv I'nTot^ , %$\ ■z&£porjXdvv autmS 01
5*
Sinife vtraque fimul crefce-
re vfqne ad meilem : 8c tem-
pore meflis dica meifonbuSj
Colligite pn'mum zizania , &
ligate ea in fafciculos, ad exu-
rendum ea : .tricicum vcro co-
gite in horreum meum.
jo
_^3
?4
I Aliam parabola propofuit
eis,dicens } Simile ell regnum
carorum grano finapis , quod
acceptum quifpiam ieuit in
aoro iuo:
Quod minimum quidem eft
omnium feminum: quum aute
excreuerit, maximum eft ole-
rum: & arborcil if: adeo vt "vc
niant volucres "ca?li ' 6V nidu-
lenturin ramis ipiius.
I Alia parabolam loquutus
eft cis, ^V<f»/,Simile eftrcgnu
:K
fen
)d ac-
: ,s
>6
casiorum rermento,quo
ceptum mulier " indidit in fa-
rina; lata tria, vfquequo fer-
mentaretur 'tota.
Hsc omnia loquutus eft Ie-
fus per parabolas ad turbam:
|| & abfque parabola nihil lo
quutuseft eis.
Vt compleretur quod di
ctum fuit per Prophetam, dg-
cetem, || "Aperiam perparabo
las os meuteructabo occulrata
aiaclis fundamentismundi.
Tunc dimiifa turba venit
domu Iefus,&adierut eudifci
puli eius , dicentes , Edilfere
3:
Ji
J3
M
35
H
Et ah tyU } InimUus
homo hoc fi cit. Serui an-
tem dixetunt «, V n igi-
tur imiu , ^> culligiwut
ea ?
Et ait , Non : tit forte
coUtgentti ^^ima } t:ra-
dicetif fimttl cum e# ^>
triticum.
Sinite ytracjue crefce-
te vftjuead mejj(ni:rir in
tempore meflis dica mef-
joribut) Colligite primum
"^Kjiia, Cr alligate ea in
f.'ficulosad comhurtndu:
triticum autemcovvr (ga-
te in horreum mtum.
^Aliam farabalam Mat.4.}».
propofuit eis, dicens, Si- 1uc.ij.j8.
mile eft regnum cxlorutn
grano fwapu, quod acci-
pitnt homo femmauit in
I'gro fuo:
Quod minimum quidt
eft otfinibtts flminilui;
quum autem creu rit,ma
u*i ejl otnnibm oleribw.;
& fit arbor : ita vt -polit-
er es exit veniant & h*-
^biti nt in ramis eius.
sAham par^bclam lo- Luc.iJ.io.
qtiutus eft eu , Simile (ft
regnum cxLrum fermen-
to, quod acceptum mulier
abjcondit in farina fat is
tribus, donee fermentatH
eft to turn.
Heec omnia loquutu*
ejl lefus in parabolis ad
turbos : & fine paraboltt
non hqutbatur tit. Mar, 4.5^
Ft impltretur quoddi-
ilum erat per Vropbeta,
dicentem , ^Aperiam in
parabolis os meum : ertt Pfaf.7j.l0
ftabo abfeondita a conjli-
tutione mundi.
3*
Tunc dimiflis turbit
yenit in domum , &- ac-
c-fferum ad eum dtfei-
10
30 Adexurendum, >n<ck to j^wjyct/aaj. Vulgata & Eraf-
rr\Wi,Ad comburendum. VidefupraMi.Apud Epphaiiium
adueiTus Manichx&s ciratur hie locus multis vocabulis
irnmutatisjvt fatisappareat ilium habuifle non verborum
fed f ntentia? rationem.
$1 Olerwn,TW\*j<i\!a,v. Erafmus , Inter ohra. In tribus
vetuflisexemplaibus additurWTOv Omnium, ficutetia
legir Vetus inrerpres. ^ P'entant,t\$*'iv.ln Complu-
tenfi editiore lesitur ^Tf\^7v.i.defcenda t. ^ Cdi.
«recu'p«vK. id efr.ierea?,epitheton auium Hebrarisf:miliare.
Sic tradir Herodotus in agroBabylonico mil um & fefa-
mum arborefcere : & de Sinapi ludsa mirabiliter excref-
cente pene incredibilia narrari reftatur nofter Tremellius
in Syra inrerpret itione, ex Thalmudis tradatu De angu-
lo agrijcap.i. ^ Et niduUntur,i&j KSfretm.lwovuj.Sic E-
rafmus recle conuertit. Nidos enim fupra vocauit wm-
»jti«;*'^,8.io.quafitabernacuIa vel vmbracula dicas :qua
etam ratione a Gra?cis difertioribus wn^ dicuntur,qubd
fintexbicillis & feluiciscompacl:i.Vulg.£f htbhent.
3? Loquutw eft eis, i\Ahncft aiiizie. Qjjoddam exemplar
addit^ey*/, Dicens : cuius authoritatem fumusfequuti.
f IndidityitiUfu^.V ew(\i omnia exemplaria fcriptum ha-
beHantt«fu4* v - t ' dem fenlu.Vulg../f&froM<fo.Erafmus,^£-
fcodidit.Eoo verb quum re^uV«» interpretari (bleam Oc-
cultare, hie malui Condendi vocabulo vti.Id enim oc- **
cultare vel abfeondere dicimur quod eo confilio feponi-
mus Tt vbi fit, ab aliis ignoretur , quod huic loco non
20
quadratrfed quod cond:tur,auferrur/pe<5tantiumocuIi.s.
^ Sata triayouru rei*. id eft, epha vnum, n*ue modios qua-
tuor 3^ femis.Nam r!NO [ftah] apud Iuda?os menfurafuit
rerum aridarum, fefquimodium capiens, quam ter conti-
nebat epha. Sed exiftimo nonnullos intempeftiueinhtc
menfura philoiophari. f Tota, I'm*. Vulgata & E-
rafmus^o/MW.Ategorepetendum puto cla&j&v.
35 Ape iam ptvparabolas,^Jd^us ii OTigftCtiAot/c.Hebraju di-
cendj genus, pro Loquar parabo'as. ^Aiatlufun-
damentHyim »*TziGt>\*u Vulgata 8c Erafmns,^ conftitutione.
^£7aC<l^x l fvfignificatininferiorem locum iacere: (icin fieri
(blet in a^dificiorum fundamentis. Vnde ^raCoA« qua; vox '
quum dequouis ex fuperiore loo in inferiorem iadu
dicatur , videtur fubaudiri in hac locutione genitiuus ^
5tfu\itet, id quod exprimere ftudui. Veriim quia hoc loco
non res ipfa , fed tempus rei gefta? (ignificatur , malui vti
verborum ambitu : quern etiam probat Erafmus in anno-
tationibus.
3<5 Edifferc-, <p&tsvv. Id eft,declara & explica: quopo-
fteriore vocabulo vtitur hie Er.ifmus, quum infra 1 5-x^>
cum Vetereinterprete maluerit (implex Di/Terendi ver-
bum vfurpare. Eft igitur <f>ea'i*w hoc loco diuerfum 3 m-
ytv, vel h*htiv: vnde <j>e«'<"c Grarcis dicitur qui Latinis fty-
Ius. Permutanturhsc tamen interdum, vt<p°?£eiv &>i*-
xwidem valeant. Itaque Cicero Theophrafti nomen in
Oratore interpretans, cum dkit a diuinitate loquedi no-
men inueniiTe.
F . iij.
Cap. XIII. 66
EVANGELIVM
Ap r 4 ij.
jujtSyircu ctvrS Xf)S>VTeg, Ogptcroy v/uav
tLuj <s£fec/L&Xlu- 'ffify&viw to dy&v.
O' j &rvx,oj.&ig etrnv cLvroig,0 card
QPV TO i&/:OVCED'ipM& fSI>' OljOgrSctV-
O d\ j.y?j?g-, e&v o >tocr^pg to ^ *££-
Aoy ozr?pt(^5 0t/To< t.oiv 01 tjoi -mg fia.cn-
Xhoa' rd <& fy^ctvia. , e*ow ol j o) rS r m-
O c/g g -cr^c o cmti^g avja, 3 z$ivo
£/g>;2oXog' o <h d*ejLo~/uyg , ouuinXeia.
rt P '4 '5- ~ - ~ ' v-> . c A? a_ ^ ' « ^ '
ioei.j.ij 7* oj'jovog bgiv oi d\ zny.<;au\ , ay^eXoi
&)cnv.
£tg7Tlp OWU (TV ^i^TOj TO, Q^dJO ICt^tj
'prvejat^ray^iTcif' krug \<r&j cv Til awu-
TiXCiOL T& CUWVOQ TOUTOV .
A TTO&Xu OUOgTX CLVy£CP7lVU (9XX, ay-
yiXou, acurS } }(^j avXXi^cnv cm t#c; Ca.cn-
Xztctf, ox>th 7ra.vvoL to. cmitVePa,?\gL 3 tyy rctg
7nnouSjTO.gr Iw clvo/iaaclv'
Kou fia-Xovcnv avrcugag rlwugiutvov
rev 7rv£$g'uK&t i<^ou o KXajuQ/uyS <£ d {3pv-
y/uyg rftoJbv'mv.
ToTioiJij^oi fynXufx^ovcnv cegoh-
Xiog, cv rvi fioLaiXacL^ra 7rar^guvTCi>v.
O* i'ya>'; caret ditovetv,a>KQViTa.
Y\a.Xiv O/Uj'ct '6giv v\ fiacnXeix ru>v ov-
gp'oov !dyio~oLupci) x&x.pv{jL/ufyjct) a> rcf d-
ypcJ' ov Sj&v axB-Qcpnog gW^g, %#)
ten mg ^zyz a.u(£>uv7myet ,^sf 7rw-
7K C<TO i/£l TWbAH j ^ a^P^t^fi TOV Ct~
y°$v cAt&iVov.
37
3S
}S
V
Sap. ij.
4-
4 3
44
nobis parabolam zizaniornm
a?riillius.
Ipfevero refpondens dixit
cis 3 Qnj feminac bonum femen
eft Films hominis:
Ager autem, " eft mundus:
bonum vero femen , funt fi'ij
"rcgni : zizania vero, funt filij
llliusMali.
Inimicus autem qui femi-
nauitea, elt diabo!i:i:||mel7is
vero, confummarioieculi eft:
meilbres autem, Angeli funt.
SicuterfTocolIicrunturziza-
nia,& igni exuruntur : ita eiit
in confummatione feculi hu-
ius.
Mittet filius hominis An^e
los fuoSjCjui colligent ex ipiius
regno omnia orredicula, 6z eos
qui dant operam iniquitati:
Proiicientque eos in forna-
cem iwnis:iJlic erit Actus, ftri-
dorqticdentium.
jlTunc iufti fulgebut vt fol,
in regno" Patris fui. Qui habet
aures adaudicndum,audiat.
Rurfus fimile eft re^num
ca?lorum thefauro occuitato
in agro: quern inuentum quii-
piam occuluit, & "prae'gaudio
quod accipit ex eo, " iubdu-
cit fefe , & omnia qua? habet
vend it, emitque agrum ilium.
>7
5 s
59
4 o
4'
41
43
44
puli eituMctnttSy Hkf-
fcrc noLv parabolam z,i
%atnorum t.Qri.
Qui relpondevs ait
illii , Qui feminat bo-
num femen, eji Films ho-
mintf.
~A<ltr autem, eft mun~
dui : bonum ■vercpmen J
hifuntf.'Jj renni :*J\a-
nia autem fiiijfum tie-
quam.
Inimicus aute qui fe-
minamt ea, eft diabo'us:
mifsis ■vcro, tonfumma-
tioftculi eft:m<jp>res al-
tera ^/fr,gih fttnt.
Skut t y?o col/i?untur
Z^iz^a*i:a, & igni oombtt
rwitur : ftc erit m con-
fummatione feculi.
Mittet finis hominis
an 'i el os fuos, & colli* it
de regno eius omnia jca-
dala , & cos quifauunt
iniquity tern:
Et mititnt eos inca-
mirium i^HK : ibi tritfle-.
tut zjrjtridor dent turn.
Tunc iufli fulgebunt
(rent fol } in re\no Tatrts
eorum. Qui hab t t aures
uitdiendi,uudiat.
Simile fft re^mtm ce-
lo. urn thefauro abfeondi-
to in agro,quem qui mue-
nit homo , abfiondit , &
fits gauiio illtus vadit
%y iiendit yniutrfa qutt
habet, gr emit agrum il-
ium.
10
^ j4yi illitU) -n J * je^el. id eft, qu£ in illo agro fata fu :fle di-
xifti. Ell enim articuli vis hoc Joco *j-'a<poe*'t>i.fupr.i verb 6.
z8,& ?o,aliter accipitur eijewS, nou addito articulo, nempe
adiecliuiloco.
38 Eft, sVv. id eft^ignificar mundum , in hac videlicet^ 5
parabol . Sic enam quum fymbola tu Baptifnii :um Cce-
t\z Domini , figaa fint earum rerum quibus lignificandis
adhibentur, fimili metonymia dicuntur id eife quod figni-
lic mt : quod qui negant, meram peruicaciam oftenduric.
Scd hoc in facramentali metonymia non ei\ om:ttendum,
non efTenudam facramencalem fignificationem , licut in
iftis & fimilibus parabolis : fed quod vei bo promitiitLir,&
fymbolis fignificatur, vere quoque a Deo prsberi fide fu-
mendum. ^ R^egntyTht @Atn\elaf. Vide fupra S. iz.Fi-
lios autem regni non vocat vt fupra 8.n, omnes in gene- jc
re regni Dei incolas , fed eos demum qui fie funt in
Ecclefia vt fint eriam ex Ecclefia. f lUiu* Mali, ii
womejiJ. Vulgata, Uequam. Erafmus refteexpreffitarticu-
lum, non modo quia de diabolo agitur, (qui v$.-m. Si^uni
dicituro'TrovMeyc) fed etiam vtdifringuatur cafus. Dicitur io
autem Diabolus iftos gignere , non fubftantia?, vt qui di-
xerunt duos effe Deo.v,vnum bonum,alterum malum,ne-
queitavtnoftra memoriafomniauit homo life damnata;
memoriae Flaccius IUyricu.v : fed partim qualitatis con u-
pta» refpeftu, partim qubdSatanar aftu talia hominum zj
monltra in Ecclefiam irrepant, quorum videlicet vitia
& crimina fequunttir ipforum in Ecclefiam ingreffum, vt
fenbit Apoftolusji.Tim 5,i4.Filij verbillius malifunt,no
tantiim qui funt ha?retici,fedquicunquefic vitam infti-
tuunt vt, quantum in ipfis eft, & fefc & alios perdant : vt ,
mox exp^icatur verf4i.
39 jtr.trtli y*yT*\oi. Male igitur hare parabola a non-
nullisad ha:reticos ;>pplicatur qu.ifi illosagnicos&^'ro-
^tutxfirotc euellere magiftratus piohibeitur , vt ipfis im-
punegrafTan in oues liceat: quum hie non de humams i^ ^
huncvel ilium legitimis fiue ciuilibus fiue Ecclefiafticis
iudiciisagatur,fed de mttgrafccclefise repurgauonein vl-
timum ilium diem differentia.
41 Qui dant operam iniquiiatiytni mtAwraf ihu *vi^u'o».De
hocdicendi genere vide fupra 7.1;. Sic autem, pcrepexe-
gefin explicat quid Scandalorum nomine iii'elligat , eof.
dem poftea vocans srev^gfU.
ax In fornacem ignis , hj >^/Mr,* tw&c i. in fornacem ar-
dtntem,exHebra?orumidiomate,vtPi'al.zi 10.
43 Tairisf.iu ii m^i tunuv. In quodam exemplari, pro
i5 m&t ojJTw y fenptum erat , t$ xty-vw, caelorum, id eft
ca?left.s.
44 Quifpiam <t*3pa7nc.Hebr.pro Tij.VuIgata homo.
% Occuluit, "xf «4*, id tftinuentum ac promdeipfi deteftu,
rurfus uigt-da te;iaobtexit,ne quis videlicet ipfumrepa-
tefada anteuerteret. Itaque hoc vei bo m.niuie fignifica-
tur ver tatem aut alia Dei dona efl'e aliis carlanda, vti s
fbli in finu fruamur,& pericula fubterfugiannis, quod da-
mnatur in talenrorum parabola , & turn zelo gloria?, turn
chantati incaneros, perpetuis vera?fidei comitibus,ex
diametro n pugnat: fed declarat hoc vnum ( hriftus, in-
uentoEuangelicse gratia? ihtfauro,fummo ftudiodadam
operam , po/f pofins extern fine exceptione rtbus , & vi-
tatis omnibus qua? nos obturbare vei ranto bono priuare
polfunr, imped mentis , vt eo potiamur. Neque lonoms
trahenda eft hxc fimilitudo,quafi vei obtingat nobis for-
tuito Dei agnitio,vel emi poliint dona Dei,ac pi a?fertim
veritatis cognitio. ^ ?ra>, "im. In hoc dicendi oencie
1 bentius Gi'Xcivtunturpra?pofitionei.hrT: quanquamita
etiam intcrdum loquitur Thucydides ille«tV//J™TBf.
^Caudio quod accipit ex eoy-nit ^tp^tc ajunv. id eft,c!e eo the-
fauro reperro: nifi malimusad lpfum inuentoi em referre,
& vureciproco. Vulgataad verbum, Gaudio illitu, quod
quia perobfcurumeftjcircuitione vfifumus. Erafmus,
Q^od habet fuper eo.
^Sitbducit
SECVNDVM MATTH1VM.
*7
'48
P^Vg /u^pyttf-TOUf
7>iv , asm Xugdv 7n<zBimwi Ttm'TV. oozt &%$>
yjy Yiypoprtv CLVTCV.
UctAtv o/uyict'ggiv y\ (SctaiXeioL ffiov- -
osauV) vjpj QMTrtLVTVQrftpM awjctyty>var\'
H'V , ovi i<GrhYiejpdy , cLva.£i£a.azLVT*G
\y7\1 tvv cuyictXov-,^^ y^nmtvnc, cwuite
GuTzaQiS'c&jct'rri (PJLvn?<aoL tolcum 49
VOq' cJ^iAXmvrctj 01 ayyt\oi 3 }(cy cLtyogji-
ouai rout; 710 ivi&vg cm [aAtov iyJ cht^jjcov.
Key SctXovcnv ctVTvvg &<; nrbx> ^c/l/mvov
Tvv7w<y;* cM&ii^ou o zAouu3-/uipg 3 XJ£)
kiyti ctvigHg o I ywjQi'Zvuuiftqjpn tuj- 5 1
TttTvawA ", Kiy>vcnv aviZr^Netf Ku£/g.
0° J H7PiV aCivlg^tet^vTV ttoj, Tpa/ut,
7$l ovgyvtov ,o/mpiot; %%iv ax^^pirud olao-
<hcmcTy\ , <5^T7^ cm&ol M« cm tvu Sjictcuj-
£pt/ cwtov xjyvct yc/Lf TrztAcqct,.
Rurfus fimile eft regnu ex- ( 4;
48
SO
Jorum cuipia negotiaton,que_
renti pulchras margaritas:
Qui inuenta quapiam "ma- U6
gni pretij margarita, abien
vennndedit omnia quaj habe
bat,& emit earn.
Rurfum iimile eft regtium '47
carlorum fagena.* ia6ta:in ma-
rc, " & quse res cuiufuis gene-
ris coegit:
Quam impletam piftatores
fubduxerunt in littus:& Cede-
tes collecerunt bona in vara,
putriavero extra abiecerunt.
Ita erit in con'.ummatione
feculi: " prod i bunt Ahgelij &
fegreaabunt maios " e medio
iuftorum:
Proiick'ntque eosin cami- '
num ignis : illic erit rletus &
ftridor dentium.
' Dicit eis Icfus.Intellexiftis
ha'c omnia ? Dicant eijE iam
Domine.
Ipfe vero dixit cis, "Propter- ^
eaomnis Scriba cdodF in rc-
crno caelorum,(imi!is eft cuipia
patrifamilias, qui profert e
thefauro fuonoua& vetera.
v
r > 1
\
Iterumfi.mlc efl regnit
odor .m '»c nlm ue- >tu.-
ton quxraiti bona,! m.ir-
Inutnta autem vna,
pr?tioiamargiritu,al>iit;
&• -vrndfi't omnia qux
bubuit, & emit e*nt.
Iterutn fimile eft re-
gnum aelvrum fag'.'nte
tmffx in rnare,& tx om-
nigenerepifciu/n congct-
ganti.
Quam, auum impleta
effet, editcentet, &fecti*
littitsjedenteiy ele^emnt
bonus in i/afa, mains ait-
temforastttiferitnt.
S>c erit in coi'fumma-
tione fciultttxibunt An-
gtli,& feparabunt malot
dc me An ittjlorHm:
Et mittent eos in ca~
minum ignis: ibi eritfle-
tm grftridor dent mm.
lntiUexiflu hxc omnia?
Dicunt ei y Etiim Da-
mme.
An illis , lieo omnis
Satba doclus in regno
ctelorum.fimiln eft hoi ii-
nit>atrifamilia.s,qi*i pro-
fert de thefauro fuo ncua
& vttrra.
^ Subducit [fefef] u-rrxyn. id ell, clam diicedit. Nam v-mytt* vix po/fint in fagena dici incidifle. Itaque ra i&h*. potius
idvideturdeclararehocloco, &liusaliquidfignifica- dicendii vocari pifces , <ra«^ au:e vocaii alga, (iiice.i,a-
re cjuim a'^'^tccj, id eft Abire : quo modo fumus alioqui renulas,fbrdes deniq; tjuales foiec ex aqua; u funao 3 pi-
plerunqueinrerpretat ■■. fcatoribusattrahi,:< rursu in aquas projici.-quauisforcaf-
46 Qni inuenta , o(&es>>v. Vulg. Inuenta autem , id eft, 5 fe no fuerit inepcude ceteris ieb"s inuciiib 9 accipere,' ug
6j £ «oi'Jt.quod fcriptuminnenimusinduobus vetuftisco- vnacum pifcibusex aquarufundo euerriculoatcrahiitur.
dlClbus. f Magnipretii, WKv-auey. Hoc Gra?Cl vno 48 Inlittutjftiriv utyioi^or. Vu'g.le^it)^^ to '^j'j<*aov ^c-
verbo exprimunt. VuJg.& Eraf. Tretiofi.id eft -nfuov. Oui- SiffwvTtcfet m tittore fedentes } eadem manente fententia.
dius, Exerces pretiofa odia& conflantiamagno. 49 TrodibuntJ^:x6^^tnu, videlicet mifli a Domino. E-
47 Sagcnx, auyLv*. Hoc vocabulo vtitur Manilius lib. 10 rafmwi,vement.\.i\6U^vm 1 .ne(.\ue id male. Nam Hebra;orii
^.Eft antcm fagena, rets genus, a quo vernaculum voca- morefa;pe intelligitUrconC quens ex antecedence , vt fu-
bulum^iwwe dedu(ftum videri pofllt. Erafmus ferrhulo: pra 4.). EtitaaccipiturTro^j^E/i pro f'x&:.)v,Liic 14.10, & i<
quo nomine Valla (neque id reele admodum, meoiudi- Pet.?.i9,& infra 18.15. ^Emeiio,M uXnu. Sic Lacinidi-
cio) interpretatur a^?i'^i>s7>av.vtfupfa4. 19. monuimus, cunt toil re erne iio, fed fine adieclu ne. Hocautemeft:
exRuffi mtdici delcriptione lib.z.quo Jocode partibus 1$ auodincomunifermunedicimus d'entre, id eft de intra,
oculorum agit. Ntm tunica oculi qua? Gra?cis medicis 51 Dicit eKlefus>toyenw nit oI'jwbi?. Vu!^ h.X'C no legit,
*u<p£\tifpotifiK , a figura -re <tju^KilsT>s appellatur , omnino neque funt necefTaria , & in meo vetiift.ftimo exemplar!
refert iliud retis genus quod noftn dicunt-vw eJpreuier y La- non adduntur. ^ HXi omnia,Taam -wunt Id eft has om-
tini verb(nifallor)Fundam.Virg.lib.i. Georg. Atqueahu* nes para'oolas,quauis dua.po^t :no.-e^ ip(Ts- noexplicaffet.
fundalatumiamverberat amnem, ^Altapetem.pelagoque alius to <\% Prop:erea-,di* tuto* Id eft, quandoqiinlc.n eo vfque
trahit humidalina. Q30 locoSeruius Fundam interpreta- Video vos profeciflejVt per yos poflkis qu£E iic percipe*
tur/2c'xov:Rom ihi quoqueiaculum. Atqueadeo noftripif- re,iam vos admoneo , vtrti^la verorum docl ru mmere
catores^uodfuperiuvdiximusappellari/'e/^rcKscr, (id eft defungamini,quandoqLiideni vobisDominus fiiam fami-
etfx.qi£\i?pov)vochznty>niet, vtraquelingua vim & etymon liam pafcendam committet ideft.vcfedulos patrt..>fami-
Gra?ci vocabuIiretinente.Fundam verbdi&amvolunteo 25 liasimitemini , qui quarc m.jue habent feu pnus feu re-
loco Giammatici quoddefuper inamnem fundatur, & cen^ congefta.in vfumfamilia?aLicriterdepromuut.
moxcum prsdainfublimereferatunquomodoetiaGal- ^ Edotlus, i^^rrtv^U. Participium , non nomen, a verbo
lico fermone dicimus,l'ejj>reuier fund (Cenham : nimirum de /^t^nJHv.i.fA^-wHv : quo vtitur infra 18.19 : quod tamen
aue loquentes, quum toto impetu e fublimi deorfum fer- etiani neutra fignilicatione accipitur i^ro difcipulum eife,
tur, &inpra?damirruit: vndeappellationem quoquelin- jo vt infra 17.57. Qu,id fitauteScribadiximusfupraz 4-Sed •
gua noftra vernaculi habuit genus illud r^tis quod d/j.<pi- videtur hie in genere pro dodore accipi.quo cognometo
Ca.h<7)9» Grsci dicunt. Csterum in fuperioribus Virgilij Efras etiamille fa ientifllmus appellatur. ^ in rrgno,c-ic ^
verficulis, Humidalina, omnes interpretantur Verricu- ^oKnxH**.Eraf Ad regnum. Ego maloHcproivpofitum efle,
lum,id eft(vt nonnulli volunt) wwa.y£M.Qu3e quidem etii qua: permutatio etiam apud idoneos ;,.u<ftores locum ha-
»wf>«f36)c,tamen libenter hoc loco annotauimus, quod pie- 35 bet. Sic enim Sophocles in Aiace, luoi ^j wmi tStdv Wc Jt-
rofque,huiufmodi vocabulorum propriet.ues magnopere ^t; yty"*, pro 01 JifMtc. & vetuftiir.mum meum exemplar
interdum obferuandas , parum intellexifTe videam. habet it r» @*<nMri*. Regnum autem cslorum vocar, vel
^Et quae res cuiufuis generis coegit ,x) Ik soi-n;;^ ow*yzt>iwi. Ecclefiam in quaregnat Deus , veldoclrinun ipfam qua?
Rursu igitur particula vniu,erfalis indehnite tatu ponitur, in Ecclefia regnat,per metonymiam. 5 Ttofn, ix?a>xrt.
vtannot.iuimusfupra4.v.i3. Vetusinterpresadditpifciu 40 Velextrudit,vtfignificeturcopiofa &fumma cumalacri
i nome,quonia videlicet depifcutioneagitur.necinde vide tateexhibita communicitio. Thefaurum autem penum,
turT^TO^-rnep theton pifcibus conuenire. Sed perpauci
funt pifces nullius vfus ,& h" qui forte in aq'iisipiisemor-
tui computruerunr,quod rarb accidit,quum fupernattnt,
appellat, fiue ccjlam , neque id tamen abfque emphafi, vc
fii^nificet nihil efle tarn pretiofum quod vitro non effun-
daturadfacrum sdifiotionern.
F. iiij.
Cap. XIIII. 68 EVANGELIVM
Ko) V0M Oil mA^V I W T»C * Et fa<aUm eft ^ UUm finliret
54
Juc.4.24,
ioh.4.,4.
5*
57
58
Ka/ eASwv e*c "wiv 7ra/r£i Jk aura , g'eft-
Marc.6.1. J)&criiv currcit Iv vn <ruuu<xS'a , 'yv\ cwt£>v*u>g-
T6 cMvrAYirnSztj aunt*,*} M")4iv,uodw
jg w f*wwp avid Aiyercu Mag^af/ 3 ;>«/ o< ,yj
dJ\X<po) dud IcutaGot; fyy Vcooyt; <& li-
loh. (J.4:. ^wy ^ V Foo Jkg ,
Kay ofdthAQctj avftiov% 7jxtjntf '3^$
1
o/x/aat'T5.
Ka/ 8Jt i-minrtv okm ^uuucifA&s 770A-
"Xaz ^tfyrlii cim&ax ojjtuv.
Ki<pdhojov icf[.
E1ST c%e<V6e) tz/ ^pdiizovcr&vll' pcoS^t;
< <~r i f \ •> f \ r' "•
•nl^Cf.p^^TUV CtKOUUJl. rIOTW.
Xooaxvvu; o Ba,-xfi<pi$' cww.. Yi^pdfrT^n rp
vat^v,^ tfg< t&to a/ Jbva,{/,C4<; cvtpynj-
(TiVCf OU/TtO.
i<h(m oujtvv, it) iSftro of (pvXetM) Sfe H -
gopSjgJtL <rlu> ywudji^f, O/A/'ZinTCU tS a-
thAQov chutS.
tlXiyt $ eurnJo VcoaAivv\q 3 Oux e%e&
ovtiygiv ouurlw*
Mar.6.14.
luc.9.7.
I efus parabolas iftas, rranftu-
lit/e illinc.
||Et quum veniireftn'patria
fuam, docuit eosin fynagoga
eorum: Wfovtpercelleretur,
ac dicerenr,Vnde huic fapien
tiaifta& virtutes?
None ifte eft ille fabri fllius?
nonne mater eius dicicur Ma-
ria, |& fracres eius Iacobus 8c
Iofes & Simon & Iudas?
Et forores eius nonne om-
nes apud nos funt?vnde igitur
ifti hxc omnia?
Et offendebantur in eo.Ie-
fns autem dixit eis, \\ Non eft
Propheta ' inhonoratus nifi in
patria fua & domo fua.
Neque ; 'e4i c lit iJlic virtutes
multas j propter ' incredulita-
tem eorum.
Cap. xiiii.
L!o tempore audiuit Hero-
55
M
55
5^
57
58
1
luc.5.19.
des tetrarcha fama de Iefu.
Et dixit pueris fuis,"Ifte eft
Iohanes ille " Baptifta-.iple fur
rexit amortuis, & propterea
virtutes agunt in eo.
(| Nam Herodes prehonfum
Iohannem vinxerat 3 & con-
iecerat incarcerem, propter
Herodiadem vxorem Philippi
fratris fui.
Dicebat enim ei Johannes,
Non licet tibi earn habere.
Et " quu cuperet eum occi-
Fjfafium eR quU con-
fttmmafftt It •fits parabo-
las ijfaf,tranjin Me.
Et veniens in patriam
fuam,doctbat eos injyna-
v-o^/V eornm:ita yt mira-
rentur,& dicerent, V ti-
de hmcfapientia bxc 3 &
rirtutest
Nonne hie eft fabri fi-
li tit fn dune mater eius di
citur Maria 3 &fratret
eiiis laeobw ey lofeph
& Simon ty Iudas?
Et fororet eius nonne
omnes apud nos funt?vn-
de ergo huic omnia iftai
Et fcandalijabantur
in eo. Itjni autem dixit
eis,7Sj)n eft Vropheta fi-
ne bonore nifi in patn.t
fua & in domo fua.
Et non fee it ibi virtu-
tes muha>s,propter imre-
dulitaitm torutn.
Cap. xiiii.
IN Mo tempore audi-
uit Herodes telrarcha
jamam Iefu:
Et ait pueris fuis, Hie
<(i lohannes £aptifta:ipfe
fmrexil a monuis, & <■'-
deo virtutes oferantur
%neo.
Herodes enim tenwt
Iohannem, C alligauit
eum 3 t2r pofaii in career e f
propter Herodiadem v-
xorem PhUippi fratrk
fui.
Dicebat enim illi lo-
hannes, Non licet tibi ha-
bere earn.
Et "votens ilium occide
53 Parabolas, 7iu&iGo\cu;. ErafillUSj Sermones , id eft, Xo-
j 4 In patriam fuam, fit itul Trai&Jti ail™. Nazareth vi-
delicet : vt apparet ex eo quod fcribitur illic non multa Ci-
gna edidiflc. Nam quu duas etiam alias patrias habuerir,
(vt loquitur Cicero) vni videlicet ortus, nempe Bethldfc
alteram habitations , nempe Capernaum, vbi habitans
plurlma figna edidit vt ei exprobrat Luc. 10,15: nee vnqua
legaturin Bethleem venifle, (equitur ha;cde Nazareth
5
tauttempus. Hxc enim anteacontigeranr,&abEuange #
lifta,quoniam mentionem mortui Bapullj fecerat , com
modiflime funthic veluti per digrefllonem &parenthe
fin inferta,a verf.^.ad 12. finitum: inde pofte t ad intermit-
fam narrationem red;t. f Vhilippi,*ihi7mou .Deeit hoc
nome in plurimis vet.cod.vt & Luc3.1p.fed fcribitur fum
mo omnium exemplarium confenfu Marci<5.i7. & eft a-
pud Syrum interpretem.Iofephus verb non Philippi vxo-
rem fuifle tradit, fed Herodis fecundi, qui frater fuit o/aa-
accipienda. Sed ha?c profeftio ab ea diftinguenda eft qua? 1 mteeot huius Herodis cognomento Antipa?. Sed abfit vt
refertur Luc. 4. quamuis eadem de vtraque referantur.
Nazarethanis priore reprehenfione nihilo fa&is meliori-
bus. , ^\yided] vtpercellercntur,a><Tflu.7TX»T}tc&ct)Vicle
fupri 7.2z. ^ Sapiential <n<$i<t. Qnoddam exemplar
legit 7Tw<n* »' 5B4>/*jOmnis fapientia. ^
5 f ¥ratres,d a<Ax<^o/.Id eft cognati vt mox etiam fero-
rum appellatione cognate intelligantur , excommuni
Hebrxorum idiptifmo.
57 In eo,£r culm!. Vide fupra H.6. ^ Inhonoratus,<t-n-
Euangeliltarum potius quam Iofephi fidem in dubium
vocemus. quu prsfertim apud Iofephu Gorionide eade
h£chiftoriafimiliternarretur,Iib.6',c.63.Tresaute Hero-
des ab Euangeliftis commemorancur. Vnus cognomento
Magnus, fub quo natus eft Chriftus : alter Tetrarcha, di-
ftus Antipas: tercius Herodes Agrippa, Mjgnineposex
Ariftobulo filio,cuius Agrippa? fit mentio A cl.itNam al-
teri Agrippa? filio iftius non additur auitum Herodis pne-
nomen,Aci.25.i5
- * 1
fuc. Nonnulli, Inglorius, id eft * Ji^oc . Vulgata, Sine honore. 10 5 Quum cuperet, siim. Plus enim eft hoc loco to 3»\h»
Erafmus, Expers honoru.In legibus autem fanciendis infa- (pro quo Syrus habet N2X[tfaba'] )quam fimpliciter quid-
mem notatjiila formula,a7j^c '<&. piam velle. Quod autem fcr.bit Marcus de Herode qua-
58 Incredulitatem,timgiM. Quidam interpretari malunt fi religiofe Iohannem metuente, cum hoc Matthxi diclo
Diffidentiam.-quod non probo.Fiduciaenim a fide & diffi non pugnat. Ntc.n. Herodes vero pierarisfenfu.fed a con-
dentiaabincredulitateficdifterunt,vteffe<fladiftinguun- 2 , fcicntia ipfa conuiclus Iohannem reformidabat potias
tur a caufis.
IN C A P V T XIIII
VuerH,Tmimr.i& eft feruis,vely4»»74Ar,vt Eraf conuer-
tit, iis denique quorum opera vtebatur. Nam de buius
quam amabat: & quum illam inceftuofam perditc deperi-
ret,a Iohanne reprehenfus.proculdubioid fecifiet quod &
ira fuadebat. & quod eiufmodi fiemina ipfi didabat, am-
phus aliquiaiam turn aufurus, nifi populum magis quam
Herodis Antipa?filiis nihil traditur. f //?«,Sf.In fe- , Q Deum metuiflet, quaratione fepeDominuscohibuit ty
rannicam faruitiem. Neque his obftat quod pofteadici-
tur ver\9.Nam& hac eadem caufa necommouereturpo-
pulus,&ipfiusreiindignirate,pri-ft'irim quum nulla pre;-
miflct caufa? cognitio . fiue iudicij forma, perturbatus
cundocodice feriptum enUfxM-n 5». id eft,Num ifte?
^Baptifta,i Ba^ipt'f.Veteres duo codices additum habenr,
•"» £y*awi*«^<*A/<rw, id eft, quein ego decollaui. ^ A
^unt&ipy.foiY. Vide marci 6.\a.
J FmxeratJfani.Vul^.jlUigAM. Erafmus rede mu- 35 videtur aliquandiu fubftitilfe
Ti-iiutraty
10
II
SECVNDVM
Ttytovw h ci^p/u&fjw tS H pcoJbu 3 cop-
Cf'dw uiS- opttcv (Ojm$/\oyy\crtv cuurri
JbtuJctf b eajvctf-mffHTcq.
CW :/lg^6c /WlyQ-OlV, COeh '(PklmVCLXltlu)
KZQctAluji 'toOAvwiht ?>a,7rf.sov.
Ka/ ehv7nJ37i o fictcnXuz' SJg. eh -mix,
<rt Jbdrivcq.
Ka/ 7ri{i«\&c aLTnwttpocXKFi tdv I coajf
KafMi%3n w tcz<pa.?<Yi cwTzi 'fh-mvct-
J/MT& cwmc.
Kay <z&^<Pi'hbovvic,o\ /j^^duj ojutS
W£0-V TV OWJUyi)^ iBtt^CCV CUJ70' <& iXS&V
Vic, ct7Wyfe4hcLV TtSl r\avv.
T , \ ■> i ' < T -> ~ > ' _ *
Ka* clwovtuc o LncnugcLViyg&piicriv i-
KZi&V CM TT'hOlCd HC eprl/UtfV TL7JVV )(Cf.T l-
<$ia». <& ctKOMrcLvnc; ol o^Ao/ hxqXouSh-
Ka) cJ£«ASt<>f olncnuc; mAtioXwu o-
i!fc(>J.7rdjcrt Tgxjc, dppcogotg clutuv.
(S-\ictA <& fyjOlftfJilC; 3 <Gt£$cm'k§OV
ewitSol /fcta^TO/, ^£/ « cb(>p.nJ\i7ntpt!A-
QiV'*$7TVAUCr0V TOVcb%Xoi$ , hot CL7FiX$T)V-
*nc; tic Tctc KOd/mgLC, cty>gcf.(mcnv icwnlc
O' Jil'ticrovc; tony ctvixnc; , Ov^najf
i'yovotv amX§eiv'<NTiuvwi(; v^c<pct-\
M
i<J
MATTIUV M.
dere, ''timaerat, "turba,||qu6d
eum liaberent vt Prophetam.
" Quum autem ageretur na-
ralitia Herodis,faitauerat fi.'ia
Herodiadis " in medio:& pla-
cuerat Herodi.
Vnde cum iureiurando Ipo
ponderat/* daturum eiquic-
quid petiiftet.
Ilia vero ' produdta a rrfatrc
iua,Damihi(inquit)hicin pa-
tina caput Iohannis Bapti&e.
Et contnftatus fuerat rex:
Ted propter iufiuradu,& eosg
fimul acciibebat, iulferac dan.
" Et mifTo carntfiee decolla-
uerat lohannem in carccre.
Ec allatum fuerat caput eius
in patina,datiimque puella;: &
ipfa obtulerat matri iua?.
Et accellcrat difcipuli eius,
&fuftulerant "corpus 3 idque
fepelierant : 8c venientes re-
nuntiauerant lefu.
| " H<ec igitur quii audiilet
Iefus , fecefllt illinc e nauigio
in delertu locum priuanm: &
qiui hoc audiilet turba, pedib 9
fequuta e(t eum ab vrbibus.
Et egreifus Iefus vidit mul-
tam turbam : &c mifericordia
commotus eft erga eos , fana-
uitque eorumaegrotos.
llQuum autem ferum diei ef-
fetf adierunt eum difcipuli e
ius,dicetcs,Defertus eft locus,
8c tepus iam pi'£eteriit:dimittc
turbam, vt abeant in vicos, &
emantfibiefcas.
Iefus autem dixit eis, Non
habent necelfe abire : date eis
vos quo vefcantur.
6$
re,t:'muit pof>H?:m: quia tali
fi.atTrophetani ■ ,nu htt-
bebant.
D a'ire nataiis He-
vnriisfilt.mn fAiaHtio-i
aia.in in mt-dto : c -t-
cutt Her oil m
Cnde cum ittrinrnnto
pollkitus eji ei Ai>e ^uod
cunqne t»jli*ia.jjtt al eo.
*At tUa prxrronha k
matrefua , D.i mihiy <»-
quit , h'n in dtfco caput
loham.if Baplifix.
Et conirijjtatto tji rex:
propter iur amentum au-
tem y <y eos qui paritel
recumb,'l>ant,iu/?it dart.
Misitquc fy dcol/a-
uit lohannem in carcere.
Et allatum eft ciput e-
itts in dtfco, &■ datum eji
pueHa , :Cr illaattulit ma-
trif'x.
Et accedentes difcipuli
eiw tulerunt corpws , &
fepeHerunt Mud ; & -ve-
nientes nuntiauerut Itfu.
Quod quum audtjfet h- Mar . g f u
/««, /ec fit inde in noui- ]uc.$ jo.
cula, in locum defcnum
feorfum: & qr.um audif-
fent turba , ftqunta r unt
eum pedtjlres de ctuitati-
| bus,
x 4 Et exiens vidit turbam
multam : & mifertUA eft
ex, & cuxautt lanvuidos*
eorum.
Ve(bere autem fatto , . .
, a- , j Jr Mar 635.
/tccejjeruntad eum dijci- . "
puli eiui,dicentes, Defer- ioh.6.5.
t us efl locul) £r hora iam
prxterift: dimtttt turbos,
vt euntes in cafitlia emat
fibi efcoff.
10
11
12
16
lefm autem dixit eU 3
Non habent neceffe iret
date litis -vos mandiuare.
^Timutrat,i<po£»$H. ^ Turbam,?%\ov.'E.am turbam intel-
ligic qu£ lohannem aflfedabatur. Erafinus, Multitudinem.
id cftjTO77A>TvBC. Vulgata,Po^»/MOT.i.-nJ|r <rtfuev Vel rov^aov.
6 Quum autem agerentur nata itia,-$utoiM JV &p»/wtn. Sic
Valla refte conuertit. Vulg. Die autem natality Eraf Quum 5
• autem celebrareiur nataiis. ^ lnmedio.it TtJ [M7i?>.id eft f
palam &fpeftantibusomnibus:ficutetiam Laiini Ponere
in medio & Proferre in medium dicunt.
7 spoponderat ,*iMiKojHirf. Proprie vfurpatur in mutua
ftipulatione hoc verbum, fignificatcjue faftam flipulatio- 10
nem reiponfo fuo ratam habere.-vt quu vnusqu^rit,Spon-
des?a!ter refpondet, Spondro, pofterior lfte dicitur o'^oao-
y7i-,id eft aflentiri, & confefllone fuafele ad id prajftandu
oblisare. Indefadii v t pro um%vHSmu generaliteraccipia-
tur,iicut eciam apud Latinos Spodere vfurpari coepit.Sed 15
quorfiun hoc?nempevtintelligaturqua ratione o^xo^Tv
toties verterimusconfiter', hie verb fpondere. ^ Pe-
tqffet i ^-movTV4.Vu\^.addit,ab eo.
8 ProduclayWc&Ccu&Htru. id eft indufta prius 8c perfua-
fii.Pliniuslib.nono cap.quinto, Nulla fyonfione ad hoc prodtt- 10
clus.Id autem verbum omnino Grseco refpondet : neque
me deterret iplTus homonymia, quum Grxci vocabuli
>oesGi£cLZt&eu non minus fit varia iignificatio. Vulgata,Pr«-
monita.EraCmusyTriui inftruEla.
9 Contriftatvs fueratyiwmiSm. Eraf. Indoluit. Sed ContH- 2j
ftandi verbuin,quo vfus fum cum Vetere interprete,licet
afperum fit, apud idoneos tamen authores inuenitur.
^^e^A'.Vulgata^wtfw.Sed particula JV eft hoc loco dif-
creciua.Erafmus,^«dw«w.id eft^' mi.
10 Et miffo[carnifict,]iii w»A4*<'Vide fupra z.16. Addidit
Marcus accu/atiuum quern fuppkuimus.Erafmus, Mijst*
carnifictbus.
iz Corpus, ow/^. Qupddam exemplar legit tt?^, id eft
cadauer, ficutetiam loquitur Marcus 619. Pranerea in
quibufd.im codicibus adoitur relatiuum aorw.
1} [Hxc] igitur quum audtjfet , n& ti>u>ii<ras , id eft akcuotK ^
cuZ,fub.ToZm, lohannem videlicet fuifle mteremptum, &
Herodem fibiminari. Reditenim Euangelifta ad narra-
tionem abruptam,iam inde a verf.5. ^VnuaumyK^r 1-
<A'<t». Vldgata & Erafmus Seorfum. id eft ■^oiojic. & fane ni-
hil hie aliud fignificatur quamlefum aliquemremotum
a comiQuni frequentia locum. reuerfis duodecim difcipu-
lis.ca; caire,vt iilis confuleret, ficut ex Mateo & Laca co-
ftare poteft. ^Vedibusym^. VuJg.legit 7^fi},pedeftres,
eodem fenfu. Alibi nempe A ft. 20.15. n ' ^'C^i vertit per
terram iter facere , vt etiam Syrus interpres accipit. Ec
conftat Tviimfou; interdum opponi equitibus,mrerdum
nauigantit-iis. Sed prior interpretatio & huic & alteri lo- ^
co accommodatior eft. Quomodo verb pedibus, 6 tra-
iiciendus erat lacus ^ nempe ri m^pi non declarat ripam
alteram , totius lacus, fed tantum firms h ibita ratione.
Nam totaha?c regio cislacum fita fuitin Galilara infe-
riore.
14 Eorum ecgrotos, TtU d'f'pwfOii; uvtvv. Vulg. Languidos eo-
rum.i.Tntpirtu; Eraffijr illis qui male -valebant.
\6 Non habent neceffe y »' ^^tMtycvoif. Alibi conuertimus
^««iVi Opus elfe,& Indigere. Sednecefle fuitinterdij
Varia; cuuftruftionis habere rationem,
Cap. XIIII. 70 E V A N G E :
;
€t fxn 7iivn apivv; itgji cftjo lyQucu;.
vcu 'fht TtU^cpihg , ygyAc/L&w rote 7nvT*
rov tigc/cvov dCXoyvitrt' ycy ytXaatx^iJhwi
Tgic, b%Aote;.
Ketj i$ctf)S>v 7ramvi<; , ycy i^opjztcd-ncrztv.
Stochyg. xctpiyvG <7xrA>ipeiS,
Oi eh i(&lOVT2$ flOZLV OATS' pit; MOtl 7TiV-
Kctf Jj^ncoq nvcxyy^Tiv o Vncrous tqu$
/UpSinZM; CLUTK £{J,£lwcLf fi? TO 7TAo7oV ,}Lj
Aocrw &u£0£A«c.
o&c, yjLT \<hwt i<ZD^ G <£%&£$&}£) <\iaA Q
Msr.6.46 'fbotflliriCyMpVOQ LtZ CMGi.
Toj7rAoiovudti /utauvn/\<; SuAcLCsni;
jS CVOMTlOt; OXifA9Q.
TiTVtpTYl Q (PVACUW TVI$ VVZTVC; CLTtHA-
3* <&&$ alii u, I'm j&c? i <dfejL7iv. r mv *£fa
2.0
zi
12
V
*7\ "Ipfi vero djcunt ei,Non ha.
bemus hie nifi quinque panes
& duos pi fees.
Ipfe autem dixit, Adferte
mi In eos hue.
Et iuffa turbaper herbas
difciibcre, " acceptis quinque
illis panib 9 ac dnobns pifcib 9 ,
fufpicies in caclii benedixit:&
quu fregiflet , dedit difcipuiis
panes,difcipuli vero turbaj.
Ec comederut omnes, & fa-
turati Tunc fuftuleruntq. "quod
fuperfuerat fragmetorUjcluo-
dccim "cophinos plenos.
Qui aute ederant, fuere vi-
ri quali quinquies mille, abf-
que mulieribus "ac pucrulis.
Et rtatim ades;it lefus difci
pulos futfe infeendere innaui-
giii,& prxirelibi in ripa alte-
ra, "dum dimitteret turbam.
Dimiira io-itur turbaafcen-
ditin montem priuatiro,ad o-
randum.flQuum autem ferum
diei elfet,fohis etat illic.
NauiHum vero lam in me-
dio mans erat,vexatua flu&i-
bus. Na ventus erat cotrarius.
i'
i<
Quarta autem noclis vigi-
lia abut ad eos lefus , ambulas
fuper mare.
17, ryc(ponJeruntei,tfon
habcnui* hicnifi quinque
pztus <&■ dttos -pipes.
Qui ait eh , ^4<lfa:t
mihi illos hue.
Et quum iuftiffft tur-
bam difewnbere juptrfce
num j .xcceptts quinque
p.mibus grdmbutpfci-
bi*> , afyiciens in QxLim y
bene dixit : cfrfrrgit , &>
dedit difciputis fants 3
difapuli autem turbis.
Et manducauentnt 0-
mnes & faturati junt.Ilt
tulertint reliquiae ,duo-
deeim cophinos fragme-
torum plenos.
Ma.nduica.nimm autem
fuit numerw quinque
millia virorum } exceptk
mulieribus ac paruttlis.
Etjiatim compttlit le-
fus dijcipnlos afcendtre
tnnaiticulam, grprxce-
dere turn trans fretu, do-
nee dimitteret turba-s.
Etdimiffa turbaafce-
dit in montem Jbluf,ora-
re. V ejpere autem facia
folus erat ibi.
Nauicula autem in
medio mart iafiabatur
flufiibui : erat enim con.
trarita -ventus.
1}
iX
=M
M
Quarta autem vigilia
noflis venit ad eos 3 am-
bulans fuper mare.
17 lpfi yero dicunt ei, «! Ji Ktyuut twfJ. Vulgata, T{efj>on-
dtriint ei ) tim>cfiv*i>'n aura!.
19 Hcrba4,-%pnLc,ve\ gramina.Vulgata,f<F»«w),quod(vt
ego quidem cxiftimo) nonnifi de herbis refeftis diacur.
In qua etiam fignificatione accipi videtur i.Cor.3.n.
^ Et acceptu,w xa^'v.ParticuIa x) non erat ia vetuitis codi-
cibus, neque reperitur in Vulgara verfione. f Sufti-
ciens i <H^diC\i-^a.(. Aoriitus pro pra;fenti *ntSM7mT. Significa-
tnr tnim prarcantis geflus. Csteriim t* dm€*.imiv fupra n,
^. interprotati fumus Vifum recipere. Sed hoc loco »W i-
dem valet quod **a> njrfi.im.Vulgata,^]^«u'ei,id eft/2At^.
EraCSublatts oculn. id cflj'Va'g^f 71^ o<p§ax/uuLi>vt infra locjui
tur Mattha^us 17.8. ^£cnedixit,'&>.oy*n». id eft, &%*-
eeV»^>bene precatus eft, & gratias egit Deo Patri. ficut e-
tiam loquitur nofter Euangelifta infra 15. 36. quod anno-
taui , nequis rudior benedidionis appellationeintelligat
crucis fignunf in aerem (parfum, aut confecrationemma-
gicim.
zo jQuod fuperfueraty-ro -r<fe««rtuov. Hoc eft omnino quod
vernaculo fermone dicimus lepardiffw. Vulg.^c//^«»^.id
eft xei^vit. ^ Eragmentorum,'fy' *\*-<ni.d.Tuv Vetus m-
terpres poft «sSy<«« Jtv diftinguit,& hsec conneftu cum 7^>'-
/»;, molliore certe iundura. Vertit enim, Duodecim «/;/;<-
nos fragmentorum plenos. Eraimus poft 'ffix\ai<r[j&m* diltin-
guitjficur& plerique codices,& interprets urDefragme-
ris,id eft,^ tfusjiww: quii nufquam legatur addita praj-
pofitio.Q_uinetiamlequenticap.!5.37,quodhoclocovfur-
pauitjipfe repiuliat. ^ CophinosyKoibitiiQ.In hachifto-
ria etiam apud ca'teros Euangeliftas fit mentio iu$itm,
quod nonobferuauitErafmus,qui traditLucam nonco-
phinos,fed carue/Jtu (id eft fportulas) vocare.-quum mveji-
<fhv mentio fiat a Matthaio & Marco diitaxat, idque in al-
tero miraculo quod proximo capirecommemoratur, &
Marci 8.19. tft autem cophinus, menfura: genus vtralque
res metiens , nimirum & aridas & liquidas, Iulio Polluce
tefte. Et quod ad liquidas attinet, id« m tradit. tres choas,
id eft (vt Latini loquuntur) congios tres c^pifle. Rerum
autem aridarum quam capax fuerit , non memini legerc.
Neque hoc curiose fcrutandum quafi de exafta; certs-
quc menfura vafis hie agatur: quanius hoc vei urn videa-
K6-
tur,minores fuifle cophinos fportis, quum infra 16,10, i
yivot & amv^S\i diftinguantur.
zi QuafiiUtni. id eft,fere.Sic enim vfurpatur etiam a Ci-
cerone & Terentio. Vetus interpres non legit , neque Sy-
j rusinterpres.Erafmus,ffrwe.id eft ^tJV». Vide Mar^.rj.
^Jicpucrulk) ne/!i'7m\Siay. Erafinus in annotationjbus legit
^ajJh>v,8c Pueros interpretatur.
22 ^degit^vdly^cn. Vulg.& Eraf.Cow»^«i/jf.Nam pro-
babileeft Euangeliftamhoc vocabulumvfurpnlTevtofte-
10 deret difcipulos inuitos a Domini latere difceffifle.
^ Trtire fibi^eety-Hv euJnt. Vulg. & Eraf pra?cedendi ver-
bo vtuntur. Vide fupra 2.s>.In quibufdam codjcibus deeft
aujriv. Rurfus in aliis legitur •ogHm.jtit, fed mendofe.
^In ripam alteram^ «'? tb m^v. oppofitam videlicet no tra- *
15 ieclo lacu in pera?am, fed finu dutaxat:quod fignificare vo
lens vetus interpres vertit trans fretum Tota enim ha?c re-
gio cis Iordane eft fita. ^Dum y iw oi. Vulg.&Eraf.Z)o»«:
non minus improprie quam fi ego (ita vt foieo) hie quo-
que conuertiffem Viquequo. Neque enim hie declaratur
to finis temporis ahcuius, fed medium potiusinteruallum,
quemadmodum apud Hebraeos ~\y pro "iy vfurpatur.Si-
cut fupra 5.25 pofirum eft twtoiw 3 & ab vtroque interpre-
te recle conuerfum. Item loh.12.35, vbi iterum perperam
verterunt Donee.
15 25 VigiliarfvMXKii.'Proprjc cuftodia.Nemoautem(opi^
nor) ignorat veteres inquatuor vigilias diuififie nodes,
quibus videlicet excubia agebantur, quas eademratione
Graci yu\*>>ci<; vocanr. Has autem (ic diftinguic Amobius *
in Pfalm.vt prima intipiat a vefpera: fecunda 3lA funrdn-nn
3° pertingat : tertia ad gallicinium tranfeat -. quarta in ortu
luminis adiinpleatur.Kimki contra,vrobferuat Ioh. Du-
fius Htpe a me, & quidem meritb,in his libris ippellatus,
tres tantum ponit. Fit autem prima: mentio vt idem citat
Thren.i.i5»: medie Iiid.7, 10. matutina: rxod. 14,24. Sed
35 quid fi media ilia diciaefl, non pi im.r& matutina?, ita vt
tres tantum fuerintjrefpedtu , fed quod media node ter-
minaretur? Nam vt diebus,ita etiam noftibus duodecim
hora? femper attribuebatur , commodiffime in ternas bo-
ras quatuor quadrancibus attributa'. Manifeftior tft hie
40 locus quam vt de eo dubican poffit.
S E C V N DVM MATTHiVM.
Ko/ U&vttt; cuj-Tvv 01 /n#.$r,rcu trhi rUv
Ai^vvt^O'Ti $aATa.u fj&'Gsi qcyixro tQ
Ev$*a>4 eft ihctXticrt* cuj&Tg o l'wrot£,
XeyMVyQaLpown' (ya>€iUA,utj <po£&4c&i.
AVox£/3?)s Jiajjpti oUiriopi; M7rt,3
¥.V£JLZ,& OV & 3 WiXdjGOV fAA <Z&£9$ en ?A"
efttTOtiA^/v ?&£?<; tvv 1 navuti.
BAg77wi> Atvv ouvifJSiv l%v&v > itpo&yi-
Sn m (& ap<za<y$poc; }&TtL7n>vTi£itQ?XJ i w&/L-
Eudf o>€ cPi \Y\OUtZ CMietVCLt ThjU^il-
Kcu ifjiSctVT&v cwTwv £-tgT07rXo7ov3 g-
O/ J^ of 7r<-JVAo*u> 3 eA$tr'nc ^o$»cr2-
TiVVTiUZtpiT.
Ka/ 'tyfayvGVrte; cwwv oitvd'pit; tQ ro-
nmwctc, tov<; ){g.)Xt)Q i ^virtg.
Key 7rapi)(cf.Xav cwrov Ivct /uyvov d^oov-
tcu to yf^cari^a tS l/^cna cwtx, ygA o-
KiipaXctfcv it.
g/ariyo^Ae^mc;.
26I
18
19
jo
31
17
19
jo
31
3-
34
3<
3«
Et eo vifo fuper mare am-
btilante,difcipuli turbati font,
dicentes, Spe&rum efb&pra-
metu clamarunt.
Scdltatim loquutus eft cis
Iefus , dicens , Confidire : ego
fum,ne timete.
Refpondes autem ei Petrus
dixit,Domine,ii tu es,iubeme
ad te venire fuper aquas.
Ipfe vero dixit, Veni.Et quu
defcendilict c naLiitjio Petrus,
ambulauit iuper aquas vtve-
niretad lelum.
"Videns aucem vetum va!i-
dura,timuit:& quum cOepiilet
demergijcIamauitjdicenSjDo-
mine ieruarue.
Scacim vero IcTus , extenta
manu,apprehcndiccumjdicit-
que ei, O exigua fide pra-direj
quid "dubitalh?
Et quum ipli eftent ingref-
fi nauigiiij "pacatus fuit verus.
Qui autem erat in nauigio,
venientes adorauerunt eum,
dicenteSjVercDei lilius es.
|Etquum traiecillent,vene-
runt in terram "Gennelaret.
Et quum agnouiilent eum
viri loci lilius, miferunt in to-
tamcircumiacentem i lam re-
gionem:&obtulerut ei omnes
male arleclos.
Et precabantur eum vt fo-
lum tangerent flmbriam "pal-
lii ipfius. "quot cetige-
runt, "liberatiiunt.
Cap. x v.
TU Vnc'quida qui I lierofoly
Tms)ad/*enefatSctib^3cPha.
ri(ci 3 adierunt Ieium,dicentes.
Quarediicipuli tui trafgre-
diuntWtraditi
itione "Seniorum?
71
Et vfdentei eumfu~
per mare amlm!amcm y
turbati pint , dicntes)
£s!tia pbantafma eft : &
prxiimore < lamauerunU
St.ittHUjMC lejtto <r ott-'-
cus ejl eis,uiitn-,H,ibtte
fiduciatn : egu fum, rwlite
timere.
JyefprnJens autem Pr-
tru4 dixit , Demim; Ji tu
es, lube we ad teytnire
fuper aquam.
_Slt iff ait-, Feni. Et
dcfendcnsTetrm dc na-
uicula ambulabat fuper '•
aquam -vt yeniret ad le-
fmn.
V iaevn yero ventum
validum umutt: c? quit
ctzp'jf t mtr«i , ctamauit
diicns, Ddmine , Culuunt
mef.ic.
Et cotmun I^fm extP-
dens manum , appr- hcu-
dit eti,& ait t!li,Afodicte
fdeiyiiuare aubnaj'if
Ei quum ajcendtfj nt
in naunulam , cejfiua
ventui.
(X^ autem in namcula
erant , veuc r»«, e&* ado-
rauerunt eum, aicentes,
VerejitimDdh. Mar.tf.54
Et quum transfretaf-
fe.nt, venerunt in terram
Gencfxr,
Etquu cognowfffnt eii
■viri loci iliitu , mfrunt
in -vntuerj imtegiimem il-
Lim, & obtulerunt ei 0-
innttmale habehtes.
El rogabuut eum vt
■pel fimbria'!} -vefliinenti
ciw tangerent . e^ qu: cli-
que teagerunt faluijacii
flint.
Cap. xv.
TVnc accejfirunt ad Mare.7.r.
(um ab Itrsfohmit
Scr.bx 0- 'Pharijxi , <u-
canes .
Qi^ire difcipuli tui
tranh-e ''uiitm :raditio_
1 J" "*
3'
3-
r\
fi
catw> /wit, '-jM-m.nl. quaii videlicet fiando dt laSaius. Qiium
enim /{.'ttoc ^rauem laborem declaret, videfur ni*«W^«»
propriedeeademuni quicce dici quae vehemi nti 'in.Tn
aliquam motionem confequatur:& hocvenbo (imiliter v-
ti Herodocum in Polymnia obferuauit dodifltmus* ame-
rar us, itidem agemem de eempeftace a Magis ( vi quide
26 Spectrum, $*xTuopL*..Vu\s < .Gr£cam voce recinuit,qua
eriam vfuselt Pliniusiuniorepiftolaad Suramelegantiffi-
ma.Significat autem ha?c vox hoc loco. nonimag.nemali-
quam animo duntaxat conceptam , aut cuiufrnodi nobis
videmvir feu vigilantes feu dormientes videre,fed quippia ?
pra?ter nature ordinem, forma vifibili fefe confpiciendum
pra;bens: quo modo non tantum angeli fa?peap^aruerunt, tradi')fedata. Vulg.Cc//a«r.Erafmu.v,Co^«f. un. Syrus au-
ied etiam Da?mones, mortuorum pra?fertim hommu for- tern interpres magis proprie n 1 ?*^ [fcheleiat.']
mam repra?femantes, fiue eliciti, vt ab ilJa venefica cuius 34 Gtnnefaiet,Tivv»(ra.(i r .In duobus exemplaribus 'egi-
fit mentio i.Sam. 28, fiue vitro fie hominibus illudentes, IO mus rwnoTxgjt, Gennelara. In alio quodam,rtww/>s'S, Ge-
quomodoproculdubioChriftum ipfum eitindefcrto ag- nefareth. VuIgarale.,'kr<vxsrwo, Geaefar: ik Ipfueii.2 proeo
grefllis.Ideo in re mnili Lucas 2?.57,vtitur nomine wili^- quod Hebra?' habet n H33 [Kumerot](. haldxus paraphra-
se vt& nosin vulgato idiomateGallico. Euripides aute lies habet "1^ J J rg*»»/ffe^r]quadereetiaantea diximus.
Hecubarinirioidolum Polydori inducens, proquoLatini 55 Mifirunt ) xTi,-iiK4Ji.Erirmus,Mi j 'eran.:nuntio$, vt pie-
Manes & Vmbram dixerunt, fimili fignificatione vtitur if naeffet conftrudio. Sed illam ellipfiri idonei authores i-
ymnurnavx voce. mitantur : vt Terent Emiucho, m fit pr>m> ora: e vtadfe -ve-
?o Videns.@\i?mv. id eft, Animaduertens, tranflatione niam. Et Cic.ad Atticu, Itaqm obmam itli mifimtts *4thena-r.
a corporeadanimum. ^6 V tj'olum,h* (aovm. Vulgata, Viyei^t-nii quod non
jt ^»/'(/,h'c -n.veljQuorfum. Ad verbu,^^»«V: quod leeitur hoc loco,fed Mar. 6. 56. ^ Fejlimenti, i/iseridv.
vernaculo fermone dicimus sfquoyfaire? Vulgata, Quare, zo nempe fumma; vellis : id quod ad emphalin f ic;t,vt recle
id el> <hi 77 Erafmus, Cur. Cic. Attico, Ad quid laboramtu
res l{omanaf}Qu,em tamen locum fufpicor corruptum.
^ Dubitafli} iSisztmcSkut Latine dubius dicitur qui ex
duabus viis no latis nouit vtram fequatur, fie a Grscis di-
ciitur Ji<r*i?eiv quoru animus nunc hue nunc illuc rapitur. 1 »
Itique mihi no difplicuit hoc loco Vetus interpres: quum
alioquiDubitadivocabuluetiarelpondeat id dyqiofiinu*.
* jt Jpfi,«uJTwv. Clriftu. videlicet & Petrus. ^Ta-
notat Erafmus. ^ Liberatifunt.V ul°. tk Ertf.Saluifa-
ttifunt, id eft a morboliberati.
IN CAPVT XV.
1 Quid.im [qui] Hierofolyniu aduenerant, 0/, (id eft wk &7j *
I'tes^xJjuoivyfub.'xSisvTK.vtex aiticu'itraicftioneapjaret.
2 Seniornm,i3fi fofivTio?>t\'\d eft maiorum,vt Erafmus re-
£ie interpretatus eft Mar.v.j.Nkebanturenim dlorum(vt
hodienoftrorum) temporum Pharifiei, non vnico verbo
Cap. XV. 72
EV,ANGEL1VM
Dei fcrJpto/a quo tame' neque ad dextram neque ad fill- & &n^« audore pr*cipuo:quas tamen Iofcphus lib.
ftra d-flededum fuiflTe Dominus diferris verbis edixerat) antiq.i^vt aPhanfim ortas,negat probata* hiifle Saddo-
fed tradironibus *>»'♦«« q« as adiiciebant.varia pretexe- ceis.ltaque Seniores hie non vocatur Sanhednn , vt qmdl
tesiftiaudacia? & quidem mprimis longa?confuetudinis exiftimarut, quorudecretisvmuerfuspopulus tenebacnr,
& Patrum auftoritatem , ipfo etiam impuJentiffime an- 5 fed veteres dodores,quos etiaa^V; fupra cap.* vocauit,
numeratoMofc, quafifux Cabal* nugaciffim*dodore
.1 rut. <.i6. ~ ' *\ / r\ '
ephef.L. n&xfiXoy»v -m-nty v\ \xv\vi& , Snvarcp
I cut. 20.9.
r. -i \ ■> \ ' \ '
(P^AH^VIC' W° y |WW T^M (7VJ TO)/ TTUTtgg.
Exo.10.12
10. 20.
aura h TluufAmigg, aLuix.
Kctt 'AKUgpOTLVc. tL/JO CVTOXlw tS 0gOf
non enim lauant manus fuas,
quum "edunt panem.
At ille refpondens dixit
eis , Quaie & vos tranfgredi-
mini mandatum Dei per tra-
ditioncm vcftram ?
Nam Deus mandauit , di-
cens, |" Honora patrem tuum
&matrcm. &, | Qui maledi-
xerit patriaut matri, " morte
moriatur.
Vos autem dicitis,Quicun-
que dixerit patri aut matri,
Donum<y? quocunque a me
iuuari polles, ' injons ertt : &
nequaquam honorauerit pa-
ttern fuum aut matrem foam.
Et irritum feciftis manda-
tum Dei per traditionem ve-
j ftram.
Hypocritae, 'benedevobis
nem Seniorum? non enim
lauant manus fuas quum
panem manduidr.t.
If (earn em n-Jpondens
ait illis , Qy.are & -voi
tranfgredimini mandati
Dei , propter tradttione
v eft rami
Nam Deus dixit, Ho
nor a patrem & matrem.
&, Qitl maledixerit pa-
tri vel matri , morte me-
riatur.
Vo% autedic'tti^Qtti-
I cunque dixerit patri vel
matri, Munu^quodcun-
que tfi ex mc,tibi prode-
'rit : & non honorificabit
patrtm fuum attt matre
fuam.
Et irritu feciftis man-
d itum Dei propter tra-
aitionem -vejlram.
7 H'j pocrit*, bene pro-
^ Edmitpinem,ti'nv s'£ja>>wji.cibum capiunt^ex Hebreorii
idiotifmo qui paffim occurric.
7 Vet traditionem, <hi -dw ■nv.&iJbaty. id eft Traditione.E-
raf Propttr.Et certe hac fignificatione plerunque ha?c pra»-
pofitio fecundo cafui iungitur: hk tamen potius fignifica-
ri videcur caufaper quamaliqnidfit. Traditionisautein
vo^abulum dottrinam dcclaracqua? Iudsis Cabaia dici-
tur, ore videlicet traditam, & tandem abinfanishomini-
b
tine dicas,autconftitu lone vt cenfet Eraf.q
terpretatur Marci7.4. Eiufdem autem capitis verficulo
quinto,ritum traditum exponit: nono verb & decimo,co-
ftitutionem.Ego verb retinu: vocabulum quod Gra?cO re
io
nein aftiuam, quafi^yv quarto cafu ponatur, conftru-
clione Atticis fmiiliari, pro Jbo^. Erafmi verb interpreta-
tionem non fequor, multa-. obcau(a .Prnniim enim ni-
mium procul reredita Grajcis : deinde nouum verbuin
adfeifcit, idqueper pra?terirum imperfedum explicat,
nulla neceflltate. Quinetiamconiuncliuum intcrpretatur
perprajfensindicaciui, quum potius per tuturum verten-
dum fit: nifi propriam fignificationem feruare mnlis. Po-
Grammatica conftruftio manifefte conuincit: & quanuis
hasc ellipfis dura videri poffit, tamen nee raticne caret nee
exemplo.Chriftus enim proculdubio ipfa traditionis ver-
ba recitauit , in huiufinodi autem citandis teftimoniis fb-
lusinblafjhemos T.ilmadislibrosrelatam. InftitutQ La- jr ftremb videturillud c/^e^vpoftarticulum collocare:perin-
ine dicas, aut conftitu lone vt cenfet Eraf.qui etiaita in- de acfi fcriptum efiet,<>i** fu&v*ii;it*jd> a>$i\»§»ettwTtS.
Quod autem in annotationibus dicit fibi videri potius le--
gendum elTc »<j>«aji8)", vt fit Iuuaris, (funt enim haec ipfius
verba)plane non intelligo. f Infons erk,aJiajj-n^ird^.
fpodetj&aGellioetiam vfurpaturlib.-j.cap.ii.ln hisaute %Q Supplendum aliquid effe ad explendam fententiam ipfa
Jibris hoc nomine non aliqua dodrinx Chriftianae myfte-
ria extra Apoftolorum fcripta fignificantur,vt falfo docet
Antichriftiani,fed ipfa dodrina fcriptis Apoftolicis perft^
diffime comprehenfa:quanuispoftea traditiones Apofto-
lica?(& quidem falfo pleruque)vocata? tint,conftitutiones ^ lent prxtermitti qua? funt omnibus nota, vt contenti funt
antiquas ad certos aliquos ritus,pro circunftantiai um ra- Iurifconfulti prima ipfa legum y quasvocanr, verba profer-
tione mutabiles,non ad ipfa dogmata fpedantes. re,aut earum particular^ auditore vel ledore .id totasil-
4 Honora, Tj^.Honoris appellatione tntelligitur omne las infpiciendas ablegato.Suppleuimus autem id quod ex-
genus officij aut potius pietatis filiorum erga parentes,fi- primitur fupra n. 5, & refpondet Hebi *orum formula;
cut rede & pieannotauitErafmus. ^ Morte moriatur, jo np j^'/nn^lGen. 24.8. &Exod. 12.1$) cuiopponituro'<))«V*r
a«eKtT» 9txAcn*T».Vide Mar.cap.7.10. & w-^( 2?t. ^ Et nequaquam honorauerit,)^ * (jm ti/jm-
^ Dmum [efl,~]quocunqut a. me iuuari poffcs,J)Hyi «*» s£ i- <tk id eft , & ita fier vt, contra Dei mandatum , neque pa-
^tM.ja!<p«>i»8iic. Donum[eft] id eft, Deo cui perfbluen- tri neque matri officii! m filiusprarftitei it. Honoris enim
da funt omnino vota,& cuius prioresfunt partes(nec enim appellatione fignificatur quicquid liberi paretibus debet,
dubium eftquineiufmodireligionisfpeciemiftiobtende- ,- Sunt autem ha;c non ipfius traditionis verba (vt.liquan-
rent) iam antea confecraui id omne quo alioqui poffes a do exiftimauimus)fed Chrifti,ex Pharifaica traditione Gc
me ex meis bonis in hac egeftate fubleuari. Haec enim in- violari diuinum mandatil colligentis, vt appart. t ex Mar-
terpretatonuliam verbis vim affert, fuppletoverbofub- C07.12.
ftantiuo, ellipfi Hebrseis pra;fertim vficatiffima:& lis qua: 6 Irritum feciftis,>!>t.v^aTtTi.Derhnturhoc verbum a w>-
fequuntur eft accommodatiffima. Illud autem Siwi fatis 40 e^ c >q uo ple"3 audoritas ac imperium declaracur. Itaque
notum eft fajpiffime vniuerfale menuntiationem declara- am^ouju proprie fignificat omni imperio &audoritate fpo-
re vt Q^dcunque potius quam hmplex relatiuum Quod fi- liare. Apparct igitur eos qui Dei verbo quicquam dctra-
gnificet:& &i><\h&j -n inw«,ideft Aquopiam aliqua reiu- hunt aut adiunguiit,quoconqueobtent(i id faciant,tamen
uari,fiue emolumentum aliquod confequi,Gra?ce e'egan- non minus efl'e nocentes quam Si Deum ipfum conarentur
tius quam tertio cafu dicitur.Deniquee'^s'iwJnonfimpli- 45 e fuo folio detrahere: quod vt melius inrelligcretur, pla-
citerprouVs'itw r , fed proeo quod Gallice dicimusdema cuitindicarehuiusverbi etymon, Eft autem hoc referen-
dum ad hominum conatus.Nam,quod ad rem ipfam atti-
net , inuito Satana & ipfius organis fruiha laborantibus,
ftant Dei pra?cepta in Ecclcfia ipfius.
50 7 SeHC)Kgi\ue. Erafmus, J^ec7<?. id eft if$£c.
^Trophctit'iit
*«rr.Erafmus, Quicquid doni a me^profifiuru eratf[id tn tuum
■vertitur commodum. Idem autem apud Marcum, Donum,
qmd-unque ex me, in tuum cedet commodum. Vulgata, Munus
quodcunque ex me, tibi proderit, mucata paffiua conftrudio-
SECVNDVM MATTHjEVM
£/ OjULdSv VL<TOA(tA->'hl')ti>Vy
L'yjifa /uiQtoA&oi; Snx tzS SOfWn
diet twTp uoppw a/m-^Gi am t/uyv.
VlcvxIuu Ji (AfiovTctf fu j JiJcia)ton*c;
d^chicniccXicLgyCVTztX/ii^Trz cLvd-&°7mv»
Ka/ <zz%>9cr>icLMcrztjUtyJ0<; tov b%?&v 3 &t-
7Tiv cwTol^tXwoviVi. i(cy awuiz'n.
Ov TV &iO~ip%0/l$fJOV Gig TO SO /t^oc KOlVoi
TVV aJSgoPTmVyCLTb.Ct, TO cWop d^OyMty/OV QM,
i8 <p>(JjFTo<;sniTo zoivoTtov cOi^Qopmv.
Ton fzz&crzhSvvTit; ot Mc/Ldnrcq duT%
inmv curia, OlS'cu; oti ot ^ccqjlouJoi cLxx-
crajmc; tov 7^y>v ioncUcftiXiS-maJ'i
O eh*$?n>xejLd-⁢&7rtyY\a,o-a,<puTeict
ld> x% t<pv Ttucrtv o 7ntrup /uyv o ovggt,vio<;
A'cpm cwtovc, * oJ\iy>iGiai TV(p7ei tv-
<pXav. 7V<p%9c;j 7V(p?\9v £clv oJfyyri ci/u-
<pOTi£$l GtS fiodvvOV 7FiOVWUTCt{.
P^aonQjL^eiq eft o Uer&t; Gimv cwtz$ 3
®£pt,VDV YifAAV rlw <Gpbcf.fi Ohio) TOtVTLW.
» / / 1
CtOUUDiTOl i&l
00 7K0 VOGlTt OTI 7T0J) TO Gig TTOpdjOfAJir
vov Gig to so/m&^ic, tlw xoiAiav %t>pGi 3 t(cy
Gig d$i£(>?>vci cKfiaWwreLfi
Tct ch QMTIOpdjOfMjJCtQMT^ <& /U^TOC, >
cm TYig xapeftcig d\\£p^rctj 3 Y>cLKtHVct yjoivdi
tov tviSoynov.
E\ $ f tf £ XcLp^'tCV; cJZipyOVTCLf <^i^£-
jiVfAsit 7Jwvi&>) 3 povoi 3 /uyi%eicLf, 7wpvGtctfy
10
II
It
*3
14
M
16
17
18
19
prophetauit Efaias,dicens>
| " Appropinquac mihi po-
pulus hie ore fuo ,, & labiis me
honorat:cor autem corum pro-
cul abefl a me.
Sed fruftra me colunt 3 do-
cetes doctrinas qu&funt man-
data hominum.
j|Ec aduocata turba dixit cis 3
Audite & intellipite.
Non quod ingreditur in os,
poiluit hominem,fed quod e-
greditur ex ore , hoc poiluit
hominem.
Tunc accedentes difcipuli
eius dixcrunt ei , Nofti Phari-
faros audito ifto fermone of-
fenfos fin He?
Iplc vero refpondens dixit,
|lOmnisplanta quam non plan-
tauit Pater ille meus ca^leltis,
eradicabitur.
MilFos illos facite :[j duces
funt exci ccecorum.quod fi Ce-
cils ca*cum per viam duxerit,
am bo in foueam cadent.
|| Refpondens autem Petrus
dixit ei 3 Edillcre nobis para-
bolam iftam.
Icfus autem dixit,Adhuc &
vos intelligentia caretis?
Nondum'intclligitis , quic-
quid ingreditur in os , in ven-
trcm ' cedere, & in latrinam
eiici?
Qiiie autem proiicifcuntur
ex ore a ex ipfb corde egrediun-
tur,& ilia polluunt hominem.
|j Nam ex corde egrediuntur
cogitationes malx, ca?dcs s a-
dulteria , fcortationes , furta 3
IC
II
11
I?
14
'T
16
17
73
phttamt it tobis Efai& 3
dicens,
Topultti hhlabiume El"a. 2J.1J.
honor At:cor auicm eorurr.
longe tjl a me.
Sine caufa. autem t'o-
lunt me , docentesdoclri-
nat,mandata hominum.
Et comocatif ad fe Mar. 7.17*
turbiiy dixit e» , indite
& inttliigite.
Non quod intrat In or>
coinquinat homintm,fed
quod procedit ex ore 3 hoc
coinquinat hominem.
Tunc accedentes difci-
puli eim dixerunt ei, Scif
quia Vharifei , audita
verbo hoc , fcandaliz^ati
funt?
At ille refpondens , ait ,
Omnk plantatii quam Ioh.ij.S.
no flantauit Vater m<Hi
eradicabitur*
Sinite illos : catijiint Luc. 6. J9»
duces c.ecorum. c&cp.s au-
tem ficaco ducatum pr<e-
flety ambo in foueam ca-
dunt.
Rjfyondcni autem? e- Mar.7 17.
trm dixit ei, Ediffere no-
hu parabolam ijlam.
yttillt dixit , ^A.i-
huc& ros fine intellect*
ejfo?
Tion intelligitis quia
omne quodinos intrat, in
■veninm vadit , ty infe-
ceJJ'um tmittitur.
18
19
Qu£ autem procedunt
de ore , de corde exeunt 3
&■ ea coinquinant homi-
nem.
De corde enim exeunt Gcn.tf.j.ft
cogitationes maU , homi- si.
cidia,adulteria, fornica-
^Trophetauit , <&oot<p»r&jtnr. Erafmus, Pr£dixit.Ahj,P r atici-
natm eft.Cicut etiam Erafmus vertit Marc.7.6. Egoneque
volui,neque (vt opinor ) debui vocabulum tarn familiare
Cliriftianorum auribusjimmurare.- Qupdfi mihinouitas
placerei(vt quibufdam , qui vtinarii verbis tcnus Scriptu-
ram profanarenc ) mallem vti Pra;dicendi verbo , quod
Grsco vpcabuloprorfus refpondet, Nam Vaticinariop-
rtomtur potius -n! (AdUTivtSm^.
8 ApproffnquattyyZei. Apparet Veterem interpretem
legifle d\*oc xtv<: -nh x^ Kl <" V* ""/** > Populus ijie labijsme
honorat. Erafmus autem exiftimat ltudiofum aliquem
fijppleuifle cseteraex editione Gra?corum.
9 Tru(ira,pJ.Thx>. Vulgata male,5»»je caufa. f [.Q«<*
Junt ~\mandata, cviwa^'to. Ha;cdicuntur per appofaionem,
vt rede obferuat Erafmus.Simile exemplum habes Rom.
8.13 .quia tamenid obfeurius erat , addidi[2«.e/wtt,]ad lo-
cum illuftrandum.
Tolluk , kcivoT. Kcitov ex Hebraeorum idiotifmo di-
li
citur quod Latini vocant profanum, quafi commune
dicas,ideft, quod promifcuo omnium vfli veluciinqui-
natum eft ac contaminatum , ficut exponitur Aft. 10.
1 4. Inde deriuatur verbum k^iouu, pro quo nonnulli
Communicandi verbo vtuntur, vt Vetus intetpres Marc.
7-iS.&Tertullia.deparientia: fed quos nolim imitari.
Vulgata vertit Coinquinare : nifi potius aliquis fie fcriben-
dutn putauit pro Communicare. Erafmus in annotationi-
bus,Impurum reddere. Itaque quod in ipfius verfione le-
gitur Impurar,typographorum incuria accidit.Idem apud
Marcum vertit Inquinare.
14 C£cum per viam duxerit, iv<p\iv iSnyr!. Hoc fignificat #
+if»y'iv.Vlilgata,Ducatumprx(let.EraCmus,DuxfHerit. f ^»"
ueam 3 0l$vvo\i. In v no exemplar! legim us #c$pov eodem fen-
fu.Notancrum eft autem vtrunqueaddiciexitio,tumeum
^ qui pr£it,tum eum qui fequitur: ficut etiam dicit Domi-
nusEzech.14.10.
14 Tarabolam iflam,TLu mtftfioxLu rauu-duj .Id eft Iftud fi-
gurate diftum,de eo nimiru qua?rens de quo Chriftus re-
fpondet,quod licet fimpliciter diftum & accipiendu , Pe-
10 rrus tameri idcirco figurate diftum fufpicatur,qu6d eo a-
lioqui tolli ciborum difcrimenin legepofitum putabat;
quadere multo poft exprefta etiam vifione ipfum doce-
ri oportuit , quum tamen nondum ea de re ageret Chri-
ftus, fed de Pharifhkis duntaxat traditionibus.
15 \6 InteUigentiacaretH?cL<Tiuji-F>ii<^-,'Vi\)gita i Sineintctfe-
tlu eJin?Et apud Marcum, imprudentes >fli*?
17 lntelligithy vo«t». Idem eft hoc loco urs«» quod
ewjiivt). Alioquin Cogitare fignificat & Animo verfare.
J Ce^re,^^«.Vulgata,T^rf^ 5 ^acrr^?i.Erafmus,^46/r,9VojT.
io <$ Latrinam, *<ptJh<Jvti:j feorfum fedendo, ficut Latinis vo-
catur Latrinak lauado,feu latendo.Vulg.& Eraf. Stcifj'um:
quod non memini Jegerehacfignificationeapud idoneos
auftores.Gr^ci tame «V < fa , >qu a fi diuerticnlCfere vocat.
19 CogitationeSifiavye-fMi. Hoc modo etiam interpre-
25 tamurwMSljatt^cqubd melius vocabulu nonhabeamus.
Poteft tamen dia^^a-^c quibufHamlociscouerti Ratio-
cinatio,item Difceptatio: quod tame poftremum relpon-
det t>? Jix-mtty. ^ C*des,qwi. Vulgata, Homicidia:
id eft <^'«^i<s«p/^.Indicat Erafmm fcriptum eflein nonnul-
G. ].
Cap". XV. 74
EVANGELIVM
\
lis codicibus *3ov«J , inuidia:. f SconationeSy-mpvcZq.
Vu!gaca,luo morejForwcdt* w.Erafmus, Stupra: quo vo-
cabulo magis videtur fignifican vis mulieri illata.
f Makdifta* @\toTp»*i*r. id eft, fermones quibus aliena fa-
ma larditur. Nam ha?c vocabuli Gra?ci vis eftjwwgjt to -rfoi
'ff/m 0K<£rim.id eft,a ladenda fama & exiftiniatione. to-
que Demofthenes & alij pafllm vfurpant pro Calum-
nia,vt fupr.i annorauimus cap.9.3. Nos in rebus facris &
ad Deum pertinentibus vocabulum Grarcum retinuimus.
Hicautem Chrittus videtur eaduntaxaerecenfere qua? ad
mutua hominum inter fe dilTiJia fpedant. Cic. ad Quint. *
fratrem. Quum omnia maUdicia , (gr vtrfus etiatn obfc<£-
mfiimi in Clodium , e£" Clodiam dherentur. Vulgata,
Biajphemi*. Nos vernacula lingua vocamus blafmes,
J Gra?co vocabulo per fyncopen contrado. Sed fane exe-
cranda eft Caftellionis audacia quipropterea quod ob-
tredationem alicubi Cicero zelotypiam interpretatur,
Dominum aufus eft obtredatorem vocare : quum ob-
tredator nunquam nifiinvitio, &eoquidem maximo,
10 ponatur.
Mar.7.24.
X/\g7TcLf 3 ^djJb/u,ctpTvyL'Li> @hc(.<T<py)jUAaj.
Tcwmt&i irtitoivoiwitt tvv ctvd-^cp-
7K>v'toq aA'fxjfoii; ?$pcn tpctyavfi koivoitov
Kctf cJ%iA$C0V £M&d*V l\tffo£ CLVi^-
pV\<JlV GiQ TK yJpYi Tv&u ng\ IiS&voq.
Kctf IJbv , yiwn XaJtcLvaujafizFi rpd-
qjlcov dit&ivCtivcf^iX^ovcra.^ cyKpouu'yiaiVy
cusm te^PVazL, E'AgWv/tfcfi KuQjLiy tfs
O ch ou% ctTTt-noJi'd^ cwty\ 7$y>v '. Kctf
<zzg$(FtXSov'&Q 01 jtyiSyrcL] dirt* Yigymv
ojutvv , Mypvnt; , KttoKvctov cwrlw' oti
*&-'£& bmc&iv njulfi.
O' ch '~Sz7VXejid-€i<; &7IIV 3 OVK a,7TiSVt-
Supe. 10.6. ^^ ^^ ^ ^\ tz ^^ a7rx Jt t%n}\.a>?w-
TVLoi}LQVl<Tgc/LY\h.
^vo-zliKv&lz (ZonS-ei /u$i.
0> €}Xix3Xi%£jLSeic; &mv , Ova igi t(gL-
%gv ?&%&tv tvv apnv T^'vixvav , ycy j2ct~
A«r tc?c xttvA^jLQit;.
H j &7n,Nctj Ku&i'@: $ ttz xwucte/ci
ro
ii
it
tj
falfateftimonia, "maledicta.
Htec funt qua? polluunt ho-
minem : illocis autem mani-
busvcfci, 11011 poLluit homi-
nem.
||Et e^reirus illinc Iefus fe-
celficin partesTyii & Sidonis.
Et eccc^mulier' Chananara a
finibus illis eo-i:eira,clamitauit,
dicens ei,Mil*ereie mei Domi-
ne, fili Dauid, filiamea ma-
le a da^monio vexatur.
Ille vero non relpondit ei
quicquam. Tunc accedentes
difcipuli eius " rogarunt eum,
dicentes , Dimitte earn: nam
clamatpofl: nos.
Ipfevero relpondens dixit,
I Non fum millus nifi " ad oues
perdifas domus Ifracl.
Ilia autem venit & adoniuit
eum,dicens 3 Domine fuccune
mihi.
Ipfe vero relpondens dixit,
Non eft ■"' bonumaccipere pa-
nem liberorum,&obiicere ca-
tellis.
\t 7 \ lpfa autem dixit, Etiam Do-
zo
M
Zl
14
aj
16
14
V
it
17
tiones ^furta^fulja tcjti-
monia^blafyhemtdi.
Hxc junt qua toinqui-
rtant homintm : non lotit
aute manibuf madncarAf
no coinqninat homlnem.
Et egreffu* inde Iefn4
feceflit in paries Tyri &
Stdonis. <
Et ecce y mulict chana-
n<ex afinib* itlU f greffit>
clamauir,dicens , MiJ'ere-
rt mei Domine , fill Va-
uid,filia mea male adx-
momo -vexatur.
Qui non refoondit ei
•verbum. Et accedetes di-
fcipuli eim togabanteum t
dicentes , Dimitte tarni
quia clamat pojl nos.
Ijfe autem reftondens
ait 3 T{onfum m'tffusmfi
ad ouei qua perierunt
domw ifrael.
jit ilia njenit & ado~
rauit eumydietnSyDomi-
ne,adimame.
Qui refpondens ait,
T^ow efl bonum jumere
panemfilionim , ^ mit-
tere canibm.
*At ilia dixit) Etiam
H Partes,™ /Mpn.id eft,regiones vicinas Tyro & Sido-
ni.Parces autem prorcgione ipfe etiam Cic. vfurpauit ad
Atticum [lb.]. Sine fe,inquir, non effe nobu ilia* partes tetun-
das,propter Anionium.
ai Mulier,yj^»l. In Complutenfi editioneadditur tvV,
qua?dam. f C banana, x<t»a>ui«..Legitixr Hebraice nuyia,
Icheuahamtb] non autem TTJp^wVfo] a Cana inaiore,onr
pido tribus Afer : quod tamen m hoc tradu fitum eft, vt
apparet ex Iofue 10.18. Vt autem ita fentiam vel haec
fto etiam ipfi tribuatur Apoftoli appellatio Heb.^.i.vt qui
& ipfe fit oifxiovH miflusapatreieorumalioqui propria qui-
bus illud fpecialiter conuenit, Sicut mifit me pater , ita &
ego ntitto vos. 5 -^"^3«V.«'< <W wc k^h 3 quumiflud
iy inanimatis,ilUid animatis vfinfius tribuatur 3 vt annotat
Gaza Jib.Gramir;,ticcs ^. J Boinus Ifraelytinou t'g-QtitK.
id eft gentis Ifraeiiucaj.Habebat enim omnes tnbus com-
munem patrem Ifraeltm.quod non putode vlla aiiagen-
tc dici pofle. Na improprie Virg.i. A neid. Romanos At
ratio me impeilit,qubdXtwav«y'Kcvbique per ^fcribi inue- 10 faracidomum vocauit,fiSeruijinterpretationem fequa-
nio : qua?fcribendi ratio non videtur locum habere pofle mur,in hoc.v.erfu , Quum domus ^ffiarMChthiam claiafque
in altero vocabulo quod incipit a p. 5 ClamauitM- Mycenas Seruitioprtnut.
cens v i l*?d»Y*<n,,w J TriMyvm.tlr3.[~m[is > Clamauit adeum , di- 15 Succurre , &oi$«. Graxu verbum (vt obferuat EraC
censy. Egoveroputba Vetere interprete pronomen avnJ mus)fi<rnificat ad vocemalicuiusaccurrereauxilijferen-
rede coniunduih'dum participio uyvm. In quodam 15 dicaufa.Itaque Latino ilio vocabulo proprie expnmitur.
rxemplari fcriptum erstjijif^trimm *ot5. id eftClamauit Vulgata,_^ : «H.*,id eft,Vfoiuv(imv.
a tcrgoipfius.quodindicat Iefumfeabillaauertine, aut 16 tionum t K$*h Era fin us, Ho»;y?«w:quod plerunque
lpfam pia?pudorenonaufam in ipfius confpedum venire. pertinet ad d<. corum , quod Grarci ii uri-mt vocant. Nam'
5 Male,^ Moc.Erafmus,-Mi^re,id eft <*.§\iu<;. ^Ad&- noneftum pro virtute apud Gra:cos dicitur -ni^Aov.adiun-
monioYexatur, jtyutvifiTW. HocdicuntGra?ci vno verbo. 50 doarticulo: fateor tamen honeftos etiam dici quiboni
Erafmusj^i/^woM/o^'f^Mj-. Caftellip,£/f/»Wrff<».-quam " funt & virtute prxditi. Sed quum hie agaturdceo quod
verfionem non probo, nequis morbum naruralem faciat iuftum &faseft,& opponaturpotiusiJaVW, quam tJ«'-
exmaloquodprqternaturame(t.Itaq'uemaluicrafllus& ^««pe?, malm Vetereminterpretem fequi. In quodam
apertiusloqui,ficutdiximusrupra 4.14. exemplari fcriptum eratj^e^f^non licet.
*? Qtticqi4am,Myi.\d verbum,Sermonem. Sed videtur 17 Etiam, ya/.Ell autem hxc particula in hoc loquen- *
nicexHebr£orumidiotiimo(dequoalibidiximusfrpe) ^ digenereaitentientis, fed itavtobfecradoni fubferuiat.
tiyc poniproindefimra particula,vt infra it.46. f )\o- ' Solent enim fupplices fi quid minus commode fib'; ref-
garunty *&><$iM eftgjfttiqo. Nam ficut apud Latinos Ro- ponfum eft ab iis quibus fupplicant , blando quodam af-
gandi verbum ambiotium cft,ita etia ni^T*, apud Gra*- fenfu gratiam eorum captare : vt etiam apparet ex fubie-
cos:vt LUC.7.3.& i.ThciT!i.i.& infra 16.1.™ i^uj-h eadem da particula caufali. Qiunetiam fupplice interch:m par-
iignihcatione accipitur. J Dimitte , ~&ri>>v<nv. De hoc 40 tim afTeuerationis caufa,partim veluti profpiciente.s quid
fimus.Erafmus, ^ro/r^.-quodLatinum qui- fibi poflit in cotrariam partem obiici, vti fulent particula
demeft,fed ambiguum. Quamobrem etiam idem paulo
poit,verfu fcilicet^iJvertit XmJsvujyimitterc.
H lionf 1 *™ miffwyw. £tt\t*.*1>*. Hinc fadum v t Chri-
Etiam, vt apud Plautu in Aululana : & ad PhiIemonc,io.
Sic Hebr.fuam particulam n a yfiirpantin vehementiore
precatione.Ncc tamen Graecoi urn m dedudum arbitror.
f Ennim
SECVNDVM MATTHjEVM.
7w avi cot; S^Ae^. Ka/ tctSyn dvynyip
Ka/ /ueiztficu; oWJ^hf o Iy\oduz nAdn
ajvaQcu; &t$ to og££>cW3?fTt> <yx&t*
Ko/ t&zpoiiXdvv ourp'So^^9t7JX)?Q^o) 3
syovnt; f/j$ icwW^a?svg 3 TV(pAx\ > vm>-
<pot£ , xv?foovt; 3 (&iTe&i$ 9?t AAot/c';. i.ppi-
^ctvcu/Tovi; nztgp, Qvq imJttc, tx Vnaov' Kj
it'qvt feus o^Akc ^Ky/^crct/,/SA«7TCV-
Tztt;)Ut)<p3v<;?\£t,/\9iu>Tttg 3 wtypyguyteig,
^caMvg (^prwwwuTui; 3 (£' TV(pXxi;$M-
*7ro\"iv.c l 'i{uJI iJh^ctauv to &iOV I <3-£a-tfA.
O'cA Vtvrovt; -zd^pcq&teaztiufyjoQTovi;
fAc/L^m ru$ oujtS ei7n 3 l7r?^F/vi^ofjuLj 'Gh
rov o^Zgv'oTi n J\i mfM^c, Tp^e t&^sija-
vouai/uyi.Xj ax zyovoi t\ QayjdcntigjfbTro-
XVOtt) CLVVVC, WttlQ. OV 5*/\6t) 3 iAY}/TOTZ cm-
XvSzaaiv cV tyi o^ty.
Ka/ Xiy>vcnv ctvrd ol /jyi&vraLj uorju,
TloSiv n/utv cv ipnjUAot aprot tooovtoi 3
OOC^Te, %0piZt(7tLl C^AQV TOOlVTCV)
Ka/ Ae>€/ &vtoiq o I not v$ 3 Uoavvg ctp-
i8
X9
5°
3i
r-
?3
?4
mine ? "etenim catclli vefcun-
tur micis qua? cadunt c menfa
dominorum fuorum.
Tunc refpondens lefus dixit
ei , O mulier , magna efi fides
tua : fiat tibi vt vis. Et fanata
fuit filia eiusab comomento.
||Et digreiius illinc lefus ve-
nit luxtamare Ga!ila?a?: & quu
afcendifTent in montem,fedit
illic.
||Tunc adiitenm turbamul-
ta, "habens Tecum claudos, car-
cos , mutos, "mancos , & alios,
muitos: & abiecerunt eos ad
pedes lefu:& fanauit eos:
Adcovt turba mirata fit,quu
videret mutos loquetes, man-
cos fanosjclaudos ambulantes,
cecos videntes:& glonficarunt
Deum Ifracl.
fllefus autem aduocatis difci-
pulis fuis dixit , Commoueor
mifeuicordiaerga turbam:quia
iamtriuuum "permanent apud
me,& non habent quo vefcan-
tur:& dimittere eos'ieiunos no
lo,"ne viribus dcficiantin via.
Tunc dicunt ei difcipuli eius,
"Vnde nobis in deferto "tot pa-
nes vt "faturemus turbam tan-
tam?
Dicit igitur eis lefus, Quot
panes habetis?Illi autem dixe-
rut,Septe,& paucos pifciculos.
ta
-')
30
Mar.7ji*
3'
J3
54
7>
Domine : nam & catelli
eaunt de micti que cet-
diit di menja dominorum
fuorum.
Tunc refrondevs le-
fus ait t//i, rriuhcr y ma~
gna eflfidrs lua :fiat tibi
ji< hi ris. Et f niita <fi fi-
Uu vim ex ilia hora.
Et i]mu?» tr.i7;f>ft't in-
de It fits, -vcnit [ecu* ma-
re Ga!il<e& <(ff afcendcns
in montem fedebat tbi.
Et accefferrtnt adeum
turbo' multee habentetfe-
cum mitios,c&cosxlaudesy
debiles) & alios muitos; EfMJ-5'
& proiecertmt eos ad pe-
des eiu* : & curauit eor.
J tart imbce miraftn-
tur j-videntes mutoi lo-
quentes , daudos ambtt-
lautes,( xcos yidentes : &•
magmfcabant Dtum if-
ral
left- Aute couocatis di- f£ar.8.t«
fci^ulitCuis dixit , Mrfe-
reorturb<e: quia trutito ia.
ptrfeuerat tnecft, /<; non
haient quod man lucent;
&• dimittere eos itiunoi
nolo , ne dtficiant in via,
Et dicunt ei difc:p<di t
Vnde ergo nobis in defer-
to fanes t ant. os , vtfam-
remus turbam taniam}
E t ait illit lefwy Quot
habetif panes ? At ilh di-
xerunt, Septem t & pau-
tos pifticutos .
f Etenim , wjyip. Vulgata , 7S(am &. id eft (vt in quodam ftis codicibus& extant in Syra imerpretatione.Sed in vno
exemplar! fcriptum erat)j«tj yip >mj.Vide Mar.7.i8. vetere codice pro :tu><poJ;-\a.\ouvTU( , lcgiraus xxo^ol; *kow'»»-
30 HabensJ%>mc. Eraf D»cc««i,Namid etiam(inquit) >mt, dKcihouMtxouuJTzv;. id eft 3 furdos au^ientcs , mutoslo-
figniflcat i-M. Atqui nufqua reperi ab alio annotacam hanc quentes : ledione fortaflis ab aliquo deprauata qui >u.<por
fignificationem.Obfcruantquidem Grammaticivfurpari 5 ignorauit pro muto quoque accipi , quoniam iidem funt
«wtj i5 ^>e^o,vt in illo Hom.Iliad.s<,9t' l ufc*T'4'^v in xp<n Item hatura muti qui furdi,vnde apud Comitdos itaxfiv m>e?oxo7n>f
pro i'xetJOKD.i.ago. Sed hx omnes fignificationes ad verbum ceribria indufta quideminprofcenium , fed cuus nuUx
ha b e o referri commode pofTunt , atque etiam debent. ellcnt in loquendo partes. ^Glonficarunt , iJi%*ow>.'i. ma-
Alioqui licebit hoc modo infinitas verborum fignificatio- gnifice extulerunt & colIau(iarunt.Vulg3ta,/M^M(yFw««^
nesfingere:quod video libeter facere eos omnes qui Gra? lip id eft i/Mythuuiu.. cuius fignificatio auteadem eft, autnon
ca lexica {cripferut 3 non line temporisiaftura, & maximo muJrum diueria.
ftudioforum incommodo : quum hoc modo Grarca lingua jz Vermanet apud me,ti>ti9f^jou<n (tw«.id eft,a meo latere
non doceatur,fcd fadifllme corrumpatur. ]Mancos 3 non difcedunt. quod alio vocabulo dicunt Gra?ci ;m©«-
»o^xcu;.Vulg.D^McJ•,c^£a^^«f. EklCMmHos, At ego exittimo t^etv, vnde Parmenones di6H ferui qui dominos afiefta-
mancos hie vocari non quibus manus eflet truncata(ficut 15 bantur.Nam ha?c etiam vis eft prar ofitionis ^of.Vul^ati
propriedicuntur infra 18.8) fed quorum membra debili- . & Erafmus. Terfetterant • id eftt/WMii/oj , vel Aayjepirpxin.
tata eflentjVt paraiyfi , & aliis id genus morbisraut etiam Apud Marcum autem 8.r,Vetus interpres vert tSufiinent,
naturse vitio.Id autem partim coniicio ex eo quod poftea id eft \j&v/u$iJcv!nv.Era{mus,Manent. ^Icinnos,»n<^(.id
illis opponit tdi? J j<«?.id eft ianos : partim quod nufquam eft impaftos vt loquitur Virgilius. Nam ahoqin nihil dlo^
legitur Chriftus aut pedes , aut manus , aut alia membra ao cibi to: diebus fumplilfe ne verihmile quidem eft.Vfus eft
cuiquam largitus: quauis id illi difficile no fuit. Etfi autem autem Chriftus hac etiam circunftantia vt miraculi ma-
mancus proprie is dicicur qui m/tnu caret, tamen ad ca?re- gnitudo tanto magis apparerer,& vtfamelico.< cibum ca;-
ra etiam membra id interdum transfertur, vt^e^v fignifi- ]eftem efurientes , nunquam ab ipfo defeti intelligamus.
cet.Pra?terea pro eo quoque vfurpatur qui membra habet ^ 2\^c„o*i77i7t.Aliasvertimus Nequando, fed particula jmrt
debilitata : perinde e. im eft ac fi illis careret. Sic Cic.prci 25 hoc loco TmpixuH. ^Viribm deficiaiUjiMAvSueiv.i.xenrf&xiZtri,
Rabirioperduell.reo , Mancm, inquit, (Jr membrif ommbtt* vel swegywiw: 3d verbum , Exoluahmr. VideMarc.S.j.
caputs & debt Lis qua. fignificationeaccipitur hoc loco.Ulud 3^ Fnie nobis , iti^tvi »'/u7v. Vulgata, V nde ergo nobis id
autem obiter etiam < bferuare liceat , apt d Plautum in eft W^vkv '/my, ficut fcriptum legimus in vno exemplari.
Mercatore, eadem ifta & quidem pari ordine pofita in ^Tot, vxstC-ni. Hoc vocabulo proprie figmficaturdi creta
hoc verdculo inuenm, Ad mandataclaudusyCiectti, muttn, 30 quantitas.Vurgata,r«w»o*,id eft thw^vtt;/ , quod declarac
membw omnibii* capita ac debilis. quantitatem contiriuam. Interdum tairen Tantus etiam
31 Ft turbans* -nit, e^xow. In quodam exemplari addi- de difcreta dicitur pro Tam multus. Itaque cpdem verfi-
tur mv-mx,. id tft, tota. ^Mancos fanos , xuNisc Jj<«c. jculo turbam tantam intcrpretati fumus. ^ Satunmus,
Hieronymus ha?c verba non legit, nee etir.m Auguft. lib. ^-ra'ow.Hoc proprie dicitur dearmentis Nam ^'p' RV Gran-
de confenfu E.. angel ftarum j.. cap. 50. & Eraf. fup. ofititia 3^ ci vocant gramen aut pabulum : fie Gallicoidiotifmors*
effe arbitrattir: repenmus tamen in omnibus npftjris vetu- paiftrt & repM hontfte tnbmtfir etiam hominibus.
G.ij
Cap. XVI. 76 EVA
Kctj ?&8>MV toiAi'nfa, aprvu; xj t«?<-
YLtiujitpaow warns, x} ewnurunottv'
majpkn^vaag TotX elites , w^»f «C to
M4rc8.11. "jy'Af <st&<nXdvms ot $a°jLoryoiiij
TY\OUV cwtov oy\jui&iov CM TV UgCf,VU &h-
thl^df OjutvJc.
» /
Kay ©€9°i" • 'ZvifM&v Wl*t»v ' mppcz-
AipS gvyvct^cov ou^vog.T tivkq/.tclj,
K
3*
3*
77
?S
3^
?8
NGELIVM
Turiciuffit turbam ■■•difcum-
bere humi.
Et acceptis feptem illis pari-
bus ''acpifcibus, quum gratias
egiflet, fregit , deditque difci-
pulis fuis:difcipuli vero "hjrbae.
Comedenintq.omnes, & fa-
turati funt:& fuftulerunt quod
fuperfuerat fragmentorum, fe-
ptem fportas plenas.
Erantautcm quicomedcrat,
quater mille viri , "abfque mu-
lieribus & puerulis.
Tunc dimiftaturba infeendit
in nauigiumrvenirque in 'fines
'Magdala.
Cap. xvi.
Efl ; T quum acceiTitfent Pha
rifei & Sadducan, "tentan-
tes rogarunt eum vt fignum "e
caz'o ipuY oftenderet.
lpfe vero refpondens dixit
eis, Quando ferum eft diei, di-
citis "Serenitas era :rubet enim
caelum.
Etmane, Hodie w'/tempc-
ftas : ruber enim caelum tnfte.
Hypocritas 3 faciem quidem
\9
Et prxcepit titrlte vt
difumberent Juper ter-
rain.
Et accifitnsfiptem pa-
nes & f'fecs ,grat'ias a-
geif regit, & d.dit difci-
pitlisfutsi^r dfipuli de-
derunt populo .
Li cpmederunt omnes,
grfaturati funr.cy quod
Juperfuit de fragment i*
tulerunt , J'eptern jjiortas
plena*.
Erant autem quiwan-
ducauerant,quatuor mil-
lia hominum, extra par-
uulos air- mulieres.
E.t dimiffa turba , af-
cendit in nauuulatn : &
■venit in fines Mageda.
Cap. xvi.
ET acceffcrunt ad eum
Pharifni <*r Saddu-
cxi, tentantes : & roga-
uerunt eum vt fignum de
ctilo oTtettderet en.
At Ale refpondens ait
illn.TnEio yxfptre dici-
ils j Serenum cur : rubi-
cundum eft enim cae-
lum.
Et mane , Hodie tem-
peftas:rutilat enim trifle
cttlum. Faciem ergo cs\i
35 Difci*mbtre,*.i*.7n<n7v. Graecis(inquit Erafmus) <udtm-
aut , fi^nificat humi confidere , non in le£tis : fed hoc qui-
dem fateor me nufquam legiffe. Docet Athena?us lib.i.
*»*77i7n«v, quum de animo dicitur , idem valere quod «'3u-
ymiVjid eft animo concidere, vtBudsus ex Cicerone in 5
terpretatur : quum vero de corporis habitu , dici de remi-
gibusqui quum impellunt reirios,dicunturaGraecis <!»»>-
*«J«v,quod corpore propendeant in caput: qum remos
adducuntjau*7n'7i?e<ijqu6d corpus refupinent.Inde fufpicor
quomodoetiam videcur moJJior verborumconftruclio.
^ Tentantes , Treigfi^yns. id eft , vt experireimir ecquid hoc
poflet prgftare quod perebant 3 fed captiose,& maio animo
ad id petendum ipfos inftigante, nempe quod fperarent fe
reperturos ahquidineo vndeiuftaj reprehenfionis occa-
fionem amperent:veJ impeJlente ipfos djffidentia, aut cu-
rioficateimportuna:quibusoiT)nibiis modi's dicitur Deus
tentari, id eft aii iracundiam prouocari , quafi cum eo ve-
faftum vt accipiatur pro *'«um,?aj,& *»<twr^,id eft,ac- 10 hnt homines certare. Ahoquin dicitur etia Dominus fuos
cumbere vei recumb^re , vel in lec"ris,vel humi , ad cibum
capiendum. quod fatisdeclaratureo q> 6d Lucas devlti-
moillo Pafcha?conuiuio loquens , dtJimn inquit: Mat-
tha?us autemj'mjt«vD,eadem prorfus fignificatione
tentare 5 i.expk>rare: & Diabolus tetare, i.ad malum folici-
tare. ^ Ko9arunt,i'm?J"mrw> .vel petieriitab eo: qcf alio-
qui fignificat lnterrogare,vt fortafl'is ifti fuos maiores lmi-
tati qui diccbatin defeito,N6 poterit melam nobis parare
3<S jic pijeibus , yjti tSc i%6uat-. Hocdeeft in vnocodice,.i5 in deferto.huiufmodiapud Chriftu orationepotiusquam
fortaflTequbdFrangendi verbum non conueniat pifcicu-^
lis. Sednede panibus quidem verbum illudeft prajcife
accipiendum , quafi in totidem aut minutiffima fruftra
fregerit , fed vt patresfamilias panes illos non ira foli
blandisprecibusvfifuiftefigmficentur. ^£ c*Io,'<m
tw s'e*tv«-quale videlicet fignu ediditlofue Solem iiftes: Sa-
muel,tonitrua elicies:Iefaias,vmbra regredi iubens in fo-
lariorvel potius Mofes quil Manam Deus ca'litus deplue-
dos vtnuncfolemus,fedliborum inftar fuisdomeftictsdi- xo ret, quod effe venfimilius vidi turex verbis Chrifti Ioh.5,
ftribuendos tradentes,primi decerpere folebant, ita Chri-
ftus hie fecerit.reliftadifcipulis frangendi fruftulatim ac
diftribuendi cura, crefcenteproculdub/o inter illorum, vel
accipientium manus , panum copia , adeo vt longe etiam
plures fupet fuerint quam ipfi fregiffenr. ^ Turb<e, tJ 15
«^\».Vulgata,Det/er«»t populo. id eft t<fh»&# -nJ^aio.
37 QuoA fuperfuerat fragmentorum, to -BS2/*ni7ov i$d Khtojj.*'
•ra».Vide fupra cap.14.10.
38 Abfque ,■%»&(. Vul^ataExtra y i^it.
39 F/weve/<t.Erafmus,alicubi dicit fe ftriptum reperif 30
fe^id eftmontes. f Magdala, Motj-cfttxa'.Vulgata,
Magedan. Aliud autem exemplar M*yi<fb», Magadan. Inde
fufpicor hunc tra<ftum effe qui Maceda fa?pe in libro
colligi polfe. f Ofienderet , XhJligau, quafi nimirum
tot miracula in tern's edita fatis illuftna n5 eflent. Videtur
enim qua;da hie vis efle verbi VhAtwuirtt , vnde genus '6fa-
thiinmr apudRhetores, quod Latini Demoftratiuu vocat.
z Screnita4[trit]&S)*. Hafceadem prognoftica licet a-
pud Aratum Jegere,communi etiam vfu obferuata, vnde
illud Gallis vfitatum,
I{ougefoir <&• b/anc matin,
C 'eft le plaifir du pelerin.
3 7 acicm quidem, -riufy ©foowwov. Hebraice D 1 jfi [panim]
Quod fi verterimuv Vultum , no erit fortaflediclu illepi-
dius quam illud Maronis j. ft neiA.Me ne falx placidi vultum
fluclufq.quietos Ignorare i«ia?Nam ratio carminis ferrepo-
teft Facie,quu tame poe'ta dif rtifllmus muluerit Vultum
Iofue vocatu'-. Nefcioan ab hoc loco Maria ilia fumpferit
Magdalenarcognomentum. Marcushabet Dalmanutha, ^ dicere:qua voce propriequide ipfa faciei conftitiitioaffe- ^
quod fuiffe videtur generalius illius tradus nomen. ftuu index fignificatur, fed interdfi quoqjfacies ipfa intel- ■
Syrus interpres'egit Maggeda. Hieronymus, vtobferua- ligitur , quern etiam transferre adbtuta animantia idem
% uit Erafmus, legit Magedan, & locum effe ait intri- non dtibitat quum ait ,lnduerat Circe invultwai te-gujera-
bu Iuda. rU. Adeoquide vt vani/fimu effe fomnium appareat quod
IN CAPVT XVI. 40 nuperquidavoluerit Vultiide faciei taiiim parte dici qu^
I Et quumaccefti(fent,Hjt)'G>e?<nK$vvTif. Erafmus, Ltag- oculos,frontem,& fupercilia comp]e<ftirur,neque de cete-
£«/?/. Vetus aute interpreslegit,^'!»<'<'c7M>.3Dva^TJ .'& par- rivquoque rebus dici poffe.Vulg.Frf^V^f-^o, tc^oum^-
ticipium mteoi^'titt cum hisconiungit , addita >& con- cwtov. Erafprxtermifit cJju'.Ca , tcnimFacies(Hebra;orum
iunclione. Sic enim vertit, Etaccejjerunt ad earn Phari- more)dicitur externa fpecies,& quafi vultus rerum om-
fti (gr Sadducxi tentantes ; & roganerimt , w mt&ri\*.Zm 45 niu:quo modo etiam Latine loquilicere Gellius ofrendit
lib.13,
SECVNDVM MATTH1VM.
11
lib. 13. cap. a8 , Sed tamen ( ni fallor) ■n^au-my nonnifi
de homine diftum inuenias apud Gra?cos difertio-
res: quo modo eciam PJinius faciem tantum hominis
effedicit , pro vultu:ca;tera etuni os ant roflrum habe-
re dicuntur. Ariftotelcs autem Rhetoric.s.Lycophronem
in eo reprehendit quod caHum vocarit mhu«s>z<otoTTtv , ar-
gutius fortafie quam folidius , quum foleant poeta? re-
bus qmbufuis performs induere , & prophani homines
pro numinibus terrain ipfam & ca?lum coiere fele-
renr. ^ DifcernereM^^wi. vel(vt alij vertunrjdi-
iudicare.fed iJIud videtur Gra?co vocabulo prorfus ref-
pondere. ^ Temporum iliorum , ^^gjcc.Illorum vi-
delicet temporum de quibus tot extant prophetarum
pradidiones , & qua?veftrum fuit potiffimum nolle &
5 ceteris indicare. Itaquearticulum exprimendumputaui,
& propria to <<^k notatio hie obleruanda eft, vt etiam
Tempus apud Latinos vfiirpatur,nempe, pro ccrto & op-
portuno temporis puncto. ^ TSljn poteflis** JW<&iiIn
vno exemplari fcribitur «' <fhmn?£tn, TSjnprobaiii*. In qua-
10 tuor aliis, a ovuiUi\,1Hj>n intelligitist
to /«fy) ^e9azi)7Tvv 78 i^v* ytvuxmiT*
r»w Troiwgjl tig) m<h%l?u$. oh/m7ov
X^Trth ittoov ctv to tx, amn A 9"S.
Ka/ sAStjWs 0/ mgftmal a:V« ft$ to
7nQp.vj7ri/\d Scvtv ctpToo; tefietv.
O' c/V iWt? «7HV CLVT07$ 3 O C gpTi ycr
Ot A J)i^9}i^ovTv 6j ieuuTo7g, ~hiy>v-
•ng 3 O cf Ti aprotg «>t if&fic/uyj.
Tvovgjo Thot:; &7nv c/.UTo7<;,Ti <Sfe?&-
yQ&i cm icwro7g 3 oXtymsoh 'cm ctpnv;
8;t i?&£iii>
OV7TW VO&iVe. , 8cA JAW (J$V djlVt TOtC.
7rtvtt ctprvig r$ 7rtVTVL>u%}\iO0v , y^j7ro-
cvu; KQtpivov; e?\sf. 6w>
Go J\ tvu; \7tf0L aping rffl nr&wi^
r* \
I\Ce)g OV VOMT* 01% OV <&r&L ctpivV &i7WV
VfJuv terpen %tiv*$7rv rug fyfJMg t)P$clqjl-
azyoov f(cfj 'ZacPJbvxcuw;
ToTO OUtH}(Cf.V 077 OUK &?&. 'Zt^Qai'^lV
2XT0 TWg (VfMg TVV CLOTVUi&AA zm iv\g
10
It
csli noftis "tlifcernere , figna
vero "temporum iliorum "non
potcftis?
HGensmala & adulterina fi-
gnum'requirit : Ted fignii non
dabitur ei nifi " lignum illud
||lon? Prophet^.Et reliclis ipfis
"abiit.
|Et quum venilFcnt difcipuli
eiusin v teriore ripam,"obli-
ti fuerantlumere panes.
Iefus autem dixit eis,Videte
& caueteafeimeto Phariiaeo-
rum & Sadducsf orum.
Ipfi vero difceptabant inter
fe,dicentes, Panes non fum-
pfimus,
"Id autem quum nolfet Iefus
dixit eis, Quid difceptatis in-
ter vos, exigua fide piaeditij
quod panes non Tumpiiftis?
j|Nondum animum adiierti-
tis,neque meminift s quinque
iilos panes hominum quin-
quies mille , & quot cophinos
accepcritis?
|Neque feptem illos panes
quater mille hominttm 3 <k. quot
(portas acceperitis?
"Qiiomodo non animaduer-
titis menon "dixiirevobis "de
pane,"vt caueretisa fermento
Pharifxoru 6c Sadducajorum?
Tunc intellexerut eum non
"dixiife vt caueret a fermento
re
ii
(fiiudicxre no ftps ; fgna
autem temporum non po-
teflis.
Generatio mala & Supra 12,
adulter a fignum qmerit: )4»
^r fignum non dabitur
eintfifionum Iona Tro-
pheta. Et reliftis ill» Iona». J I.
abiit.
Et quum -venijfent dtf- Mar. 8 14.
cipulieius trans fretum-, luc- 1 *-'*
obliti Junt pants acci-
pere.
Qui dixit Hits , Intue-
mini &cauete a fermen-
to Tharifieorttm ty Sad-
duc£orum.
-<ft lUi cogitabant in-
ter fe,dicntes, Quia pit"
nesnonacctpimvA.
Sciens autem Itfw di-
xit , Quid cogitatit inter
"vos 3 modicx fidei } quia
panes non habetis?
"Nondum intcllwitis* „
^ ,•.•.*' Supra 14.
mque rvco cl^mn'i qmn- I7 ;
que panum in quinque iohan.fi.j.
miliia hominum , ty quot
cophinos fumpfijlut
Tteque feptem pamm, $ ,
C^- quatuor milium bo- ?< ..
minum , & quot Jporta*
fumpftjin?
Quart non intelligitit
quia non depant dixi vo-
bis j cauete a fermento
Thanptorum fy Saidvt-
cdtorum?
Tuc intellexerunt quia
non dixerit cauendum a
4 t\equirit , i-mfyrei. vel infuper querit, tot aliis (ignis
non contenta , vt prajpofitio ofa declaret adieftionem.
^ Signum illud , ti <mfjn7ov. De certo illo & celebri fa-
fto loquitur. Itaque articulum ab aliis rmiiTum ex-
prefti. ^ ■Abiit i 'dimih%t. TraiecifTelacum cum dif- 15
cipulis declarat aperte Marcus cap. 8, 1 3.quod notandum
fuit , vt mtelliga^ur quomodo fequens verficulus cum ifto
Coha?reat.
5: Obliti fuerant, im\ai?nvTv.E{l etiam hoc dicendi genus
petitum e medio , pro , Tunc demum animaduerterant fe i0
oblitos eflfe panes fumererquod illos fie exercuit quafi pe-
ne ipiis elfetfame pereundum.
7 Difceptabant inter (e,<hiAiyl£cvn> a/isujTrJi;. E'v pro inter,
non pro intra,feu apud.Nam venfimile eft de ea re inter fe
eife Colloquuros. 15
8 [Id~]autem quum noffet ,yvx<; H. Indicat fonaflishoc
verbs'm Iefumhanc iliorum difceptationem noncogno-
iniTe ex aliis : led (qua? vis diuinitatis ipfius erat)per fe co-
gnouifle qua de re illi inter fe contenderent. Non dubium
eftenim quinalij inal os cujpamreiiceienr. ^ Sum 30
pfifiis,t**€tTt. In vno exemplai i fcribitur i'xn. id eft habe-
tis:(icut etiam vertit Vetus interpres.
9 Mtmin'fiis , fju>*(ju>vt£vfTi. Vulgata } r\ecordamini. id
eft nvajuu/Miimt^i. Erafmus , Mtmoiia tenettf. id eft
JVa f^in'fxm <%T£. ^ [Hominum ] quinquMS mille. rnvm- 35
*f%\iw.id eft, quibus paui quinque hominum mi ha.quod
genus dicendi a vulgi confueti;dine petitum eft 3 ficuc ple-
raque alia. Vulgata, quia id obfeurius videbatur, verti^
In quinque miliia hominum. Erafmus , longiore circuitu,
Quum homines effent quinqnies w///e:quaii •& ■mvTeuuj ! tMw po-
naturabfolute.
II Qj^nrtdo non animaduertitk>Tni<; oJvoh7t. mHn hoc loco
non declarat fimplicem interrogationem,(ed cum admira-
tione coniunftam. Vulgata , Quare r.on inttlligit is? id eft fi<x
ii'jErafmus , elegantius, Qj.fit i>t non intelligatis? Ego craf-
fiusmalui. quum prxfertim particula Quomodo, apud
ipfum etiam Ciceronem, admirationem declaret. Sic e-
nim fcribit lib.de Armenia, Quomodo(tt alia omutam^mor-
temflq tulit? f Dixiffe vobh,ei7rcv J,u7v.Erafaddidlt pro-
nomen illud, vt melius coha?rerent fequentia. Sic enim in»
ter , retatur.Me non de pane dixiffe vobis illud ? quod fad?
pel feintelligiyuto. Eft autem Hebraeorum more permu-
tata negans particula in Grarcis. f De pane, «Sy «jcr».In
ducbus vetuftis codicibus,4.& 8.videlicet,legimus tfyl <$-
Twv,de panibus. <[ Vt cautretis a fermento Phar. woi-
P^hv icTs toc &/J.W. Duoex vetuftis codicibus fcriptumha-
bent , sti ot/' K&i<xfi'm emvv v/mv i&eoai^ett' iB>0?cnji$rt /t. id elij
quod non de pane dixi vobis vtcaueretis: cauete vero.
vel , fed cauete. ta vt repetas,«rov , & fit hie lenfus, quod
non de pane dixi vobis vt caueretis , fed potius dixi vobis
cauete a fermento.
12 Dixifff rt cauerent^ttm -ofect'^v. Vulg.D xerit cauendum*
id eft,i5w><>(™<TECiv,vel potius Qukaxrtcv. Erafmus, lufiffet caue-
re,id eftf'uiu&xn ©£f^».Nam alibi admonuimus , Dicere
G. iij\
Cap.
XVI. 7 3 EVANGEL1VM.
pro Iubere frpe vfurpai i in Hebraro fermone. f A" tentia vt -w {v/mm repetatur &t» <& tuttov, cuiufmodi ellipfm
\fermento]do&rin*.Sk conuerto, vt videatui poftularefen- annotauimus fupra 5.20,8c i.Pet.1.7.
Mar.8.27.
Uic.«m8.
loh.6. 6$<
H»h.i .42.
ojotQ 3 te'y^v , Tivet [M te^pvcnv 01 ctv-
O/ Jt &7IW , O/ yufy) I ct)ctvvlw top Ba-
7I?WV 3 afa0i j H"?JM 3 eTte2i Q Itpt/IMtUF,
Ti %Q's
A'sroxg^S-ftV eh Sif^cDvUiT^ct; am,
Kctf'&TT>}tej.$-&i<; \y\govq etTnv etvnJ,
Mcty^.£j.cg 3'2ifiACt)v 8apl tovctyOTi erupt;
<& dj/mg. cv'A. dm^hv^k &oi 3 aM' -jtv.-
Kaya <^t cvi My*) hixav ei nsrgps,
<4
'5
16
1?
panis,f ed a fermento do<5h'ina?
Pharifeorum & Sadduc^orum.
flQiul veniffet aute Iefusin-
partes"Ce_faree > cjttct dtciturVhi-
lippi , interrogate difcipulos-
fuos,dicens,Que'mediciit ho-
mines eiTc, Filium hominis?
Mi vero dixerut,Alij quidem
Iohannem Baptiftam , alij vero
Eiiam, a'ij vero Ieremiam,aut
•vnum ex Prop hen's.
Diciteis, Vosautem quern
me dicitis efte?
(jRefpondes vero Simon Pe-
rrus dixit, Tu cs chriftus ille
FiliusDei viuentis.
Tucrefpondes Iefus dixit ci,
Bcatus es Simo bar-Iona: quia
caro & fanpuis hac non rete-
xittibi, fed Pater meus qui eft
in cadis.
j| Sed & ego tibi dico,' Tu es
PetruSj& fupcr hancpetrama:-
dificabo meam Ecclefiam : &
'3
14
u
\6
»7
I?
ftrtneto panum i fed a do-
tlrma Vharifeorum ey
Sadducteorum.
V enitautem testis in
partes Ctefarep Thlipfi:
& intarogabat difctfti-
losJuos,duens, Quem me
dicunt homines tile , Fi-
lium hominis?
jit illi dixerunt , <Allj
Iohantm Baptiftam, alij
autem Eliam , alij verb
Iertmiam , ant vnum ex
Prophet is.
Dicit il/islefui^-vos ait-
tem quern me effe dicitis?
}{ejj>onder,s Simon Pe-
trn> dixit,Tn es C'hrifus
filius Dei t'im.
Refpondetis autem Ie-
fus dixit ei,Beatus ei Si-
mon bar-Iona : quia ca-
ro <(<y fanvuis non reue-
lauit tibi Jed Vatermeut
qui in ctlis eft.
Et ero dico tibi quia m
es Peirttif (y \uper hane
pttram ddifcabo Eccle-
13 Cs:f>ire£[qu<£ dicttur]Pfi'ilipfh K.<q<ntpei<*4 , r r QiMTm>ov.Svp-
plendum fuit aliquid ad articulum ilium exprimendum,
quo videlicet diftinguitur ha:c CsHirea ad radicem Liba-
ni a?dificata a retrarcha Philippo, vt Tiberiogratificare-
tur, de qua Iofcphus Jib. 18, ab ea quam Herode.s Magnus
condidit Oftauij Augufti memoria: , ad mare mediterra-
neumrcuiusidemiofephusmeminit lib.ij. ^Me,^.
In p'.erifque exemplaribus Veteris verfionis,& vno ex no-
ftris Gra?cis, non repeiimus hoc pronomeh : & certe C\ fu-
ftuh ris , mollius cum iftis conneclentur verba ilia , iiv i|o>
<xi t-iS^rwj, Filium hominis. Et Hieronymum conftatex
ipfius commentariis in hunc locum hoc pronomen non
legifTe, adeo vt vel fu pronomen , vel hoc totum mOp* tw
d.v6g^7nju,videii pofTitredundare , quum Chriftus de fe lo-
quatur vt detertio quopia, ficutfolet, quoties Filium ho-
minis fe vocat:adeo quidem vt excepto hoc vno loco nuf-
quam(ni fallor)reperiasadditum pronomen.Imo Bernar-
dusin Tndatu degradibushumilitatisexprefse annotat
Chriftum populi carnalis fententiam de carneinquircn-
tem nomen carnis(quod proprie e&Filitu hominis) pofuif-
fe:Spiritua!es verb difcipulos de fua dignitate interrogin-
tem,non Filium hominis fed fignatervWedixifie.Sed con-
tra teftatur Eraffe in nonullis Gra?cis codicibus duntnxat
reperiffe fcriptum,Q^p»» me dicunt effe?vt in fequente inter-
rogationeverf.15. Itaque meritb fufpicaripollitquirpiain
hoc pronomen ab aliquo annontum in albolibri, ne ilJa
verba rii t)Vv -ni ow'Spaoreu perinde acciperentur acfi Chriftus
nondefe, fed detertio quopiam difcipulo interrogaret:
poftea ab aliquibus fuiffe contexrui infertum: ab aliis verb
perinde accertum acfi aliqua efTet diuerfa leftio annotata:
qui propterea tov t/o'v ii ^j^pdmu expunxerint. Neque verb
id fuit fadu difficile , quum hare formula loquendi de fei-
pfo quafi de tertioaIiquo,fita cofuetudine Latini & Gra?ci
fermonis a'iena: plenque autc ex veteribtis etia erndi ifti-
mis facrarii literaru interpretibus , Hebra^orii idi^ma not)
modb non tenuerint f%d etia contepfcrint:qua? res fecit vt
plerifque in locis miferabiliter fine ca?cutierint. Quia ta-
men apud Epiphanu'i in Anchorato & m veteribus manu-
fcriptis & unpreffis Iegimus,-nWut \iyvm o\ itB&mt V^.Tiv
tjii iv **3p*7rot/;abfit vt qmcquadetrahamus. Iffrp vera per
appofitionem hocerit expiicandum , aclidiceretDomi-
nus, Videtis me nunc vt vnum quempiamex hominum
numero in mundo verfari:quid igitur de me fentiunt ho-
mines?Sed & omnia coha^rebunt fi poft Ti) non limplicem
diftindtionem fcribas,fedaccenruminrerrogantem : & (ic
interp' eteris, Quern me dicunt homines elle ? An Filium
iIluinhominis?id eft,promifujm ilium Meftiam ? Erite-
nim fubaudienda p.irtictila a n. quam ellipfin inuenio in
frij 18.21 , in duplicietiaminterrogatione,ficut hoc loco:
& -tov^Vktvi Jvbty'imv feru.ita vi articidi, pro iviefliapofitum
reperioI.uc.i7.i<>. Sed tamenabfit vtapicem ex nuda
5 conieduraimmutem , & fecundam lnterpretationem vt
germanacomp!eclor,Syriprefertiniinterpretisauc"tonta-
teconfirmatam.
16 Chnfiws illeyoxe/sSt.ideftMeffias ille.ponitur enim
hoc loco chrifti nomen pro ofF.cij appcliationemo proprio
10 nomine vt alibi Hvpe , ideoque minufculis literis fenbi de-
bet, quanuis hie chriftus ab omnibus aliis diftinguatur.
17 Bar-Iona.Pa'p i'«y*. Qijum Grarce fcribens Eu nge-
lifta,vocabula peregrina vfurparit , nosqucque retinui-
mus. Annotat Hieronymus cnrruptum locum videri, &
j, legedum fi*? Vanuvet : ficut etinm Iegitur apud Veterem in-
terpretem inqiubufdam codicibus, & vetuftis aliquibus
exemplar bus Gra?cis,Iohan. 1.41,8c 21 17. Syrus tame in-
terpres Ionam fcriptum habet. ^Caro & fanguis,0Ttff;
jtia£c(si..Carnis appellatione Hebraris fa?pe homines dicun-
20 tur, vthumanaimbecillitas figmficetur , ficut Pfal. 78.39.
quod & ipfum de equis dicitur Ef.;!.3 Sed in Nouo Tefta-
mentoaliquntiescaro & fanguis totahumanam naturam
oiwtxJhxwt fif nificant,eamqueinterduita vt eft corrupta
& infirma ficut hoc loco,& uCorinth.if. 20 :vel fimplici-
ter qualis eft in fefe , vta fpirituali videlicet & excellen-
tiore natura diftinguatur. vt Gal. 1. 16 , & Ephef.6. 12 ,&
Hebr.i, 14. & alibi fa:pe , quum de altera Chrifti natura
differ tur.
18 Sed & ego,K^/i <A'. Vulgata , Et <?£o,omifTa particuia
30 <A; qua? etiam in vno vetere codice deeft. Erafmus , ^4tc»p
viciftim.i. x-aya it [upn. vt (it fenfus , Sicut tu me profefTus
es id efTe quod ego fum.-ita viciflim tibi dico,&c.vel,vt ad
proxime pra?cedentia iftud referarur, perinde acfi dicerct
C hriftus,Sed & iftud prsterea tidi dico.vel, ficut hoc tibi
it p.itefecir pater, ira etiam epo tibi dico,&c. ^Tuis
Petrt*f,^ftiperhancpeiranj,!riiHni'T^oc i )(!pi'fhircujTM tJ 77tTfc«.
Dominus Syriace loquens nulla vfus eft agnominatione,
fedvtrobique dixit Cepha : quemadmodil & vernaculum
nome Vierre t*m de proprio quam de appellariuo dicitur.
40 I" Grarcoquoque fermone 57*if»c & mTfi-non re , fed ter-
minatione tamiim difFerunt.Scd videtur Matthaeus (aut(i
quis fuit eius nterpres) lmc terminacionis difcrimine vo«
JuiiTePetrum(qni pars eft ardificij) ab ipfa pctra,cui in-
nititur a:dificiu(id eft a Chiiftoipfo) diftinguere, ipfuin-
4^ queadep Petrum afideiprofeffione, qua? toti Eccltfjcefr
communis.qut)d veteres etiam aperte teftaritur : vt plane
fit ridiculus Antichrifttis,quum ex hoc loco tyrr.miidem
M
fuam conatur ftabilire.
^£m lelt.im, itt^j'CT'av.Voca.
bulo cKKA»cr»rt{ figmficari ciuium conuentum,ncmo eft qui
^o igncret: quo modoctiam accipitur Ad.iQ.-2,& 39. He-
brari my,& bnplhedab & ^/;<j/]vocatSed poftea comnm-
»w
SECVNDVM MATTH^ V M.
nis lontienui confuetudo fecit vt pro eorum ca»tu accipia-
tur qui Chriftu profitentur: ficut fynagoga de Iuda-is pro-
prie'& peculiariter d.-ci coepit. Interdum vero pro Senatu
ecclefiaftico vfurpatur.vt infra, tiU8 s quiammirum cogi-
tur nomine tonus Ecciefie cui preeft. Alibi vocatur a Pau-
lo mrfvTiv^i. Tim.4. . 4 . Nosigitur receptum vocabu-
lum mutare noluimus , quanuis noftra anate nonnulii hnt
qui cjuitatis & reipublieae nominibus vti malint: fed quos
abfit vt vel in eo im>tari velim. 1 P»«* mf.rorum
■y W^i'^.Euuripidesqiioque initio Hecuba? commemo-
rat ito *«Wfed pro ipfis.locis inferis. Hie autem de ad-
uerfariis Dei & Ecdefe perinde loquitur Dommus ac de
regno munito : quod interdum wo'™? , interdum *<&* pan
ratione vocat: cuius regni princeps eft Diabohts. Itaque
79
porraru appellatione vrbes & cofilio & prbpiignacijlis mu-
nitas intel'igimus.id eft, quicquid vcl cofilio vci virib. po-
teft Satan, tencbrarum princeps. id denique quod Hcbrai
vocant n-\)XJO\j»ttfi4i!ab,~] & Paulus o.wjb>«tm,2 Cor. 10.4
f ^Sttj>crffljuty.iut?i,wn%<>oiV<T>Ytu/m(. Vugaa j Trtualebunt
aduerfta em.EYifmus,Fal(ittnt adutrfm dam. id eft \%vsw-
c «&r iUs. Atqui certum eft valere illiquid Satanam ac?J
uerfus Ecclefiam,.a quo fiepe grauiffime premftur fed ha-
denus tamen vt nunquamopprimatur. Quarequuin ne-
10 que(vt'exiftiino) Vulgata verfio fat is fit Latina , nequb
Erafmica fatis expreffa.qua'rendum f uit aliud vocbuluin.
lam vci 6 qunm nullum in promptu habercm quod Gra?-
co& Harbraro -[h^Vltuchelnlpofftt opponi,vfus Cum fyno-
nymo,quores eadem lignificatur.
ryliOOVGlVcUJTVi;.
Key Mow <nt tkc nX&ig w$ @e&n?*etciA w
4$i ougpvavs %&ji tow JW*lc 'fin mc]
^jtc-fl/ <h<foffy!>QV cv rote; ou&.vo7q. t&f I
lax Xvayg'&n ins y*Q •> U*1 AeAf|$> o* I
~ »
Tote Jlt&iAgW ™ l <; H^^rafc lwtx
i\ ct iuliAv) ei-moiv on avrog 'o£iv I motu$
A 7TO TVnrp^OLTV I wu^c d'HWUp Tilt, ,
ugSwiauis auTb on 6 &t avw a,7nA&etv
et$ I' \(?5>(X>Xv </jl& j ^ 7iv?fr.at. TraS£tv*$m
Tg/TV) Yj/uUpcL^tSlwaf.
¥Lctj<afe9<r?\st£o:$t>OG cujtvv oUer&i;
m C0C6TO 'fh-n/uciv amt$J&yav , TAga*? ot/
kJe/g.oJ /um e?"a/ 7 " T8T0.
cmozdfj&v aztiava, 3 emoM Jute } v w> v H '
otj oJ <p&veis T&ihiOzGV , a'^a 7a ^
2t
13
poitx inferorum non fupera-
bunteam.
|Et tibi cfabo " claues regni
Ccelorum : & quicciuicl ligaiietis
in terra , erit lip-arum in ca?lis:
& quicquid (oluerisin tcrra,e-
rit folucum in ca?lis.
Tunc inrerdixit difcipulis
fuis vt nemini dicerent , iplum
elfe Iefum iilum Chrillum.
Ex eo tepoie ca j pit lefus in
dicare difcipuiis fuis oportc-
re fe abire Hierolo'vmam , 8c
multa pati "a Senioribus &
primariis Sacerdoribus , &
Scribis , & occidi,& tertio die
1 Tu (atari.
Et prehenfum eum Petrus
ccepit obiurgare, dicens, Pro-
pitius tibi etro Domine:nequa-
cjuam erit tibi hoc.
At iile fefe conuertens dixit
Petro, Abfcede a me Tatana,
offendiculoes mihi : nam non
Tapis qux f-.nt Dei, fed qua?
itmt bominum.
ty
iO
1]
12
fiarn meant : &■ port* in-
pri non prxudebunt ad-
uerjw earn.
Lttibiiabo cLtuesre- | h.zo »i.
gm c&Lrum : & quod-
cunque lig.wcris jt*[>er
tirraw, erit iignmm in_
cxlis: & qundfunqite hi-
tter is (it per t errant , erit
folutwn in calis.
Tmc prtecepit difcipu-
lis f.iis vt ncmtui a<.> e-
rent quix ipfe c[Jet ltfnt
Chriftus
Exiudc carpil Iffu-- 0-
jlendtre difapul* fuis
quia oporteret eum :re
Hur folymam > & m*l-
t a pati a Setuoribm &
Scribis, <& print ipibiis
Sactfdotitm & occidt, &
terra die relurgere.
Et ajfionens eum Pe-
trus , ccepit increpare «i-
.'.-' yl'ccr.s, ylbfu ateDo-
mincnon crtt tibi hoc.
Qiti conuerftu dixit
P.'tro , Vale pt,fl me fa-
tana , fcandiilum es mi-
ht : aui„ w>nfapi* ea cjn<e
Do fitott ,feieA qu<e ho~
minum.
19 Claues , Tt««x«f. Hac nutaphoricaloquutionefi- 15 gyvnc iidem qui ayt&u, vt Iliad./?. ^SitfcitaritiytpSluutti.
gnificatur oeconomi poteftas (ficut apparet Efiiariz.n) Vu!g./?ej'i*i^ey<',*»'r«"fa/.Eraf; >?e;»/*V<j«.i.itcrum fufciraii.
quafungunturomnes miniftn uiEcclefia Dd , vt apparet 21 Pn/7t«/ww,«>ec(rxaf^oc.i, manu prehelum feduxif-
infra,i8.i8. Minifterium enim Euangelicumrededicipo- fet , vt folent famiiiarius aliquid dnfluri.Erafnius> ^Ibdu-
teftclauis regni ceJorum,quum f.uangelium fit virtus Dei xiffet 3 id eft, d7rayj.yiv. qui tamen in annbtatibnibns in
ad fa'utem cuiuis credeti: & vicjftim odor mortis in mor- to Mar.8.3;,adferteam interpretarionemquam fum fcqnu-
tem cuiuis non credenti.Oftedatigitur Antichrirtus banc tus.Vu]gata,^j|/«»ze>7x, id eft , «^a-\«u.>i(>w. f Pro-
claue,& nosillicredemus. Ca?terum quumpofceret me- pitidt'iiBifis } fhuii ^/.Sicrtcle Erafmus.latine dicas, P^e-
taphoreanalogia vt Mattha?us vtereturaperiendi& clau- fyicete. Vulgata , Mfl:,\d tfCipMjfiSsin. Grarci in hac 6-
dendi vocabulis.(ficur fecit Efaias , & poft Efaiam Iohan- gnificatione dicur.t bptaridi modo , inmcmc • & boc ipfium
nes Apoc? 7.) maluitSpiritus fanclusligandi & fi)luendi 15 ngnjficauit his verbis Maro , Et fos mthi Manes } Eftefani.
verba vfurpare : nempe vt intelligamus quam mi fera fit -li, abfcede a me, C-myi J™ ju> /jm. Vulgata , V adcpojl me,
conditioeorum quibus caelum clauditur. id eft, quorum Erafmus,.^£</":/rme. Vide jM'.r. S.jj.' ^s tuna.n^ra.-
retinentur peccata : (ficut Iohannes interpretatur infra, »«.Per .'ntonomafi.im pr; piie vocatur Satan ( id eft ad-
10. 21) qui videlicet quum nolmt obiatum Ch:iftumfide uerfarius ) abHcbra'is, a verbo \W[fu: m ,~\ luia Gra?cis
amplecli , manentobftri&i peccatorum vinculis: contra 30 dicitur -A«fa:r,id tft calumniator: & Ito^«», ideit ten-
verb, quam beati fint illi quibus apertum eft ca?Ium,vt qui tator , Apoc.12 p,& 10. Sed hoc nomen m etiam accoiii-
afilio Deiliberati , lint ipfius cohsredes, quia Euangelio modatur quiDcivoluntatiaduerfantur, velobftimta ma-
crediderunt. Quorfum autem ha?c ad indulgentiarum fu- litJ3f(vtJbdas Iohan. 9.70.) vel incbgitatiaquadim aute-
mos,& totam iliam Antichrifti tyrannidem? tiam arrogantia-vt hoc loco Petrus:cui in hoc quidem co-
20 Vt nemini, iV* uH/t»».Erafinus.2v^c cut, id eft fti-mi. tf gnomine fucceffiire Antichnftum iibens conceflero , vt-
^ ItfwniltMnChripit.Vwrtu.i'X&w • I" ribus e*empl.non cunqueclamitet feerrare nor poffe,8c a nemme iudican-
Jegebatur Vnnuc & fane videtur abudare, vt annotat Eraf. dum. ^O/f'endiculo es iitibhthi'dScfiiMv juuv «.] In meo vctufti-
21 A, Kin. ^Jiiprocw* iterum hie pofitumeft. dequa ffimoexemplarifciibiturV^ifT.vtctia vertit Vulg. & qui-
enallage fupra diximus,n.i9. f Sentoribt^ i/af ,%o^xjTi^>^. dem rede Serif is eft autem, non ftareper Petrumquomi-
Hebraice D^pT^^eoiwJvt Deut.2i.2.Eft aute nomenon 4° nus Chriftus caicis cogitatione perterrefac'ni^iterfue vo-
tam etatis quam dignitatis:& eos defiant qui adieclo epi- cationis abrumpat : ficut iis accidit quibus aliquo profici-
theto alibi dicuntur Seniores populi,penes quos,nimirum fcetibus imped imentu oblicitur quod ipfos pergere proln-
Sacerdotibus & Scribis feledis adiunftos,erat iudicia,qug bear,aut etiam ad quod impingetes retrocedant. ^Sapis*
Hebra'i Guccovocabulo vocant Sanhedrin,id eft mwiJpta.: Q&veit. Hoc verbo figmficaturPetruarrogatia & falfaqua-
\ c ij plane fint ^e<^3oVf£?/ quos Latini cade ratione Sena- 45 da de fe perfuafione pcccanc.quaoB^/^PLndaru^"^^ , vo-
tores vocant . Sic a^ud Homerum aliquoties dicuntur yi- cat.Et hinc lie- 1 animaduertere multiplier eti.uii eife co-
G.iijj.
Cap. XVI. 80
gnitionis ipfius Chriiti gradus , quum eum agnofcens Pe-
trus e(Te Da viui filium ( vt vocari folebat Mefllasex
Pfal.2.)nihilominus n on illud csleftefed terrenum Meflis
E V A N G E L 1 V M.
regnum,communi& adhucapud Iudaeos perduranteer-
rore } fomniaret.vnde factum fepoife ducem efle fuo ma- *
giftro exiftimaret.
Supra 10
mar.8. 54
*f
%6
To-nofviaoui &7rtTo7<; /&3mu7t;caJ- ■
Supra 10. q*£ ^ ^„ St^YI tLuu ^V^U^ CWTOU cm>-
rrur. 8. 55. rjr^ 3 ")&T0?<,iCr4 SWrltJU. C% d[ CtV *&7T A«(7>l
& ,7 jj. t/m) -\v-)(bjj (wnu mm e/wv > <£>prio-&i
ioha 12. 5. ' ; '
mar. 8. 56. CUJTlw.
luc 19.15 ^-/ ^ /y(pgA«TO/ (LvS-gopTWi; iCtV TDV
td£ ?,i juio) Sri;}} ix <hc<j{ o,vS-£°P7JQc;clv-
M//>v\« 3$ oijoc S3 clv3r&>-7rou £p-
irt "?$ cLyyiXcov ctvwd' ngjj ram >c70"cfa>-
<7^ l,{t£<ZU> i'^TXt T'JUU <&g2>%iv CLVTDV.
%SV\YA~ZtV)Qi TlViQ « /UH ytVOWVTCLj dztVUTh!
I'aq civ Idhcn tov vjov %v cLV§-&>mv i^o-
ji/SfOV OV TV) (B U.01A&1CI aviS.
P r a}Cin.
rum z 6
Mar. 9. 1.
luc. 9. 17
((Tunc Iefus dixie dilcipulis
fuis, Siquis vulc" pone me ve-
nire'abdicetfemetipfum,cx: at
toll at crucem fuam, ac fequa-
tur me.
(IQuiiqiiis enim voluerit 'a-
niimam fuam feruare , perdet
eanr.quifquis atitem perdiderit
animam fuammeacaufa, inue-
I nieteam.
Quid enim prodeft cuipiam
fi totum mundum lucratus fue-
rit, 'anima veto fiia muldtetur?
autquadabit quiipiam "com-
penfationem animal fua??
Futurum eft enim vt Filius
hominis veniat cu gloria Patris
fin cum Angelis fuis : ||& tunc
reddet vnicuique "fecundum
fa«£ta eius.
I Amendico vobis,funt qui
dam ex his qui hie ad(tant,qui
nequaqua guftabunt mortem,
vfquedum viderint Filium ho-
minis veniente "in rep;nu fuum.
14
16
17
17
Ut
Tunc Itfut dixit dif-
cipuitt fuis , Sit-juis rult
pofl me -venire , abnegct
[emetipfum ty toll at cru-
cem fuam ) & fequatur
me.
Qui enim voluerit a~
nimam fuam faluamfa- '
cere,pcrdet earn; qui au-
tem perdiderit animam
fuam propter me , inue-
niet earn.
Quid enim prodefl ho-
mini ft mundum vniuer-
fum lucretur^animx ve~
rvfu<e detrimentum pa-
tiatur ? aut quam dabit
homo commutationem pro
animafua?
Filitts enim hominis t>c-
turns eft in gloria. Ta.tr is.
Jui cum ^ivgelis fuis : &•
tunc rtddct ytiicuiqueft-
cundum opera, eius.
Jimm dico vcbis ,funt
quidanide hie fiantibus,
qui non guftabunt mor-
tem donee fideant Filium
homims-tseni entem in rt-
'gnofuo.
14 Tone me venire, inioat fJuit j\3h». id eft difcipulus line profunderecjuam Chriftum abnegare)is quum videa-
meili die. Nee enim prseire (blent vere difcipuli magiftro j tur periifle,feipfum tande aliquando recuperabit : quippe
vtcoeperat Petrus .q'iafi quid Chriftum deceret melius qui hoc modo feipfum feruauent , alioquin periturum.
profpicerec quam ip!e Chnftus. ^Midicet femttipfwn y ^Inueniet earn, ib'pV« cw-duo.id eft recipiet ea,aut potius fei-
tt-7Wf.»cTt2m>i'*i>™. id eft. nxillam fuirationemhabeat , qti£ pfum lucrifecerit: vr qui fibi. alioquin morituro, jecernam
ipfum veltant: llumab iisquz Deo debet 5 abducat.Vulg. vitamparauerit: ficut Lucas ipfe exponitcap.17.3j. Nam
& Erafmus , abntget femetipfum , admodum obfeure, & ni- 10 dj^cmw apud Grajcos etiam declarat Jabore fuo ahquid
mium ambigue , quum Negare feipfum , dicaturdeeo con(equi,vtexponit VlpianusinorationeDemofthenis <™
qui quod ipfe dixerit autfecerit inficietur , vt z. Tim.2. Jtftox.&l'Tvf. & Inuenirea Latinis vfurpaturpro Pararefibi
K. Itaque quamtiis ^v»isuj idem proprie valeat quod Ne- & acquirere,tefte Donato in Teretij Eunuchu. Erit igitur
gare,cui etiam verbo videtur vim adiicereaddita praepo- vehementiorantitheiis,(i dixenmusillos, qui vt fibi con-
fitio:tamena confequenti idem declarat aliquid pennde ij fulant, Chriftum abnegant, non modb lucrum non facere
habere atquefi nihil ad featdnerequifpiam teftetur.quod quodcaptant , fed etiam eiusrei quam leruatam efle vo-
fieri inficiatione confueuit : cuius exemplum habemus in lunt(id eft fuiipfius) iafturam facere , quod damnum eft
Leui, Deut. 33 10 quodLatini videntur verbo Abdican- omnium maximum: iftos verb contra , qui pro Chrifto
di optime fignificare. Talis fuit ilia vfitata in adultorum mori non dubitant , non modb nullum detrimentum pati,
baptifmo formula, Abrenuntiai?abrenuntio. imprudenter zo fed feiplbs potius lucrifacere, alioqui perditos : quoJucro
poftea ad infantium baptifmum accommodata , pro quo nullum maius poflit homini contingere.
tamen Gra;ci verbo ^nra-Hi^ui non a.ntfiH$reLj vfi ftint, z6 Animavtrofuamuliletur t thu Si ■tyjyLv itu«n ^/^aflf ;
& adhuc vtuntur. Noftrarinterpretationifauet etiam Sy- . id eft feipfum perdat,vt Lucas interpretatur. Vulgata£»-
rus interpres. ^ Attoilat cructm fuam, a.pj.iw nt /i/«^ vertit Detrimentum pati.EraCmus, Iafturamfactre. E-
t^uj^ji *ow.id eft : onerequantumuis duro & grauiin hu- %^ go verb non video cur peiiphra(isqua?rend.»fuerit, quum
meros alacriter fublato , alacnter pergat aut currat po- d< iudicio Deihic agatur: quemadmodum proximus ver-
tius ad metam,me pr^euntem fequutus. Heb. iz.z. Cru- ficulus declarat: & frfjuowi apud Gra?cos fit vocabulum fo-
cisenim nomine in his libris notumeft affliftionumpro renfe, ficut mulftare apud Latinos. ^Compenfatio-
Chrifti nomine genus omne fignificari nempejVtarbitror, mm animxfn, ■jj/Tzif^a.^* liJc 4u^j <w™. id eft , quo leipfum
non tarn quod crux in genere Latinis etiam dicatur quic- 30 redimat:quod vernaculo fermone dicas, Queft-cc que I'hom-
quid animum excruciat, quam vt Chr ftianorum cum me b*illera en efchange de ft ptrfunne ? Vulgata ad verbum,
Chriftoin eiufmodi xrumnis confociatioqua;dam figne- Comm^ationem pro animafua? qua; interpretatiomihi vifa
ficetnr.Vide fupra 9,6. eftobfeurior. Erafmus, Cuitt* permutatione redimat animam
z<_ jinimam fuam feruare , iLu «\u^ui ojo'to suenq. id eft vi- fuam? perljiicua periphrafi, fid non prorfus neceflaria.
tarn: nifimalimus anima; appellatione totum hominem 35 Itaque in annotationibus in Marcum interpretationein
comprehendi. fynecdoche Hebrajis familiari. Et certe Veterem ampleftitur.
ha?c eft ( nififallor ) huius loci germana interpretatio z7 Cum gloria , cvJ^h.cv pro auA>\vt alibi farpe^ Vide fu-
quam etiam videtur aperte Lucas confirmare cap. 9. z<. < pra,6.t9. f Angelis , ayytwt. In fecundo exempla
quumha?c Mattha;i & Marciverba, t£^' -oy*&J «'«*>■« £n-< riadditur ii.ym.id eft Sanctis. ^ suundum facia, ^WtW
fxi!*§-ii, i. fua ipfius anima muldetur , interpretatur iaurii 40 m^pv. Erafmus, luxtafacla. Vulgata, Secundum opera.
fiifjumSiU. id eft (i feipfo mul&etur. Belliflime ergoco- id eft k&™ t« *";>«, ficut etiam legimus in vno exemplari.
ha;rebunt omnia hoc modo , Siquis feipfum voluerit 18 jtmen,iy.yj. Inquodamcodice additum eratj*/),
feruare (loquitur enim Euangelifta excommuni ho- enim. ^Exhisquihicadftant ,'fflaJ\i<,-wti-mv. Vul-
minum opinione , quibus nihil hac vita eft charius) gata,Dehuftantibns. Erafmus, Hie flames, id eft £<j\ igwnc,
is feipfum perdet. hsc enim pra?po!teracupiditasina?cer 45 quod (criptum inuenimus in duobus veruftis codicibus.
num exitium ipfum pra?cipitabit. Contva verb,qui Chii- f Gttflabutit mortem , y. Jjwvtb; Swv*'-re , id eft morientur. C\c-
fti & Euangelij caufa feipfum perdiderit, (.ita enim rurfus ut Heb.z.j?. ^ /« regnum fuum , » t» 0a.tn\^a. obn.l*
loquitur Euageliftaex eorum/enfii qui omniuhomnum exiftimopro «'c^pfitumefl"e. Ceteri ad verbum interprc-
ftultiflimos & miferrimos eos efle opinantur qui vita ma- tantur , Inregno fuo. In vno vetcri codice !egitur,w t*T J£fH
au iv.
SECVNDVM MATTHIVM.
81
^.ideftingloriam fuam.quibus verbis ifta optimeex- fontrdequibusmagnifice fcribit PauIusPphef4.io, &i.
piicanturdeChiiftiafcefioiie,&iisc]ugpofteaconfequuca Cor.is.23,&Dominusipfememinitinfra.i<J.i6,&28.i8.
s
K?<paAa/ov t£
'A I fjiSvitJUbpaJi i% etfeptepGeutei
i o fyunvg to.' Ust&v vjfi I'dtwCov <£
VctHtivlw tov d<foX<pov >JjurJ 3 )((fy itvcMpepet
'<7* \ 5 »/ c I . \ ' • r/
avCovc ZtC, O&C, V-^Y)A9V MJ.T IdictV.
Ka/ /MBJWpQCtidn k'ft-Zfr&iQ-ev CLVTfl'
t@) iP^L^e TO r&^aWWCV CtVTH 0)$
•A?dot;' JuJi I /H&JI CL CLV-TX ifyj^TO K^Jif^-
&>C toQcoc,*
Ka/ iJbu 3 d)<pSvi<mv olv%7c, Maxriic, h^
A'73T»te*Qe7c Jj o nff^c-g H-r* tzJI wo"*>
7rjiY\att)[J$p otxhlpac, cmlu cm , col fxavi^ Kj
Mceayj jLiiaMty /jacw H A/a-.
E'71 at>^u p&PyvJj&cjtfbv repeAM <?^'
T5/v>? s7Tuntia.oicv ctvjovq. a^ IJov (putvy cm
TH^j/fetpgAi-.^j A«5P^aa,OfTD?t>af o ^?
juyv o dyiTnnvg , or cj> djJbttMott' ctvrov
OL'.lOViTi.
Kcu diiovpTivTtc, ot fj(c/L^m\a^ vmoov
*Qh '&gycrw7rov av-Yfi , ^ ityobnSriouv
o~<poo^c/L»
Ka/ <z&&foAdio<' o rWt^M-vfaTo ay-
^ ei7nv,Tij4pdTnz 3 <& \m ®o€ei<&i.
E y tGrctpM"ttQ j 'feoc, otpduXftpvg ctvryj,
xJivct &Jbv>€4 pri tov l'w r: wu u^vov.
Ka/ yjf.TctCoLfyovTMv etvr/J^7n tov 6-
£pt$, cVm<'Aa-& cLvTs'i'c; o l\aouc } hiyav 3
3
4
CAP. XVII.
SExto veto p6ft die ailumit
Iefus Petrum ac Iacobu &
Iohannem fratre eius , 8c Tub-
ducit eos prmatim in montem
fublimcm.
Transformatiifque eft co-
ram cis,& fplenduit fades eius
vt fokveftimeta autem eius fa-
da funt "alba vt'lux.
Et ecce , "confpecli funt eis
Moles 8c Elias , cum eo "collo-
quentes.
'Refpondens autem Petrus
dixit lcfu j Domine, bonum eft
nos hie efte : ft vis,faciamus hie
tria tabernacula,tibi vnum > &
Mofi vnum,& E ! iaj vnUm.
Adhuc eo loquente,eccenu-
bes'lucida inumbrauit eos: &
ecce vox e nube, dices, ||Hic eft
Filius ille mens, dilectus ille
in quo acquiefcoripfum audite.
Et quum h*c audilfent difci-
puli, cccideuunt in facie fuam,
&c timuei'unt vehementer.
Tuncaccedcrts Iefus tetigit
eos,dixitque,Surgite, &ne ci-
mete.
'.Sublacis autem oculis fuis
neminemviderunt, nifi Iefum
folum.
Et quum defcenderent de
monte , mandauit eis Iefus di-
cenSj'Nemini dixeritis "quod
Cap. xvii
ET pofldies fex ajfu- Mar. 9. J,
wit Iefus Tetrum & toc.9.17.
Iacobum & loh.mnem
fatrestiutj &fubducit
■llos in montem excelfwn
feorfum.
Lt transfiguratttf ejl
ante eos : (<? refplendutt
fades eius ficutfolreefti-
menta autem eius facia
funt alba ficutnix.
Etecce , apparuerunt
illis Mnyfei & EUat>
cumeoloquentes.
J{cfl>ondens autem Pe-
trus dixit ad le{um y Do-
mine , bonum efi nos hie
efj<:fi vis, faciamut htc
tria tabernacula , tibi -v-
num, ty Mvjivnum, &
Elue mum.
Adhuc eo loejtiente y ec-
ce nubes lucida obumbrd
uit eos:& ecce vox dr nu-
be, dicens , Hie eft Filtus Supra \.\f.
meus dtleBuiyin quo mi- J.peta. 17.
hi bent complacu'i; ipfum
audite.
Et audienlts difcipu-
li ceciderimt in faciem
fuam, ey timuerunt vol'
de.
Et accefiit Iefus , &
tetigit eos , dixitque eis t
S»rgite,& nolite ttmere.
Lcuanus autem ociilos
fuos neminem viderunt 3
nif folum Iefum.
Et defcendentibw Hits
de monte,pi xcepit eis Ie-
~us i dicens > T$jmini dixe-
'/-
IN CAPVT XVII. tuus.-nifimalimusecftaticamfui/Te vi/ionem.Sedhocqtii-
Sextopofi die/is' >iwi»fti i'|.Vul.& Eraf.Po/? fex dies.Vi- dem certum eft veJ ex fermorubu>. ipfis , tjuorum etiam
^Subducit,M*?ipH.ide{i<u/a.'yei:quodeua.m $ fenrentiam Lucas exponit, vel aliunde extra or^inem
Mofen & Eliam fuifle ab Apoftoiis fpedatoribus agnito.
Tertullianus Jib.de refiir. Camis , vult Mofen quidem fl
imagine nondum recepta? carnis , EJiam veroirtveritte
nondum dtfuncTse appai uiiTe.
4 'Rj'lP on ^ ens ^ m,K e/^- Hebrai(mus,dequoaIibiiixi-
mus.nam proprie reipondent qui funt rogati.
5 Lucida,yaiuv*. In quarto codice fcriptum eratt* 7 '?*
lucis, Hebraico idiorifmo. ^ Filius dlemeui-,1 tfo'c ^u.Ar-
ticulum duplice exprefTi , cuius videtur hie elfe erphalis
de Mar.9.2
legimus in quodam exeplari. Nam qi(hv & ayw fepeper-
mutantur:vt infra hoc eod<.m capite,verf.i7, &fupra,4-i.
z Alba y \S)»J. Cmdidum , quod vfurpatErafmus 3 po-
tius fi^nificat fplendidum & fulgens , id eft n x*/«®e/»:
(quodquidem proprie de ignedicifolet, vtauftor eft A- 10
riftoteles feftione odaua Problematum ) quauis id poftea
dealbo colore dici quoque eg; it,omnium videlicet fplen-
didifTimo. ^Lux,™ o>w;.In quodam exemplari legi-
tur ^a : »,Nix:qnod (equutus eft Vetus interpres. Arifto-
telesporro libro primo De coloribi-s, <f»? colorem ignis ie maxima,no tarn vt diftinguatur ifiliisaliis(quu fitvnige-
efle fcribit his verbis , ti Ji yut Sti irv&s'fo^iJ&t^w c«i» nitus)quam ad dignitatis commendationem. N'senim
fj.nJi/jiiu» a!<o.bjj » jau-dui tycy fayi'JKigRy jgitu y &c. id eft, non natm a , fed adoptione fumus filij : qua ratine etiam
Quod autem lumen 3 autlux,iit color igns,perfpicuum ex Chriftusipie dicitur primogenitus inter mulrvs fratres s
eoeft, quoniam nullum alium,pr$terhunc, habere colo- quia licet vnicus fit proprioiure,princeps tanen eft inter
remreperitur,&c.<f>aKautemLucem vertimus,quanquam20 multos,quatenuiadoptionisfons eft ac capu-'-
non dubitemapud philofophosdifferentiam lucis & lu- 6 Ceciderunt in faciem fiiam,i'7n>nv'i&'vzcmi'-ov*»-fflThr3.-
niinisobferuari, qua? tamenapudreliquos fcriptores fere fisHebrsa. Dn'.'S-VK lVflJ [napheltt bei penehem] id eft-
proni adorarunt. nifi malimus pra? metu cecidiffe qu.ifi
femianimes,quamobrem etiam Dominus eo erexilfedi-
% 5 citur. f Timuerunt } i<po£>i%now. Erafinus fuo more,
rerr/'f?'j«wt,perpafliuum:quumtamenacl:iua?fit fignifica-
tioilis TO<pO0H&[.
8 Sublatv autem «W©w« <^» Vulgati, teuantes. Eraf«
mus per periphrafin minime neceflariamjf^vcroyiy?^
tinos fcriptores : quanuis fabulari a fando deriuetur. Ail- 3° Uffent.Hoc intcrdum vnico verbo aia.C\tiffHv declaratur: vc
dit autem Lucas de propinquis Chrifti perptflionibus fupra,r4.ip.
fuifle cum eo colloquutos. Neqnehic curiofe quarren- 9 T^jmini, /xixAn'.Eraf. 7S[ecui , fj.Jmt,vt fupra,T6.io.
dum, an vere in fuis corporibus Mofts& Elias .-pparue- ^Quod 'vidiftis,-mo^t,^.\.£H^ , vt fcribit Marcus?, 9.
rintrquodfidicamus, confequetur Mcfen iam turn re- Vulg. & Eraf. adverbum , Viftonem. ambigue, articulo e-
furrexifle 3 & videri poterit Elias numquam fuifle mor- 35 tiam prxtermilfo. Alioqui 0^/^ de vifis nofturnis pro-
negligi folet.
3 Con(beclifu»t,cl'$$m(7ui/. Vulgata , Apparuemnt. id eft
tqnimmv. -^Colloquentes ,av>ktt.\otwTes. Er.lfmusad-
monet in annotationibus,potius verti debuilfe Confabulan-
^j.-aquotamen verbo qmdam merito refugiunt , quum
neque refpondeat Grsco verbo t7uVha.\m , neque Scriptu-
re maieftati conueniat, nequeetiim tritum fie apud La-
Cap. XVII. %%
EVANGELIVM
Mai. 4.5".
fijp. It.14.
mai.9.11.
Mar. 9. 14.
lucp. 37.
prie dicitut , & Haion vox Hebraea propheticis patefa- hie narrotur non procul abfuir , vt Vifronis etlam nomca
ftionibusextraordinariis attnbuitur, a quibushoc quod retinerehceat.
$• « ■> \
uvtS j Asjpmc , TiouZ ol T^f/,^n7g
Xtyvaiv, on H'A/av JVi i\%£v to^vsy't
H'a/ac /uSf) spwrttj Gr£apTov 3 y^7ro ncf.ro,-
hiya 'j vjuuv on H Xiola yi JVj m A^ } itj
xx. hiiyvci>(Tuv aviiv , aM monnaztv zm
avraoazt Y\rjtAv\o~ztv nzsaKjOtJjogTiiaM-
SgP7T0V fM?7\.ei 7tO>%JHV V7T UUTp.
Ton ouuMt&v 01 /u&dwretf bit <z$qjl I co-
avvou th RctTrfisou H7nv ccvtdTc;.
Ka} zXdvvT&v avryJ ^f£pg toV o^Asis
avr
A
7n>Xh.cix.ic; $ 7n7rFei et$ T07wp 3 t(^j TJO^kct-
xit; hi; to vJfop.
Key <z&e2WViy){g, ctvrov roic; /u&Sy\-
rxfc; oDV.^guf ovx, Yi^iwnSvoT&v clvtwSi-
^,7IVjO~IX\.
mOTi iJD/LlCtj /UtS UUjft', g&>£ 7WTZ OMl^O-
t <V}(> / / > \ V A
fMtj VJUU\fi';<pipiTi fJ$ l CUUTVV COdi.
ro
n
ii
'4
16
17
vidiftis, vfquequo Filius homi-
nis a mortuis refurpat.
Tunc interrogauerunt eum
difcipuli iiii,dicetes ,Quid igi-
tur Scribae dicunt, Jjoportere vt
Eiias primum veniat?
Iefus autem refpondens di-
xit eis , 'Eiias quide veniet pri-
mum & reftituet omnia:
Sed dico vobis , Eliam iam
veniire, quern non agnoue-
riirit, fed feccrunt ei qua?cun-
que voluerunt : ita futurum eft
vt & Filius hominis patiatur
ab eis.
Tuncintellexenmt difcipu-
\ieumde Iohanne Baptiftafc^f
ipiis dixifle.
Et quum veniilcnt ad tui-
bam,adiit eum'quidam, pro-
cidenseiad ^enua,
Et dicens, Domine miferere
fili) mei , quoniam lunaticus
cftjck: male afficitur: nam fa;pe
cadit in ignem, & Ispe ina-
quam.
|]Ec obtuli eum difcipulis
tuis,nec potuerunt eum fana-
re.
Refpondens autem Iefus di-
xit, O ges incredula & peruer-
fa,quoufque tadem ero vobif-
cum ? quouiqde tandem tole-
rabovos? adducite mihi eum
hue.
n
iz
ro
Q
'4
16
17
run vifione, iuttec Filiitf
hominis a mortuii refur-
gat.
Et interrogAwrut eum
di/cipuli , dicentesy Quid
ergo Scrib* dicunt quid
Eliam oporteat frimum
"venire?
-At ille rtjpondens ait
eii, Eliot qutdem-ventu-
rm eft primum, (jy refti-
tuet omnia:
Dico autem vobis quia
Ehas iam 'uen'it , & non
cognouerunt eum : fedfe-
cerunt in eo quacunque
Tjoluerunt. fie &• filius
hominu pajfhrui eSl ab
eii.
Tunc intellexerunt di~
famuli quia de Iohanne
Buptijladixiffei en.
Et quum -vemffet ad
turbam acceptt ad eum
homo genibwi prouolutus
ante eum 3
Dicens , Domine mi ft-,
rere f.lio nuo , quia lu-
naticus eft , & mtii pa-
titur '. nam jdpt cadit in
ignem , & crebrb in *-
quarn
Et obtuli eum difcipu-
lit tuny gy non potuerunt
curare eum.
Rejpondens autem Ie-
fus ait , genet atio in-
credula & peruerja,
quoufque ero vebijrum?
■vfquequo batiar yos £
aff.rte hue ilium ad me.
1
10 Ig'aur^t. Audita mentione refurrcclionis a mortuis
'quod adduci non potcrat vt pra?ceptori tribuerent, vfque
udeovt quid hoc fibi vellet inter fe difceptarent, ficut fcri- 5
it Marcus) venit illis in metem quod in Synagogis doce-
bturde Eliaeaduentu Mefliam pra?cefluri, quern quum
nt>do colloquentem cum prxceptore vidifient, qusrunt
quoam ifta quxviderant, &queexprxceptoreaudie-
ban,cum Scribarum doclrina congruant.
II Eiias quidem veniet. tthiae /uty i^tvj\. tpwnq prOs\fJ-
fftTof^ eipyivfyjoc pro otAtuovfA/joc paflfim in his hbrisinue-
niutin Hxc aute intelligenda Punt forma dicendi e medio
petita perinde ac fi diceret Chriftus , Verum quidem eft
quod 5-riba? dicunt , Eliam videlicet antegreffurum 1^
fuhTe IVeffiam , & fequuturs inftaurationi viam aperitu-
rum,fe<& c .
Il -^je»> non agnouerunt , xa)\ it I ynyvunw awiiv .In n®no'
exemphricribitur,wi«jc '^n<^uav*auwn!,Etnon crediderunt
ei f Et ^ )wnS. ad verbum,/» eo. In vetuftis duobus 10
codicibus dteft prspofitio «-
14 Quidtm. tti'd&>int. In duobus exemplaribusaddi-
tur 7jc, id eft homo quidamrquod exprefllt Erafmus.
^Procidens ei ad genua, ytvumTfyS iwid. Vulg.Prouolutus ante
eum. id eft >u>\iv<htjfJlt><.siv<vnioyiwn. Erafmus > F leclms gt- ic
nua ////.Atqui ywmnh ( vtipfe Erafmus obferuauit in an-
notationibus) amplius aliquid fignificat, eumnimirum
fupplicantium ge/tum quemdepingit elegantifllme Ho-
merus Iliad. «t, inextremo , vbiThetidem defcribit Ioui
fupplicantem. ?0
ij Luna icus eft , mxlujixZnzq . Lunatici vocantur qui
certis luna? tenijoribus comitiali morbo, lycanthropia,
cynanthropia, & qui melancholia morbo iaborant, qua;
Grajci": medicis 3«e^*<Aif (id eft fera & immanis)dicitur,
aut alio furoris genere agitantur : de quibus poeta in hunc jr
modumj QuammuUosetiamfim/s himfxpc •videmnf i fcxa-
ri j fortemque animo indignamur acerbam. Quorum etiairt
meminit IurifconfultusPaulusl. Bouem Tit.de vtdilitio
ediclo.Carterum hoc ita accipiendum eft. hoc quidem Jo-
co,vt admorbum , cuius caufa naturalisfuerit, fciamus
diabolicum quoque furorem accefti/re , ficut indicant ea
quarpaulbpbft commemorantur. Nee enim dubium ef-
fe poteft quin Diabolus humores naturales perturbare
& morbos quofuis incompertos quidem hominibus alios,
alios verb compertos ciere facile poffir, Deoporefta-
tem illi faciente : ficut ex vlcere quoque illo Iobi apparer.
Minime eft ergo nobis admittenda Photij opinio , exifti-
matis hunc dici lunaticum ex vulgi opinione.non quod ta-
lis eftet,aut quod Luna; mutario quicquam in damoniaco
efficeret. Sunt autem ha:c diftinguenda , neineorumer-
rorem incidamus qui profane ridere folent qua-cunque
de da?moniacis facra? liters teftantur, quafi ha'c omnia vi-
delicet ad mere naturalcs*morbospertineant:quum fu-
pr.ij4.14 j aperte lunatici a da?moniacis d;ftinguantur : &
profanailla opinio mfimtis Scriptura: locis pofiit couinci.
1\ Male affcitur,nsc>ucc W%e^. In vno codice leglmus , yjtuvc
•;t«.Vulgata,ad vcrbum,AJ4/c^f;VMr.Era(hius , Male affli-
gttur yaLfaias §M@ent4.
16 Obtuli, *ieQ<rlwiyn#.. In duobus veteribus codicibus
legitur >n>09<rLuiy,)(siv , id eft obtulerunt , pro oblatus eft.de
quo dicendi genere alibi diximus.
17 Ttrurrfa^iseyd./Afj.ivn. Sic Cicero, Rofcij oculos per-
iierlirTimosfuifTedicitjid eft <Pug>afx/xuLju o-^it.kruf. Diftorta.
cuiopponiturquod fimplex & reclum eft. f To-
lerabo , aii^sn '• vel ad verbum , Suftincbo. Vulga-
ta & Erafmus , Patiar. Sed aliquid amplius vide-
tur fignificare d.v v s^t^ quam ml^lv. Multienim eiiam
inuiti & repugnantcs inulta patiuntur. «s^t<% autem
dicuntur tranflatitie qui volentes onus fubeunt , & fub eo
perdurant.
18 Incr^.t.
K
SECVNDVM
K«/ iymnumffiv awtSd lv\ox>£; 3 ^ cJc%-
xaSw a.7r uitJ'tv ^oj/upviov ' KSM ^^~
irdj^m 7rcqc,'%7rc ™S ^e^S cnetwis*
Tot? f&zs&tT&oWic, ol /u&Zmraj rcS x 9
Vy\oout(j£f "i£iaJir,€47iW3&ia,7t yi/umc, xkyi-
O c/ft li)0TLGe47nvcurwi$ 3 Atctrlw ol- -°
•msiajff vjuFjo. etfjLCw yo Aiyti vjmv , tzv
zytfVe Tiigiv U>C, KOJiZOV OtVCtTThac, , ipH-
TS7Z«r opei TvurMy M«Ta/3n3j cVT?i/£fcy
21
1Z
A'vets-p&po/ufyjav <h ewTyJ evrri Tot,-
AlACLjCty &7nVCWTUC, clVlffBlS, fiM?AeiO
t\o\ vQ cwS-esPTfcv <s^a^iJbSrtj $\c. x$i-
t&gpoyiAdvv o'rnx frlSpaxtigt' A&fifiot.-
vovTic li TrSU.irpu>'y L gui&i7rov,0 JW^erca-
?&$ vjuffi » tsA« Ta & l <tyaLXf4&'->
Aiy&jNcif.KctfO'neioTiAttveic, roi-
'jtiOUVj^^i^^ttenv 0LOT0V I HffDlS, Asjaw,
T/'cnji c/bx«, XifJLW ; ol fiaaiA&c, mc, yijg
"&ro livcav A&pfiaMQvat t?A« ? w xlwow;
^
MATTH1VM.
Et 'increpauit dazmonium
Iefus 3 exiitque illud ab co : &
fanacus eft puer ab iilo mo-
menta.
Tunc adeuntcsdifcipuli Ie-
fum priuatim, dixerunt, Qua-
renosnon potuimus illud eii-
ccre?
Iefus autem dixit eis, Pro-
pter increduhtatem veftram.
|jamen quippe dico vobis , ii
habeatis fidem " quantulum
eFl granum finapis , dicctis
huic monti, " Tranfgreditor
hinc iliuc: & demigrabit : &c
nihil impoilibile vobis ent.
Hoc ver6 g-enus dcrnoniorum
non'egrediturniii per preca-
tionem Sc ieiunium.
jj "Vcrfantibus autem ipfis
in Galila?a , dixit eis Iefus, Fu-
turum eft vt Films hominis
tradatur irt manus hominum.
Et trucidabunt eum, fed ter-
tio die fufcitabitur.Et contri-
ftati funt vehementer.
Quum autem venilfent Ca-
pernaum,venerunt ad Petrum
qui didrachma accipiunt:dixe-
riintquejPrxceptor vefter non
foluit didrachma?
Dicit, Etiam.Etqnum in-
greifus fuiilet domu , prxuenit
eum IefuSjdiceiiSjQuid tibi vi
detur Simo?Reges terra a qui-
b" accipiiit ttibuta hue cefum?
18
i)
to
83
Et thrrepauit ilium fc-
futy& ex ill ab co c.xtno-
niutn:& curate tjifuev
tx ilea hora.
Tunc acccjffiunt ai-
J'ip«li ad lefum feat'
to j &• dixerunl } Qj^a.'ft
nos non poiMmm tiiiert
ilium?
Dixit illn lefusy Tro-
fter incredulitattm vc- Lac.17.tf.
firatn. amen quippt di-
co vobis tjihflbi 1 ,.-
dem Jlctit granittn ft it-
pit y dicetu monti h.M,
Tranfi hinc illuC : £?
iranfibit 3 & nihil impof-
Jibile erit -vobts.
2,1 Hoc autem genu* nun
I eiii'.tur nifi perorationem
& ieiunium.
Conmrfantihus ait- i nfr JOil7#
tan litis in CaiiUa , di- ma rc.9.;i.
xit lUu Iefus j FiliMi bo- luc.9.44.
minis tradaidus eft m
m»ntti hominum.
Et Occident cum , &
tenia, die refurgrt. Et
contnjlati funt vehemen-
ter.
Et quum veniffmt Ca-
bharnaum , accefjerunt
qui didrachma accipie-
bant.ad Pttrum : & di-
xerunt ei) Magifler ve-
fter no foluit aidrachma?
Jiit , Mtiatn. Et quum
intraffet in dcmu,pr<tene-
nit eum Iefus } diteSyQitid
tibividetnr Simon y Hj-
gesterrx a qutbits aici-
jiunt tributuvelcenfum?
-4
^
18 Increpauit damonwm t tm-ri/uwmaunTJ. Hoc exprimit
diferte Lucas infra tf.4x.vt neque ambigere debuenc Hie-
ronyrmis, neque recl:e Theophylaftus ad puerum retule-
ric.Eft autem ex Hebra?orum idiotifmo relatiuum prx-
pofitum antecedentijVt infra zfi.zj.
Quantulum \_tft~\granum fimpityus kcxkoy onttmuc.Vul-
5
2.0
10
r )
gata&Erafmus ad verbum , Skut granum finapis: quod
quum nobis Videreturobfcurum & ambiguumin Lati-
no fermone, coaftifumus a verbis Grxcis aliquantulum
defleftere, vt planius loqueremur. f rr^w^rc^;'-
tor,fum@>i5ty vel , ^fbi.mm Digrediendi vocabuJuirij quo
fblemus vti in transferendo hoc verbo,nullum hie locum
habet.
21 Egridtturyhcmf^itwi. Vulgata, Eikitur. id eft U-
22 V erfa.ntihuSyi**cf*Qo/uS{j a»,vel fortaffis Reuertentibus'
qua; (Tgnificatio huius vocabuli etiam vfTrataeft, &non
male conuenit huic loco. Nam inde digrefTus rediit Ca-
pernaum per Ga(ila;am ) vt conftat ex Marci 9. 50. Hanc
autem pofteriorem interpretationem fi fequaris, a t»
TnKixafd. pro «'c tUH r*\i\aj'j* pofitum erit:& ita (criptum
inuenimus in vno vetere codice. ^ Hominum , ^J^gjp-
Tmr. In vnoexemplariadditura/u^fw^, id eft peccato-
rumrquo vocabulo Gentes intelliguntura fcedere Dei a-
liena?. Augetenim ha;c quoque circunftantia fcelerisa-
t rocitatem.
2j Contriftati funt , i\umi$nrxy. Erafinus , M-afore af-
fttli funtiqui tamen vcrterac iVvmi'Sfr, indoluit,fupricapi-
te r^.ver/u P. 30
to
14 Non,iv. Ha?c parricula nihil hie negat, fed in-
terrogat , vt alibi fa^pe.Erafmus, Num. quo tamen ad-
uerbio vtimur quum negatum efle volumus id de quo
qua?rimus. f Soluiurwii id eir foluere folet. f Di-
drachma? -mi tify-tx^ ; Hoc ell fich Sanftuarij djmidium,
quod Ifraelita? pendebant ohm ex Lege fenpta , Exodi
3o.i3.Romani verb poftea exegerunr, Iudsa fu^acla: qua
dere fcribit Iofephus, de Velpafiano loquens. Stipen
dium vbicunque degerent, Iuda?is indixit , quosbinas
drachmas (ingulis annis inferrein Caritohumiuflit , ita
vt antea Hierofblymorum templo fblebat. Sed hoc poltea ■%
faftfi . Itaque quod hie agitur intelligiturdeCapitarione
cuius fit metio infra 2z.17.vt apparet etiam ex fubfequen-
te verliculo.Impofuit autem Auguftus prouinciis, fubla-
tis veftigalibus omnibus , tnbuti ordinaria : alia in ca-
put,qua; hie vocantur -ha* , cuiufmodi fuille lftnd de quo
hie agitur, apparet ex eo quod certs fumn.ue fitmenno,
nempe ftateris , Chrifti & Petri nomine pei foluti : alia in
agros,que; propterea Cenfus nomine fignificatur , Roma-
naeciam voce, rum hoc loco, turn infra, zz. 17 :quaniob-
rem etiam iufiit Auguitus omnes prouincias cehltrj Li\c.
X.I. Hoc autem tnbutum (ingulis a?dibus mie familiis
impofitumdiferre fcribit Iotephus libro antiq. 19. cap. 15.
Agrippam maic;rem fub Cl.iudio Iuda-is remiftife. Huius
Verb numijid eft dimidij ftateris argetei,qui integer qua-
tuordrachmaruerat,qua!esip(i luda?i olim fignaranr, ve-
ramimaginem hie exprimenda curaui , expreffam ex ve»
ro & puri puti argenti nuino,mihi a fido iilo Chri/h feruo
& beats memoria; viro , Domino Ambrofio Blaurero,
donato. Habet autem hie numus Samaritanis htens in-
*
ap. XVIII. 84
fi enis,vna ex parte vrnam illam ficram, in qua recondita.
fuit Manna, fuperpofitalitera Aleph,qua dedaratur fim-
plex hie fuifle fic!us,duarum videlicet drachma™, quum
duplus eflet drachmarum quatuor , cum mfcriptione
EAVNGELIVM
*■— iNi^ 1 VpV [schekfl 1 1 s r a e l , ] id eft ficlus
Ifrael: ex altera verb , virgam illam Aaronis florentem,
cum inferiptione TTUHp CZD^WV [ibrvschauim
k o d s c h a H,]id eft Ierufalem San&a.
\iy$i avmo Uirg$t; , "^o rp aMo-
St&iHOlV 01 tfOJ.
Y'vct 3 jww oxflw 'Jkhioa/ufyj uviti^y tpo-
f>dj&&<; tit; rlui Suty.osaA > /3aAg a^/Jt/-
S"£?f * ^f to" cwetf&ctv-m <®Z9>TQV lyQwij o\-
&v' nyi axoi^ctA to SOM& <wt£, Ajpna&iQ
szt-riigp,' cxeivov p&fitovJbQ ovutoHq own 1-
/^pu jyy ovu.
Kftpahctjov m.
luc?. 4«. J£j 3^ Tc ^ jitfi\oou , htypvne , Tf<f agJ 6
Ktf/ <Zt^OTCa,KiffZl/^fJ0^ I *1<7014 7J»f-
infr.19.14. Ko/ftiaw, P?nlwMya v/mv* *m wi
i.corh.14. cpatOyin , *ai«$J*i& , e «5 te» 7iw<ha,)0v
/uw «<reA9>n* e-;? t&u paoiAeiav rp ov-
X6
17
a filiis fuis,an ab alienis?
Dicit ei Petrus , Ab alienis.
Ait ei Iefus, 'Nempe igitur li-
beri Tunc fili j.
Sed ne " ofFendiculum eis|j. 7
praebeamus, profectus ad ma-
re, micte hamum : & eum pif-
cem qui ' afcenderit primus,
tolle : & aperto ore eius inue-
nies ftaterem: acceptum ilium
da eis pro me & pro te.
Cap. xviii.
EO ipfo tempore adierunt
lefum difcipuli , dicentes,
Quifnam maximus eft in re-
gno caelorum?
Et quum aduocallet "pueru-
lum Iefus>ftatuit eum in medio
eorum.
|Et dixit, Amen dico vobis,
nifi vos conuerteritis, & fiatis
vt pucruli , nequaquam ingre-
diemini in regnum caelorum.
Quifquis igitur demiferit
CeCe 'ficut ^/?puerulusifte,is
a fHiii /mm, an ah alientf?
x6\ Et Me dixit, Jib alie-
ns. Dixit Mi refits. Ergo
liberifmtfilfj.
t? t autetn non fcJttda-
liz,emus eos , wde al
mare , & mine hamum:
& eum fifcem quipri-
mu* afcenderit tolle : &•
aperto ore eius , inuentes
Jiaterem : ilium fumens 3
da eifprome 0- te.
Cap. xv rr r.
IT^illahora acceffemt
dijcipuli ad lefum, di-
centes, QuKpnta6 maior
eji in regno cxlorumi
Et aduocas lefus par-
uulttm,ftatuit turn m me-
dio eorttm,
Et dixit , ^Amen dico
vobis, nifi contttrfi freri~
tis , & efficiamini ficnt
paruttli,non intrabitu in
regnum uelorum.
Qmcunque ergo hn~
miliauerit ft [nut par-
i*. ^filiis /m#,&to $fi} Svcuiffl.id eft: a familiafua. Hie 5 lis.a Normanis autem & Picardis,Z)or«dicitur,Rom2ab
enim dubium non eft quin filiorum nomen propneacci- hachiftonapifcemS. Petri vocari, nempe vt nihil fit in
piarur. Nam fi Hebrajorum more rilios intelligi dicas pro Euangelio quod Roms non fit ludibrio expoficum.qui
veris & naturalibus,quos vocant,fubie(flis, quibus oppo- de ie vide,fi liber,Rondeletium de pifcibus,lib.xo.cap.o.
nantur populi vi armorum fubacli , falfa fuerrt Petri re- I N C A P*V T XVIII.
fponfio, quum &ipfiRomaniciues tributa (bluerent : vt 10 1 Quifnam, ii< cL'&.V algzut Qui* puta* Erafmus , ^«?
docet Dionyfius libro Antiquitatum quarto , vfque ad L. omifta particula expletiua , quam tamen Latini vi.lentur
Pauli Macedonici trium k >hum.Sed hie quxritur primu m exprimere,ip(b etiam approbante infra 14. 4?. J Ata ~
quofenfu fit accipiend im quod dicit Chriftus, fe Regime ximHs,/xti£a>i Id eftprxftantioreaceminentiore gradudi-
efle famiJia?,ac proinde huius tributi lege no teneri.Dein- gnus,ac proinde ceteris prarponendus. Somniabant enim
decur pro Petro etiam perfolui didrachma, ac non etiam 15 Meflia; regnum quoddam terrenisimperiis fimile, ficuc
pro reliquis vndecim difcipu]is,qui& ipfieranteiusdo- tandem etiam eft in imaginem beftix, id eft imperij Ro-
meftici,iuu*ent. De priore refpondeo, fi de tributo templi mani.ab Antichnfto transformata Ecclefia. Contra vero -
iftanarratioaccipiatur,ChriftovtipfiusDeifiJio& vero Chriftus ad virtutem ambitioni contrariam fuosdifcipu-
templi Domino , debitum potius fuiife tributum , quam los reuocat,non quod ciuilium Magiftratuum gradus,auc
ipfe illud deberet. Sin verb de tributo intelligatur quod 10 Ecclefiafticarum funftionum fan<ftam diftin(ftionem,i. ad
Romani,vtIuda?orum domini,exigebant,ad Chriftum,vc diuini verbi amuftlm exa<ftam,damnarer, fed vc diuerfam
regia Dauidis familia orrum , potius quam ad Romanos eife prorfijs doceretadminiftrandi regnifuirationem, &
vfurpatores regiii ius pertinuifle.De pcfteriore verb dico, eiufmodi difceptationum caufam tollerer.
Petru,vt apparet ex its qua? narrauit Mat.fupra 7. ^.8t 14. z Tuerulum, ■naj<fin.Vu]^ l ita,Paruulum: quod non tam
habuiffein ilia vrbedomicilium & familiam , quod dere- 15 eft a?tatis quam ftatura'.itatjue meritb reprehendirur.
liquis Apoftolis non dicitur. Exacl:a autem fuifle tributa Erafmus, Vuellum. NonnulJi p.irum probabiiiter ftribunr,
dubium non eft vbi familia? fedem habebant. hunc fuifle Ignatium ilJum infignem fub Traiano Chi ifti
16 ISlJpe igitur, *©«>*• Vulg.& Eraf.£r^o.Videfup.7.xo. martyrem.
•17 Offendicutitm cisprabeamtti,ttTi^Jit^i<rvj(^}jlujT^(.<^uaCi J Pos conuerteritis, sp*<pii-n. Phrafi Hebra?adi<ftum eft
videlicet Pubiec"rosdoceamus Magiftratibus eflerebelJesr^o proRefipueritis, vr alibi doeuimus. & vbiquein hislibrit *,
autnealij hoc exemploabutantur. Vnde ergo Anrichri- <7»'<peA^ paflione reciproca vfurpatur.Vide Acl.j.zd.
ftiani pontificis pottftas ciuiiis fupra Magiftratus? 4 Demiferit ,-mirHititt,. VuJg.ad verbujiumiltauerit. Na
5 ~4[iendi'Yit,tp*!iviTi,\& hamum videlicet.Eraf. Vrodieriu vanwi gramatici diftu volunt quafi iJblqtmr : ficut humi-
quodrefpondet Taf »s«>oiiK^,vel tfi&ty. f Statertm, ra- lis Latinis abhumodicitur.Sed humiJiadi verbu.ipud ldo-
•we?. Is igi urnumuserat tetradrachmus, ficut etiam ve- jy neos authores non legi, vnico.Cic. loco exceptolib. i. de
teres eftanrur : ita tamen vt a ftatere aureo diftmguatur, Nat.deoru,vbi Hunuliaca animantia quxda appellat.De-
quorumalij'vnciales, id eft octo drachmarum , alij di- miflumaute eundecflecum humili, vcl illud Cic.indicac
drachmi fuerunr. 5 ^ r9 > * ; '" > id eft w$>.Nam pro- ex y.Tufc.T^w eft aufui inquit,elati gr ample hcjui. quum hu-
prie etoV-iivoc fignificar Locoaut vice alicuius. Vide Marc. miltter dem-fieque fentiret. C^uid fit autem puerulofimilem
10.45. Portaftis autem ab re non fuerit hie annotate pif- 4° fieri, docet prophetafuocxemplo Pfa!.i;i. f Sicutefl
cem quia PhnioFaber , &Zeus a Narbonenlibus Ga4- pMcrulutiflt,»{riimiiiaitir9. Id eft eo vfque vtpucrulum,
qualis
SECVNDVM MATTHjEVM.
8;
^ualis h''c rft , moribus ambitionis & f ftus nefciis refe-
rat. Ideo addidi verbumE s t : nequis videlicet putet
huncpuerum fpecialiter commendari , quumpotiusm
iftiusexemploproponaturpueriliseras Jftiufmodirerum
adhuc ignara , vt & aliorum mulrorfi affe<ftuuni,quorum
femina adhuc in pueris felenon produnt.
<ttov fSrb , ovtvi; l&v a fMi^m cV t? /3a-
cite taffi xpivw.
Kcuoq iaJv Ji%maJ{ -7irtJ(Jiov toiovw
O c 'c J{ av ffKMHhttiarq *vtt «#T fu-
<pep?i cwrd iva xpiMp&Y} jUt/Aoe: cvi-.
»04 c^J TVV Te$W?$V CLUlS, K$4 )&TZt7KV-
tj<0->i cV T<af 7rtA£?<i to? duteasnt;*
Ouoif TftT K0(T(JLCf) *£tix> 7$f <ntcu>Jtt.\tov.
ajioLyXM yip %£iv iXSthv Ttt cnta^JkXct'
•nfhuu ova) raf aw&gpTrrjd cAcetvq> chovio
<7KcWcf)Z/\9V *{>?$?*{'
E< Jirijgtptroyn ovrotA ovv (maxeht-
XiQi at , eweo-vfov avid *&■! /3<*Ae *&n
orv. vj/l?&v ovt &riv acnXS&y W tIw
fvo 7rd Jet; i^ontt fiXv&iva} «$ to ?/vp
to alooviov.
oijtfyte aviw , KM &d,te'&ri gvO. >^A$v
tog rhuu ytivvav 7$ 7zv?$$.
/ULIX&3V TGVTti)9 . Mj&fi V/UAV Oil 01 OLy-
IO
eft maximus ille in regno cre-
iorum.
Et quifquis exceperit ali-
quem puerulum talem nomi-
ne meo^me excipit.
iQuifquis autem offendicu-
lo fuerit alicui ex paruis iftis
qui in me credunt , "praeftiterk
ei vt flifpendatur mola aiina-
ria in colio eius,acdemergatur
in profundo maris.
Va: mundo ab ofFendiculis.
necelle eltcnim vt eueniant
otfendicula : veruntamen \x
homini illiper quern oftendi-
culumeuenit.
|| Si vero manus tua vel pes
tuus facit vttu orrendas , ex-
cinde'ea, &abiice abste. ho-
num efttibiad vitam ingredi
claudum aut mancum pottm
quam duas manus vel duos pe-
des habetem coniici ini^ncm
a?ternum.
Et fi oculus tuus facit vt
tu ofFendas , erue eum , 6c ab-
iice abs te : bonum eft tibi
luicum ingredi in vitam, po-
tivu quam duos oculos haben-
tem coniici ingehennam ignis.
Videtene contemnatis ali-
quein ex paruis iftis : ||dico e-
nimvobis,"angelos eorum in
uultif tfte , hie eft maiet
in regno cMorttm.
F.t qui fufceperit v-
num paruulum talem
in nomine meo, wefuf-
cipit.
Qui auttm fcandM- Mai*.? 4t.
\aitcntytiMin de pufi/iit Iufc»7.i.
ijth qui in me credunt,
expedit ei vt fufpenda-
tur mola a ft nar ia in col/o
eim , <#- dtmergatur in
profmdum martt.
Va mundo it ftanaa-
/<*. neceffe eft cnim yt
veniant fcandala : ve-
runtamen y& homini iUi
per quern fcandalum ye-
nit.
Si autem manus tm y Su P - 5 ' ? °*
vel pes tuus fcandali- a ' 9 ' **'
z^at te, abfeindetum, &•
prohce abs te. bonum ti-
bi efi ad vitam ingredi
debilem -vel clan ■lum )
quam duo* manus , vel
duos pedes hal>enttm
mutt in ignem ster-
num-
Etji cculus tuns fcan-
dali'xat te , erue eun , &
frotice abs tt:bonum tibi
efi vmm oculum haben-
tept in vitam intrare,
quam duos oculofhaben-
teth tnttti in gehennam
ignis.
yidtte ne contemna-
tis vnum ex his pujillis: pfol. ja.S.
dico tmm vobis quiaan-
f Vmerulum talem , Trajifi'A-nu-n. Id eft quempiam , vt
dixi,ita fefe demittetuem vt puerumreferar. Ntcenim 5
proprie. de pueris agit: fed hoc adiecit aduerfus eos qui
de modeftia recmenda admoniti, &: vtdeiure fuopotius
vltroctdant quam altiora cogitent, obu'eere vulgatum
illud prouerbium confueueriic , Eum qui fe(e ouem faciat
luporumlaniensfefeexponere. Iftosigitur contra maxi- r o
me fibicurjee{Te,Dominusteftatur: nee impure laturos
- quicunque in fimplicitate incedentesinterturbarint, pra?-
bita ipns impingendi occalione ; tantum abeft vt eos vi &
iniuriis opprimi patiatur.
6 Varuv i 'ftSfuzey'-Vu]g.8ttra.f.TuJil!is. Rurfumau-i^
tern paruos fideles non a?tatis , (ed Ta-mvo^^ovme ratione a
Chriftodefignari arbirror. Qupdfiquis tamen conten-
dat de a?tare pueri'i hie agi,quam etiam no nego peculia-
ri qu.ida Dei prouidentia regi, non rede tame concluferit
infantes eife fide prsditos qtise non fit ex anditu , quoniam io
adiicitur lftos pafuos in Deumcredere,quu de its deinum
fateridum fit Chriflum diflerertiqui malis diitis aut faftis
polfent a fide & refto curfu auerti , quod in irifanresnon
cadir,nulla dii intelligent pra?ditos. <if Prxftiierit ei,rtp-
<f«(iH iwnJ.Ad verbum , Confertei. Sed hoc videtur tompa- «
rateaecipiendum,ficutfecimus, mutato etiam tempore:
Sic etiapaulo poft videtur yjtxo'y vfuipari pro<t^i»o».Vulg.
* & Erzf. Expedit Hunc autem fuilTe tunc Iud^orummorem
teftatur in hunc locum.Hieronymus, yt fie mergerentur
atrociumfceleru conuidi : cuiufmodiquiddam in pan ici—
di j poena fuit conftiturunr. ^^4fiitaria 3 iyUii.id til gc*n-
dis:vt «*pponatur trufatili,hcut annotat Hilarius. Nonulli
de mola inferi ore intelligunt , quajo'vo? vocatur, & craC-
fior effe foler, quum fuperiori iubfterrntur. In vno mahu-
fcripro exerriplari fcriptum inuenimus m'^oc jmkivJk , lapis
inolaris. f;« 'Pd. Vetufta exemplaria pletaque fcri- 55
3o
ptum habebant «c:in vno tamen legimus i^ij circa. Lati-
ni in hoc dicendi genere fere vtuntur pr^epofiuone De,
vel Ex. ^ Pr fundo-,m\*yii'ideL\nSfi<*.$ti. Diciture-
nim <9i Ktyt quod Latini Altum vocant. poftea verb pela-
gus pro ipfo mari coepcueft vfurpari : & iza. interpretatus
effem nifi adderetur t>k ^m^cctn.
7 T^eceJ?e *i?,*»V>«m'9Ti'.Ec tamen nemo inuitus eft al-
teri offendj cu!o,fcd vel per incogitantiam y vel »« 'oen^i-
tnux. Difcrimert eft igitur inter Neccffitattm & Coaclio-
ncm.Item non eft ha?c necefritas a Deo , fed ab homine,
corruf-tione voluntaria; Ergo neceffitas non inuoluit
Deum peccato. Item quanuis offepdicula neceffario eue-
niantrva; tamen eft mundo propter offendicula. Non eft
igitur vei a con/equurio , Iniufte puniri peccatores , fine-
ceflario peccant.
8 Facit vt tu offenda-Sy miuJbhifes n. Vide fupra, 5-i0,&
30. ^Ea,'tunu.V a\2,ztZiEuni.id eft«u»W». f\P otitis]
quam H. Aut^txov pofitum eft pro */mii*y, aut fubaudi-
tur/K^^ov, ficut apud Homerumin illo veificulo.foJxo^'
tyii\tcv nwi/u/Mvttf,)} UmAiSey, lib. Iliad, at. Etinillo impio
fenario, Si\u> -rvyyt ^uxxy/Mt « 'iqptvav 7ri<3vv. Sicquoquea-
pudHebribs ferefubauditurparticub nnv [hiker] ante
|9[»«n]Vt Pfa ! m.u8.8,&i>.itemProuerb.3.r3. ^"/»,
tit. Vulgata& Erafmus> ~Ad. id eft ©e?'?. Nam etiam
permutantur fa?pe iftsepnepofi:iones, ficu: apud Htbrfos
3 pro^N:
9 Lufcum,/jix>vo$$ah[Ao*. Vulgata , Fnumoculum haben-
tem. Plautus Vnioculum dixit. Ego autem cum Erafrno
Luftum interpretari malui. Na lufcus Latinis dicitur qui
alcerocaptus eftoculo, nonisqiiem Galli vu'go vocanc
vnloufhc, Latini ftrabonem,Gra;co etiam vocabulo.
io J[ngelos torttrh , styyt wu, luwffi. Id eft Angcjos ipfi.s
peculiariter adhibuos cuftodes aducrfu* Satana, & impu-
H.j.
Cap. XVIII. 86
EVANGELIVM
rosfpiritus,vtex plurimis veteris pra?fertim teftamenn
teftimomis liquet. Necenim depueruli duntaxat state,
quam tamen Deus peculiar! cura dignatur,fed de vere pus
omnibusagit, quos cur paruulos vocet , prspofito puerili
exemplo.antea diximus. f "Pet omne\tempw^ JW mum. 5
Subauditur ;tfoW,quod ego exprefli.Neque video cur mi
nus Latitie dicatur Per omne tepus,q'.iam Ad omne tem-
pus. Vulgata & Eral^ interpretari foient , Stper, id eft *'W.
^ Intueri facie patru meio-n G>iiravai ri <rs&wmv 1* mtkit /uuu.ld
eft apparent coram patre meo vt mitiiftri, ab eo feruandis
piis omnibus, quantumiibetvilibus in hominum confpe-
&u,deftinati,& ipiius iufla fingulis momentis expectances.
twc.19.10 ifAdsjS otjOGTh au>$gp7izv awattf
TO*&TOAfc>AP£.
Lucij. 4. T/ ujuuv Jbx,i7; lav «$oWcty *nw ctv-
via 3 'tfiniaopvi 7ivpdj^>)g £wm to <zsrAa-
Key tew fywraj djpav ai>iv } a,{tlu) Ae-
ytiVfjuv on %cwp« iGr cusrd /ytMor «
*&kl TO?£ cvViVYDbOVTMVViCt TO/£ (Utf 7T«7rA«t-
VfXfJT^sc, v/u^iQ cm vgc/LVo7g)vct "^toAhto/
Leu..9i7- EWc/e da^pmcn} ei<;crzo dckXtpoc
luc. 17- y onVyVTmyii^iMy^ov cwtvv ju^tu^v atv
iac.5.18. \ » r / » / ' / ■> / (v ■
}(g!J) OJJVi JuyvOV.iCLV OVV CtTOOUOYl , iKApdn-
ozlc, rov acfoXtpov gw'
in hah Jiio'ha tyh so m&tvq Jbo/^gip-
a. cor. 13. 1.
heb. 10.18.
1. cor,s 9.
j.thefj.M-
11
11
EW Ji &$£(},}icv(n\ cwrfi) wn th cm-
>4
'5
\6
17
cadis per omne tempm intueri
faciem Patris mei qui in cxlis
eft.
I "Venit enim Filius homi-
nis vt feruecquod perierat.
(|Quid vobis videtur ? fi fuc-
rint alicui ' homini centum
ones, 8c errauerit vnacx iis,
nonne relictis ipfis nonagin-
tanouem, profe&u.s in mon-
tes , quan'it earn que aberra-
uerat.
Quod fi accident vt inue
niat eam,amc dico vobis , gau-
det fuper ea magis quam fuper
ilis npnagintanoucm qua; non
aberrarant.
Ita non vult Pater vefter qui
in caslis eft , vt pereat vilus ex
paruisiftis.
H'Sivero peccauerit 'in te
fratertuus, ito,& argue eum
inter te 8c iplum lo'uin: fi te
audierit , lucratus es fratrem
tuum.
Sin vero te non audierit, af-
fume tecum adhuc vnum aur
duos :j| vt "ex ore duorum aut
triumteftium confirmetur res
tota.
Quod fi ne^lexerit eos au-
n
u
[4
[6
17
geli eorttm in calls /<"»*-
per vi-dtnt faciem Patris
mei qui in talis eft.
Venh enim Filius ho-
minis §aluare quod perie-
rat.
Quid -vobis videtirr?
ft fuerint alicui centum
oues&< errauerit vna ex
eis,no'nne rtlinqitit nona-
gimanaiHm in < montibm
& -vadit quxrere earn
quxtrrauit?
Et ftcontigerit -vt in-
uemat earn, amen dico
vobh qua gauciet fiipiT
earn magis quam juper
nonagini an u uem qu£ non
errauerimt.
Sic non eft -voluntas
ante Patrem -veftry.m qui
in cxln eft , vt pereat
~vnwi de puftllis iflis.
Siautem pe<caueritin
tefrater turn, made , ry
corripe eum inter te (Jf
ipfumjolnm : ftteaudie-
nt, lucrattu itisfratrtm
tuum:
Si autem te non au-
dierit , 'adhibe 'tecum
adhuc vnum ■vel, dm$:
■vt m ore duorum vd
triumteftium ilet omne
verbum.
ihiod ft non audierit
11 Venit enimjix?* y*f. Tota hare periodus in nohnullis
Graecis codicibus non reperitur.
ix Homini,*foe?>7r(e. Vetus interpres vel hoc non le-
gir,velpra:tefminr, fed nulla (enfus iniuria : quanuis,nifi 10
exprimas, fubaudirinecefTefit, vt vis comparanonis in-
telligatur. ^ "Profeclus in montes , %ii t» fy* -mpAjStit.
Erafmus Veterem interpretem fequutus vcrtit , In monti-
bttsy&i/adit. Coniungit enim i^rao'f;) cum pra?cedenti-
bus:quomodo etiam legit Theophvlatftus , per Montes if
Caelum intelligens. Sed hoc dicendi genus- non ita eft
vfitatum, & in plerifque antiquis exemplaribus ha?cita
diftin&afiintvtSM-Mepi coniungatur cum participio^-
fA/Sut, quod melius conuenit , vttantomaius quarrenda?
per iolitudines medias abcrratis ouis ftudium demonftre- a0
tur. Syrus tamen interpres vultoues 99.in motibus relin-
qui ipaftore,abcrrnntem ouem alibi qua?fituro.
14 T^J>n iiu It Pater -veftcr , iti y fi $1*11/411 t/wnrgp&ii t« ira.-
fyfti/Jty. Vulgata & Hrafad verbum , non ift voluntas coram
Patre veftro. qui Hebraifmus mihi vifiis eft obfeurior. if
^J r llus,Ht. Itafcriptum reperimusin veteribusepdici-
bus.Erafinus autem mauu'tlegeresv, vtfubaudi !tur7w/ r
JVsv.Idem autem valet «V atque, vel Vnus, id eft Vllus , vc
fenfus ip/eoftendit.
15 Si-verbjtw'fi. Optime ifta coherent. Vbi enim de
iisdifleruitquifunc aliis ofTendiculo, nunc quid fit its a-
gendum declarat quibus obie<ftum eft brTendicuIum: quos
ita vult eiTe comp-.raros vt Htluti fratrum confulant, & fit
eorum zelus fraterna charitatefTc tefnperatu's , vc ad ex-
trema remedia nonnifi tentatis mitioribus omnibus re-
% mediis deueniant. ^ /»/•<?>«'* Ti'.id eft, tc veldiclo, vel
jo
>5
fado'lafferit. La?ditur autem quifpiam non tantum in pi i-
uaco fuo negotio fiue (vticaloquar ) dire<fte 3 fed etiam o-
mni iniufte m a'terum, ac in primes in Deum,c!i«fro vel U-
•flo.Itaque non cam in hoc Chnfti mandato fpedatur
vnus an plures (Tnt orT<-nl',quam,priuanir. & aliis comuni
orTendiculoadmiila, a palam& pub.'ice ^efti.s caftinguun-
tur:monente Chrifto vc contra quam r.icere coniiieue-
runtqui ex alK>rum reprchenfionibus laudem ze!i ca-
ptanr, alij alios humane redarguences leniter in viani re-
uocare ftudcamus, nt c laciw.s fparg;!mus mala qinbus fns-
deri priuatis remediis pommuis, IsJam in publico ofFendi-
culopeccantes quo modorint arguendi docuit Apoftq-
Jus j Tim.c.io..& fuoquo^be exemplp oftendit Petium
Antiochia?reprehendtns 5 Gal. 1.14. Sea &iniis peccint
qux tarn priua<a Tunc & occulta^ vcqui ea inn"cie : .u'r nuliis
teftibus ppifitcpnuinci , vel nullus,vel peiexigunsjocus
huic Chnili di<fto reiinqiutur.
\6 Ex ere, Ifm cB.^atToc. ^ebraice , ^"^J? [W.-pi]id
eft fermone ac ttftimonio. Sic enim accipi' urinterdurji
QrjS'Voc.;bu ; uin pro fermone & loquutione:vc r^i4m.^.i<5.
3C()iij_ai.l(.'opro tacicoe:iam t*il-imonio, id eft quum res
ipi'i perle loquitur, vt infri.zi.if). ^ (Jqi\fin»>-tttr , rw-
3-7.nl eft ratum tii nuinque habefitiir,, vc ad EcclelTii.nvvo.-
catus reus pert inax infician tac^d fa ptrtiii.ici.i non poiik.
quoJHebrci' cxplicatur veibo 3>p 1 [/.ty«w» : ]^r v f > < tota, irai
(»!*.?.. Hebraice "\3"\[dabar']id eft neg<itvim c\c quoagituh
. 17 . T^jg'csfrit audire , mexKtueiv.'idel} t non fit aruiire
dignuus, jut feaudiie difllmu.' nit. Nam lioc. ^gni
wwfyxsJ.inlicut Tmcofiv dicuntur qui non dignanutr upk
cere, vel tingunc fe non videre. V'ulgata & Erafmus, Non,
auiiierit.
SECVNDVM MATTH1-VM.
S 7
auJierit. id eft /xii aW™. ^ Eccle/ix, imo,nna..Qmdam modaflet , quis eum Joquentem inre/fex/lTet ? Quod/i
nuper conuertit Rcipublicr, hue fortafle reff-iciens quod quis excipiat , ryrannicum fuifle illam confueiudmem,
iiiludicum confortium eriam Leuita: & Sacerdotes olim neidquidem vere dixerir, ciuumChriftus (icioqu nopo-
in repub. Iftaelitica Jegebantur, autqniaexiftimauit de tuerit quineummorem vtlegirimumapprobarct.Neque
negotiis forenfibushicagirquod eriamfiilli concederem, < verb quum ha-c dico, Oligarchic velimin Ecclefiam De4
minime tamen ipfius interpretarione approbarem , quum inuehi,qua? illam tantopere deformauir, atque adeb peni-
Reipub!. vocabulum proipfoSenatus aut populi couentu tus transfbrmauit : led doceo Ariftocratiam Chnftianam
vfurpari non foleat : vt quid illud fit , dicere Reipub.vix a non effe nouum aJiquod inftitutum , Dei verbo & Demo-
quoquam intelligi poflTe vidcatur. Scd de animi offenfio- cratia? Ecclefiaftica: repugnans:ficutnonnulli ex vnic'a vo-
nibus Inc a?i& l-enatu ecclefiiftico , (cuius iurifdiclioa 10 culatemerearrepta funt arbitrate. PouVembobfeiuadum
Policici magiftratus fun<ftione,in Ecc!cfiapre;fertim Chri- etiameft Ecclefise nomen hoc vno locototius noui Te-
ftiana , apertiffime diftinguitur) velexeoconftatquod de ftamenrideluda?isdiri • quorum ahoqui generales ccetus
Ji^ando & foluendo poftea commemoratm;. Nequeenim folent Synagoga? peculiar! nomine vocari. quanuis Grae-
Chriftus politicas leges prarfcrib;r.H«ec autem poteftas ac ci interpretes in vetere Teftameco aliquoties Hebra?a vo-
jujriCiiclio penes eoserat qui dc%mujay<:y) propterea vo- rj cem br\p[cahal]verterint tmnxiaidu ,&quidemdehoc iplb
ontur Mar f.22. & huius confuerudiniv exemplum exrat coetu agentes vt i.Paralip.i3.i.& o.Itaque Euageltfta pro
apud Iohan. 9. 12,, item 12. 41, item 16.1. vtapud Iuda?os Seniorumcollegioc**A>tOT**d!xit.Lucasautem^e(70ime.<<>i'
iai fuifTe videatur pcena? genus,&79c7tuj*'y«>3f.v y-ynfy, atque <™ *a»,22.66. Vide inf. Mar.^.21. ^Qui[tfl~\Ethmcu6,i E9-
apud Chriftianos Excommunicari. Porro deecclefia? vo- ww.id efto't'3v<>cocaVNam alioqui certus quifpia videbitur ^
cabulodiximus fupra 16.18. Sed notandnm eftturpiteno intelligi, nifi Enallage numeri ponamus. Ethtricus autem,
errare oui ex hoc loco confici volunt , de fingulis rebus ex ilia vecere diftindione Ifraeiis a c£teris,;yui sflwi & Gen-
referendum elfead totius inultitudmis caecum. Aiunte- tesdicuntur , diciturquipiofanus eft& morfusalienusa
nim Ecc!efia? nomen nufquam aliter accipi : quod veJ ex reJigione. Na folent facri fcriptores «flv/& s3wm« Gra?ce
hoc ipfo loco talfhmefle conuinotur. Nam certe tan- vocareeos quiHebraice OUQ>otf/»]dicuntur,ideft,qui e-
quam de Iuda?is h.tc Jk i apparet faltem ex eo quod addit, 25 rat alieni a Republica.llraelis,& fced-re promiflionis non
Sit tibi ficnt Rthnicus & public irus.Sed iudicia de his re- comprehendebaturrvt ait Paulus Eph.x,u. Latini theolo-
bus penes Semrres fuifle apud Iudeos, nee Temper cogi gi poftea (quorum auctoritatem libens fequor ) Fthnieos
confiieuifle totfi populi cnecum, omnesillarii rerum fcri- Grarco nomine appellarunt. Articulfi autem conatietiam
ptores teftantur.&ccrtenifiChnftusad fuorum tempo- fumus expnmere , qui hocquidem loco eft <£owv;.
rum confuetudinem totum hunc fei monem accom- 30
\
XCOVHC.
Ky.luu Kiya Cjulv y oau ictv JVio>m 1-
(^ cart iav hu<r/m 'fhx -mc, y\ Q>i<?aj MXv-
UctMv Ki^co v/uuv ov la) Jtio u^Tj
(Gr£p,y HSt-To $ ov ia) cuTYicmvrctf ^unai-
ol yip &<n <^o m <Tp£i<; ouDwyfAA-
V01G4Q TO ijJ$V 0V0/U(& 3 <yX,&t &fM cV (MUM
T oTi <zrg9(rtX$Zi>v Ainu) oYlirg$G &~
dJiXtyoq fJi$v,i{gj\ cttyriozt) UD7Ztf> ico$i-
i'nid'MC, ol?&C 'Imq i&cfoimwtovTziiiis i-xfet..
, AictrxTOOo/uyicoSiiY) ^ctoiX&iet 'Tpn-
vzyQn avid &-iq oQ&AtTWs f/,VQjLO)v ttl-
18
19
10
XI
XX
13
M
^
dire, die "Eccleiis: cjuodiiEc-
e'efiam audirc neglcxcrir , fit
tibi veJut qui eft Ethnicus &
quieftpublicanus.
Amen dico vabis[!,qua?curi-
que liganeritis in terra, erunr
ligata "in caelo : & qua?cunquc
fo'ueritis in terra, erunt foiu-
tainca^Io.
Rurfijm dicovobis, fiduo
ex vobis "confenferint in terra,
de omni re quam peticrint,
fiet eis a Patre meo qui in ca;-
liseft.
Vbi enim funt duovel tres
coaQi in nomine meo,iilic Turn
in medio eorum.
Tunc adiens eum Pecrus di-
xit , Domine, quoties peccabit
in me frarer meus,& remittam
ei?^»(| vi " t l ue ^ e P c i es?
Dicit ei Iefus , Non dico ti-
bi vfque fepties/ed vfque fe-
ptuagies iepties.
|Propterca limile eft regnum
csIorumregi,qui voluit con-
ferrerationemcum (eruis fuis.
EtquumcoepiOet confene,
oblatus eftei quidam debitor
decies mille takntorum.
Quum autem is non poffet
18
10
XX
t3
H
v>
e os nic k.Klefi*:fi autem
Ecdejiam non audierity
fit tibijlcut Ethnicus (ff
[■ubLUtrnw.
ftf-fr&SP
ye w Pic****
<Amen dico yob
cunque alligaueritfs fu.-
per terrain, erunt ligata * q t/TvV'
& in cslo:^ (ju&ctmqu* ^^
filueritis fuper terram
erunt (oluta & in cxlo.
Iterum dio vobu^uia
fiduo ex -vobu confenfe-
rint fuper terrain , d* 0-
mm re quacunque petie-
rint,fiet illis a Patre meo
qui in cxlu eft.
Vbi enim funt duo vel
tres congregati in nomi-
ne meo 3 ibi fum in medio
eorum.
Tunc accedens Vetrui
ad eum dixit , Domine t
quoties peaabit in me
fratermem^tydimittam \ M t,\'j.jL^
ei? vfque feptiesf
Dixit illi hfus , 2^o»
dico tibi -vfque feptits,
fed vfque feptuagietfe-
pties.
ideo af.imilattim eft L ue ., 7 .^
regnum calonm homini
regi,qui ■voluitrationem
ponere cum f eruis (uis.
£t quum caepijfet rd-
tionem pontic, oblatus rji
ei ynusqui debebat ei de-
cern millia taiepta.
Quum autem non, ha-
18 Inc<elo,a> nJov&viS. Qu,a? hoc loco philofophatur
Origenesinhocgeneredicendi,quum pauloante Chri-
ftus Petrum alloquens,i6.is>,dixenr plurali numero, i» tw
•u'e^voTf, (fi quidem hare funt Origenis ) non modb inepta
funt,fedetiam Hebrarorum lingua; fummamarguuntim- 55
peritiam. Appellant enim Hebrari caelos plurali numero
, DVJ[/f/www«'w»]& in vno vetere exemplari diferte fcri-
ptuminuenimus w nit ovyaiic . Res ipfa deniqueoften-
ditiftas fpeculationes prorfus vanas efle & inanes.
additur i^b* , amen. ^Confenferint, m,fx$w>lou>oi.
Tranflatio eftacorpore adanimum.namdevoce &can-
tu proprie id dicitur. f Fiet »'; -^jin-m^ ^-rt'v.nem-
pe,ficutipetiennt.
li Septuagiesfepties ,• i C cfyu*i>w»Tw';uc iidtt. Adverbum,
Septuagiesfeptem , videlicet peccata; Sed tamen potius vi-
detur tV* pro tVa'wc pofitum exHebra?orum more, apud
quos y2~0[fchebd>] vtrunque dedarat.
ze 2Vj)» pofjet reddere , /** «"#vtoc &7»JW«#. *y$i pro
19, Rwfm , niiuh In anticjuis omnibus codicibus 40 <tai*&uj, (id eft habere pro polTe) frequenter ponitur
Cap.
XVII. 8S E V A l N G E LI V M.
Itaquehajcinterpretatiofimpliciilimaeft. Vulg.7^oK ha- Tt))x>nJ)>iw*i. «f Reddi[debitum ,] &m«ft)5^. Subaud.
beret -vnde redderet. Erafmus etiam longius a Graecis rece- t» i$tt\lfApn> vt loquitur infra jo.Erafmus , Fienfolutiontm,
deus,2(on tjfetfoluendo. quod Gra?cis fignificat oufcJe'm fenfu re&e expreiro.
16
19
i&jrluj yvw&iw cuutHiKc/l} jtt tiymo. > xjy
l/Li 7TCIVTX Ovf$VTOeJu)OZ0.
cMtoW , etTTiXvcnv clvtov,*} vs Juvetov cl-
t^ovju^ovX^v a.vTh 3 o c &>(p{Mv ctordi -
^TOV &llVCL£JLCL'Yy XgC/L TH OXLC, OLV T»V €7Tvt-
UicmvouZo aui)£ov?&t; ctUTi: &t<; tow,
7JCehL$UVThi > 7rWp€^A« CtUTOV , /gJAW,
MaJfc£$6f j^jktoj/ ITT i/upt 3 w^\ 7ntV7zt&rv-
O* A ovz w^Agv'tf AA' d^A3»r g£a-
Agf CfcUTDf £iq <pv/\£f.Mlv , icog ov *&nw\i) to
TiC, <hi<JUjpv\GW) T£ef HVgJLO) CLVTp TtUtiTZ
ToLfyjOfjftfja..
Ian 'ZEr^sarAd'K'irrau^og aviovo w-
£jlo<; ctuT£ 3 Xey>ii civva, a£a« 7JDVHpg,7ra-
aztv rlu> otpethlw cm&vIw aqwxji evi , g-
TPit 7rttpg^A?(7a^ fUJi
Ov^tehl Xj OS g'AsifOTi/ TOf OlwSoV-
30
31
33
tacreddere , iu/Iic eum domi-
nus eius venundari, & vxorem
eius , & liberos , & omnia quae
habebat,& "reddi debitum.
Procidens er»o feruus ille ^
"adorabat eum , dicens, Domi-
ne,"cohibe iram erga me , <k o-
mniatibi reddam.
Commotus autem intima 1
mifericordia dominus feruiil-
lius/'dimiliit eum, 8c "muruum
remifit ei.
Egreilus ver6 feruus ille in-
uenit vnum ex confcruis fuis,
qui dtbebat ci centum dena-
nos:& preheiiim eum "furibca-
baf,dices,Redde quod debes.
Procidens er<;o conferuus 2
eius ad eius pedes, precabatur
eum,dicens, Cohibeiram erga
me,& omnia reddam tibi.
Ille verb noluic :Ced abiens
c5iecit eum in carcerem , quo-
ufque redderet debitum.
Quum aute vidilFent coferui
eius qua? fa 6la fuerant, do'ue-
runt vehementer: & quum ve-
nilTent , "declararunt domino
fuo omnia qua? facl:a fuerant.
Tunc eo aduocato dominus 3
ipfius dixit ei, Seruc male, totu
debitum iilud remifi tibi , quia
precatus es me:
"Nonne oportuit & te mi- 1
fereri conferui tui,vt & ego tui
mifertus fum?
31
beret vnde rfddtret,inpit
eum damintti eiut vewtn-
dari,& v.xorem eius, &
film, & omnia c^ha ha-
bebat,fy reddi.
Troddens autem fer-
uus ille oralat cum , di'
cens-, Patientiam habe in
me , ty omnia reddam
tibi.
Mifertui autem dvmi-
nm fcrui il/ius ciimijit
eum , & debitum dimi-
fit ei.
Egrcffut autem feruus
ille inuenit -vnum de con-
Jeruitfuif, qui debebat ei
centum det'arios: &te-
r.ens Juffocabat eum t di-
cen>,fyedde quod debes.
Et procidens conferuus
eiu* regsbat eum y dicens y
P aiiew i am hube inttte t
<&■ omnia reddm tibi.
Ille autem noluit : fed
ali t & mifii eum in lar*
term, donee redderet de-
bitum.
Videntcs autem con-
ferui eiMquafebantfCo-
trijiatt /«nt i,atde:& re-
nerunt , & narrautrunt
domino fuo omnia quit
faciei fuerant-
Tunc yocf.iiit ilium do-
minu?fi*uf i & ait illi y
Serue neqaam, omtit de-
bitum ditrifi tibi , qua-
ntum rogajii mt;
2$j)nne ergo oportuit
ty te mi fereri conferui
tui , ficur ty ego tut mi-
fertus fum}
26 Ergo , tui. Vulgata & Erafmus , ^futem , id eft Si.
^Seruusille, o'JWxoc. Intribus vetuftis codicibus, addi- 5
turtiuiw, ille. quo modo etiam legit Vetus interpres:
quauis appofitus articulus {atis declarer *»'«^ogjt'v. ^Ado-
rabat,<raef emujJH. Admonet Erafmus feinnonnullis exem-
planbus Jegiffe wfw« » id eft precabatur. pro quo Ve-
tus interpres , Orabot : nificorrupta fint exemplaria. Sed 10
fufpicor corruptum fuiffe locum a quopiam, qui ciui-
lem adorationem in Oriente paffim vfurpatam , non po-
tuit a Dei cultu diftinguere. f Cohibe iram erga me,
H?K&Bu/jixovt iV iuoi. Hoc loco Sv,twc iram fignificat , &
quidem pra;cipitem , quam Galenus proprie H-uSv/uuiu ap- if
pellatrirz acerbitatem & pra?cipitationem dicere pofTu-
mus : quod Cicero excandefcentiam commodiffime m-
terpretari videtur : animum autem Horatius in illo verfi-
culo, ha furor breu is efi , animum rege. Vnde & animofi
Graecis dicuntur Sv/<a'^*c , vel bujueeiJue , atque adeb Svfu- 10
xei. Eftautem Galenonon parua differentia inter o'fuflJ-
fjuDu, njfJi^iufjjiSUt : quo modo etijm apud Latinos non tan-
turn inter ira? prxcipitis,fed etiam inter acerba? vehemen-
tifque iracundia? homines , & animofos , differentia ma-
xima eft. Ira iguur qui cohibere &. veluti procul abiicere 15
pofiuntdicuntur^iief&^'^iuos nonnullilonganimes vo-
cant,vocabulo parum Latino:& /jam ^3v,ui* idem pene eft
quod isfaitiK , lenitas & clementia:qua? tamen & a lentitu-
aine.i.ucpyvai<t,8i. animi defponfione & denufllone (quam
Grajciquoque /mx&Svim*» 81 dSuuda* vacant) diftinguitur. '
VuIgata,"P<j««7»f/tfw habe. Erafinus,E/?o patiens,qus: eodem
recidunt. Sed Tertullianus & Cypri^nus eum fequutus,
n,on recle vertunt Magnammkatem , qua? fMyt\t^x*
dicitur.
%7 D$mifit,<iir$\u(rtt. Nempe qucniam vinciri & va?ni-
re ipfum iufferat.Eraf_^&/o/»/». Atqui (ni falloi ) abfolue-
re dicitur debitor qui fbluit quod debet.-non creditor, qui
debitum condonat. ^ Multum. Jhitatv. Vel , vt Erafm.
JEsalienum. quum alioquifignifket proprie quodmutuo
fumptum eft. Hie autem accipitur pro eo quod ex bonis
heri feruus interuerterat,ac proir.de cui reftituendo tene-
batur,id eft vt iv.ox fcribitur to tuyttK'fj^Jii.
z8 Suffocabat ,\miy>. Eraf.longo vfus circuitu, Obtorto
collotrahebatfenfu tamen fideliterexpreffb.Necenim eum
ftrangulatum cupiebat,fed faucibus abreptum ita preme-
batvtftrangulaturus videretur. 5'^«'</,o ) T7.Ino-
mnibus vetuftis legitur mt,fiquid:fed perperam.
10 Ad pedes eius , tie me mSbti ojutH. Ha?c omiffa funt a
Vetere interprete & ab 1-raf. qua; tamen in omnibus no-
ftris vetuftis codicibus Gi a?cis reperi. f Omnia, otcvtw.
Hocdeeftin fex vtteribus codicibus, nee tamen videtur
redundare.
jo ^Abiens , *Wsw. Vel abundat hoc participium ex
vulgata loquendi confuc tudine,(icut pleraque alia:vel fim-
plicem motum <!eclarar.Neque enim exiftimadus eft cre-
ditor abillius latere difcedere, fed potius ilium per vim
raperein carcere.Itaquerec"tius fortaftis verterimus Pcr-
gens quam Abiens ,ni(T inalimus intc I'igere , abiiffe cunt
eo.videlicet quern ipfemet in carcerem rapiebat.
51 Quae fsc~ia fuerant, -mi fyjtfjfj*. In quibufclam codici-
bus legitur yniffyj*. , Quafebant : quo modo vertit Erafm.
& Vetus interpres. f DecLirari}t,<hiou<fiiw. Vtilg.
Narrrarunt-.id ed,S)n^jw7r>.
?j j\pnne oportuit , wts<A«. In qucdam exeivplari ad-
ditur
oiAu^rgo.
fS *-'lf'«
SECVNDV.M MATTH£VM.
Ko/op^c&-«C KUQJLOQ CUJTh 'rpxpi cPtV-
Wiv cwvjv to7$ (Zctorvii<rauc. } soot; ii^mS'co
7m,V TO Q$&i^9/t$fJ0V (WTCy.
OvTcV H&fO 7TWmp fJ$V i7ftV(yt,VlO$
7rviraiv/uuv , la) jun cZtpnvi e%cf.soc. re? ar
"ehhtpd OMTx'Sm iffi q^pcftofv V /uffi TO,
C^Kf.'xfditfaTOL ewffi.
AI ty4vzTo 3 oTZ ittMetv o lytcwgriss
XthalaA) %cpj w A$sv etc tol qqjlcl to£ I'oy-
S'CUCtfiTnagLV TH I OpJblVOU.
Kct) Y\Jto?£v%Y\o-a.v alum) o%Aoi ttdX-
?&i'i&f z$t(yt.7Fiuatv a-UToit duet.
Ka} <z&(>9<mX5r>v ouurrJ ol <ba,gj.<mjoi
7rtie$.£ovTig ctCrov , %gj\ 7\iyymc, otCro),
y CU}(Cf. CLWX'S i^TOC 7TCtaZtV OUTIOX},
O' cfb % &jv Kg/Sen; &7rtv a,VTc7g,Ovz &-
\>iyvooTzbTio7iuM<nL<;ot.7r apywt; » ajpatv
Hgjj&tiXv Itiu^g^v ctUToiti
Kctf &7nv ,L'viK£v Tcvnv %c/.Ttt.XH"\ei
OJliS&TIOQ TOV vmtM^ IfCjJj tIw fXiWi^y
%<y rztr£p<TitoXh.r\dyo-iraj Tvjywuiux) at*
Tti'iOi iCVVTcLj Ol chiO &1Q (JZtp)(Cf, jUACLVi
?4
35
Et iratus dominus eius tra-
didit eum tortorib 9 , vfquequo
redderet id omne quodilbi de-
bebatur.
Ita & Pater mcus csleftis fa-
cict vobis , nifiremiferitis iuo
quifque fratri ex cordibus ve-
ftrisj; "lapfus eorum.
Cap. xix.
ET|fa<5tum eft:,quum finiir-
fet Iefus fermones iftos
"digreifus efl: a Gali]a?a,6f venit
in fines Iudes, Tccus Iordanem.
Ec fequuta eft; eum turba
multa, fanaui^que eos illic.
Tunc adierwit eum Phari-
faei, tentantes eum, & dicentes
ei 3 Licetne homini "dimitte-
re vxorem iuam " quauis ex
cauia?
Ille vero reipondens dixit
eis, "Non ]egiltis| opificem ab
ab initio " feciile mafculum &
fceminam?
Et dixiife, |Propterea "dere-
linquet homo patrem & raa-
trem, &"ag«lutinabitur vxori
fuae : 6c" qui duo fnerant , aunt
vnacaro?
s 9
Et iralta dominus eiut
tradidh eum tortoribw,
quoadufque redderet vni
uerfum debitum.
Y,
Sic & "Pater mew c<t-
leTlis faciei yobn , ft non
remiferitu" "ynufjuifqu'e
fratrifuo de cordibus r ui-
ftrit.
*■
Cap xix,
ETfatTumeft, quum Mar>1 ° *'
cunjummafjet . Ieftu
Jermonei ijlos ," migrattit
aCahUa > & Tietnt in
fines Iud&& trans Iorda-
nem.
Et fcquutx font eum
tmbx mult <c : & cur. wit
eos ibi.
Et accefferunt ad eum
Pharif<ei tentantes eum,
& dicetes } Si licet homi-
ni dimittere vxore fuant
quacKnque ex caufat
Qui refpondens ait tit,
1>{onUgijiiiqHiaqutfe- Qcn.U l^j
at ab initio , mafculum
(p fasmina m feat eos f
Et dixit , Procter hoc Gen.t.«4.
dumittt homo patrem & I - C ° r - 6 '* 6 '
matxem^adheercbifv- * '
xori fua , ty erunt duo
in came una?
5< Lapfus eorum , to m&nflieusiTa aunf/S. H^c non legic
Vetusincerpres,net]ueHieronymus:fed,nifi;iddas , abio-
lute ponetur verbum eiqiuq : quod vix alibi reperias. Prse-
terea in omnibus Gr.rcis codicibus hare fenpta inueni.
IN CAP. XIX.
I Finiiffet,iTiM?iv. Vulgata & Erafmus , Confummaffet:
quod melius refpondet compofico ouubn^v. Interdum ca-
nienetiamconfummandivocabuio vtimur, prajfertim in
^ pafliuo,vtamphiboliam vitemus. ^Digrcffmefi if M^~
Larino fermone.
5 Dereltnquet > >ufmxti-\i. V.u!gara, Dimittet : quod ref-
pondet irS ttVsV^.Erafmusi£>e/im. quod d.urius efl,& me-
lius videtur refpondere V iynsL-tuxHmti. Hocautemloco
j nihil aliudfignificacur quam liberosdu<!l:a vxore nouara
familiam inlhtuere , reli&o videlicet paterno &macerno
conui(ftu,vt rede verbum Hebrxum quo vfus eft Mofes
Gen.i.i4.expofuerit Chaldaicus Paraphraftes ,cubilepa-
tris & matris,ideft(vtegointerpretor) babitationem do-
mv. Vulgara , Migrauit. Erafmus, Demigrauit,iiied/M-m>u- io mefticam delerere. ^ ^ggltttinabitur^'s^mo^h^snTi'rdj,
<m:vterque iniproprie 3 quum hie non agacur de domicilio Vulgata, jtdhere\>it,*i$i% i T<H- Erafmus,quem hie iequor,
mutando, velutiquu Nazaretha venitCapernaumamha- optime expreffit Gra?cum vocabulum,quofigniricatur ar-
bitatum. ^Seru>Iordancm,ve&tv>n> I'o^e/Wvcu. Vulga* c^iflima coniunftio viri & vxoris , quafi giutineconiun-
>, ta & Eraf. ad verbum, Trans Iordanem , quafi per Persam ftorum. Huiufmodi firmiftfmam & tenacifllmam coniun-
fiue Tranfiordaninam Chriftus traiedo Iordane vellacu ^5 clionem, iignificauit Plato in Conmuio verbis nuuti^dufi
Tiberiadis in Iudseam venerit ex Gallila?a , quod verum av^uarn «'? mewri, oi^J^-j ovicu; «« -pyviiaj. 1 Qui
non eft, quum rurbadicatur eum fequuta , nequerurfum duo [fuerantf\erunt -vna caro, iODv-wc; oiJiioeis empi-jf. (xfu . Vul-
dicaturfluuium traieciife quumlud^amingrederetur.Si- gata& Erafinus ad verbum, Erunt duo incarnevna, ve/ k
gnificatur ergo Chriftus non per Samariam, (edeaaddex- incarnem -vnam. Syrus interpres tci? Jti* accipit pro ap.-
tram reliclaitertenuifle fecundum Iordanem. quadere to Qb^mbo. Ego putaui primiim explicandam eife vim
diximuser.iamfupra4.1s. articulio*, quo fignificatur conditio coniugum ante ma-
,1 Sanauit,i$te? 7nu <™' Id eft »V*ow, vt loquitur Ari-. trimonium •. quod commodiitime exprimeremus to-
ftotelesrquum alioquinonquifquis^©<7rn/Vi,etiarh (anet. tidem verbis vernacula noftra lingua , les deux ferontvne
5 Dimittere , IxtdkCouj. De hoc veibo diximus fupri ^er/oKwe.Latine verb non item. Deinde illuftranduseft o-
l.ip.htdfmus.Dipiortmm facere : periphrafi minime neceifa- 15 mnino hie Hebraifmus, quo vix quicquam did poteft ob-
ria. <f Quauti ex caufa* xst.-v± msw od-nwt; Nam oaTi'*qui- fcurius in Latino fermone. Iraque fciendum eft verbum
dem & caufam & crimen declarat : & in vno exemplari
legimus */<s<f"nav,peccato.Sed caufa? nomen potius conue-
nit,quumetiamob deformitatem Iuda?i dimittere faepe
folerent vxores,vt Deut.i4.i.
4 Non,™. Id eft , Annon ? de quo diximus fupra,ca
pite 19, verfuij. * Opificem ,0 mttiemt. Vulgata &
Erafmus ad verbum , Qui fecit: quod perobfeurum eft,
nifi addideris «t»3ej»^v , id eft hominem. Placuit igi-
t"jD»Ttt<,erunt,accipi pro^)i'^yTttj,ideftfient : vt inillis di-
cendi formulis , Efto mihi in proteclorem , Eris nobis
in caput. Pranerea pra?pon*tio i Latinis exprimi non
jo folet in hoc dicendi genere , ntfi quum dicimus , Eife
proamico, ideftamiciloco: quod Haebraji dicerentEf-
fe in amicum , qui fenfus huic loco non conuenit. De-
nique vna cfro nihil aliud declarat , quam vnum cor-
pus:vt explicaturi.Cor. 7.16. quern Hebraifmum reti-
gitur potius ex Hebrso iHiotifmo accipere pro parti- 35 nuimus , quia non eft tarn obfeurusquin facile inrelligi
cipioabfbluto,id eftS"i13n [habore] vel myyn [haho- poffit: quum frequentiilime foleat in Sacris fcriptori-
£th, ] vt loquuntur Hebron. Gra?ci difertiotes dicerenc bus occurrere. Hie ergo fenfus eft , Qui ante duo. erant
«' <h\fjurjfy>(. Latine autem verbali nomine hoc expli- homines: incipiunt quafi vnus homo effe, quod ipfepoft-
candum eft. Sicenam TupraS.jj, appellatione 'fty fctmcv- ea explicat. Mofes autem duorum non meminit, nee pro-
Twvintelligunturpam)res. f Feciffe, <!-niiniti<m. Su- 40 pterea(vt volunt qui polyg.imiam audentadftruere)ad-
ftulieius pronomen IwtoU, Eosjqniafic redundat ex Hebr. ditum eft quicquam verbis Mofis, quum de duobusibi
idiotifmo, vt fenfura hums loci poffit etiampertui bare in agi,nonde piunbus conftet.
H;iij ,
Cap. XIX. 90 EVA
6'ottS Q®to( awji£d>&v> di&eywet**
Deu.j 4 .i. \lyvmv atari y Ti otw Maws &i-
oyCK*£$K9.$$<w vffi iTrirp^tv v/lmv d-
7n>*.voxtf wV yvuxu-W W^' *PW$
$«mri,4 j. Agya Jt ujuuv y on b$ w ^fcro Av<ni rlw
/^Zw t ytfAYiaai; 3 f^i^vctj. 4
hkynuow cwitS 01 jL&Syraz duni ,
Ei cutwc ^§iv w ff/7ja to axSgcpTmv
(>$\)0\ TOP A9JPC tStOV j (Lt^K o'lq chJb-
rctj.
HGEL1VM.
Itaque non amplius funt_jj£
duo , led vna caro. quod ergo-
Deus'coniunxit, homo nc "fe-
iungat.
Dicunt ei, Cur ergo||Mofes
mandauit darelibcllum diicef-
(ionis a & earn dimittere?
Dicit eis,Mofes pro duritia
cordis veftri permifit vobis di-
mittere vxores veflras: ca?te-
rumaprincipionon fuitita.
Dicoautem vobis, ||quicun-
que dimiferit vxorcm iiiam,
nifi " ob fcortationem , & a-
liam duxerit> cum mcechari:
& qui'dimilTam duxerit , mcc-
chari.
Dicuntei difcipuli eius, Si
10
n
tale eft negotiu hominis cum
vxore, non expedit vxorem
ducere.
Ipfe vero dixit eis , Non o-
mnes funt capaces huius fer-
monis , fed ij quibus datum
eft.
IC
ItatjHt iam non funt
duo ,fed iJtta caro. quod
ergo Deus coninnxit, ho-
mo nonfepartt.
Dicunt illi, Quid ago
Moyfes mandauit dare
Ubdlitm repudu, Qr t^n
dimitterci
-Ait ill is, Quonia J>Uy-
fi's ad dun t iam cordis
veftri permifit Tobu di-
mittere -vxores reflras:
ab initio autem non fuit
fie
Duo autem fob is quia
quicunque dimiferit »-
xortmfuam, m(iob for-
nicatiuritm , &■ aliam
duxerit, mtxehatur : &
qui dimiffim duMrtt,r>,a~
chatur.
Dicunt ei difcipuli t-
iuf,Si it a eft caufa homi-
nis cum fxore, non expe-
dit nubere.
.Q»* dixit illy, : Hon
omnes capiunt rerbum
ifiudyftdqmbus datum
eft.
6 Dtus^ ©»<>{. Hinc fit vt quum caeteri contra&us hu-
manae focietatis , ficut confenfu mutuo contrahuntur , fie
ettam diflbluaturrconiugij tame vinculum ipficoiuges fol-
uerenequeant, fed foJus Deus qui coninges concihauit:ac
proinde leges deconiugiornm dh-emptione ne Impp.qui-
dem ponere^prxter Dei verbum licuerit. ^ Con'mnxity
ow>i{&>Z*r. Iride coiuges didi,& coniugium.-quod vocabu-
lum Grseco penitus refpondet , fcruata etiam trandatione
a iugo.Erafmus>Cof ulauit. ^ S«««g4t,^*>e<? | ' TO -Vulgata
potiusj quod dunraxat tolerant , ^ogente hominumim-
probitate. Sic etiam Dominus per Mofen ciuiles leges
condens^non prscipit diuortia : (ita enim fuillec fibi con-
trarius ) fed lis a qoibus impetran non poterat vt vxores
retinerenr 5 pr;rcepit vt vxonbus darent diuortij IjbelJum,
nempe vt iis aduerfus maritorum fsuitiam confuleretur.
Nee tamen propterea definebant adulteri efle coram
Deo,qui vxores repudiabant.
9 Ob fcortationem , 0^7 mpiti*. Vulgata , Toinicztioni w,
& Erafmus , Separet. quod vocabulum melius exprimit ti 10 a fornicibus in quibus Roma; Tolebant meretnees proila-
«(foei^«v, vt alibi diximus. Neque tamen ignoro,feiungere re, fblet interpretari. Eft autem -nfiflac nomen hoc loco
opponi W "im^Suyww , quo verbo vtitur Euripides dehac generate, ita vt/Mt^t-* comprehendat : non exceptata-
eadem re (id ert de matrimonij diflolutione) loquens.Sed menfcortatione,quu ^ccideretur etiam ea qux quum pro
quum neceflarib quxrendum elfet fynonymum , illud prar virgine ducla fueratjftuprata fuifie comperieba; ur, & fme
carteris delegi quod cumfuperiore ov£&ywtn pugnat ex ty diftindione ante velpoft (ponfalia efietvriata, ideft vel
diametro.Sic autem antiquari legem illam Mods conftat, fi (cortata effet,vel fi adulteriiim commififlet.Sed hoc for-
largiore videlicet Spiritu Dei nobis per Euangelium con- taflis non addidiflet Chriftus,nifi vel erepta Iuda?is, vel ne-
cerfo i vt plane repudianda fit eorum (ententia , qui nunc glecla tunc fuiffent capiralia in adulteros iudicia , ex Mo-
quoque illam valere pofle in Ecclefia Chriftiana cenfent: (is prxferipto. Neque enim repudio locus erat vbi capita-
etiam fi nonnulli inter eos qui Chriftiani funt nomine, J o lifiippliciodirimebaturmatrimonium. Vide i. Corinth,
reperiantur non minus duri 8c iniqui quam olim luda?i 7,15. Sed tamen quum,etiamfi viguiffent leges in adul-
fuerinr. teros pofitaf,poflet fuga, aut latitando eft ugere iudicij co-
8 Pro duritia cordis •veilri, n&t tJou on.\»&nsfySia» v/fifi. gnitionem adultera, & apud gentes inter quas di/per-
Hocloco-a^f accipitur velpto^ ,vt apud Plutarchum, fi erant Iudxi , pleriquemigiftratus adulteria capitenon
«wfc *}tiLo , id eft,habita virtutis ratione , & pro meri- i<t punirent , horum etiam confeientiis , vt St hodie confii-
tis : vel pro e)W , vt apud Ariftophanem «»« -me/rat, lendufuit. ^ Diini(fam,)^n\iKui^Liu. Extra cau/am adulte
pro , <hx tujta , id eft idcirco : qua? vtraque fignificatio rij videlicet, & ita vt paftim fieri a Iudsis confueuerat.
conuenit Latina; pra?pofitioni Pro. Dicunt enim Lati- 10 TaleeftycHrmftiv. Vulgata ad verbum y ita eft. Te-
ni , Pro amore mutuo , id eft, Amoris mutui caufa : &, rentius v in Phormione , Ita ingenium eiwfuit. Erafmus,./* d
Proloco & tempore, id eft, quod inepte dicitur , pro Io- 3° iflummodttmhabet. a»t»'« verb non conuerciCaulam, led
ci & temporisqualitate.nifi malimus fubaudirepartici- Negotium , vt perfpicuitariftuderem. ^Vxorem
pium,vt dicamus rtfpiciens ad -veftri cordis duriticm, Vulgata
& Erafmus ad verbum,.^ duritiem cordu yeftri. ^Ver-
7»i/ff,i7rtTfi4tv. Lex moralis,quam vocant,fimp!iciter pra?-
cipit bona, &prohibet mala, quoniam confeientiam Ipe- 35
ftat: leges autem ciuiles,fi bene funt conftitutaf.nihil qui-
dem pr^cipiunt quod Deus prohibuerit,& nihil prohibent
quod Deus prxcepent, fed improbitate houiinum co-
gnntur muita duntaxat moderari,qua? penitus tollere non
poflunt:& ha?c funt qua? permitti legibus dicuntur.Exem- 4° fed ambigue. ^ Huiu*fcrmonis , riv \cyr nv». Id eft
pli caufa, Foenerari prohibet Chriftiana chariras : faenus iftius quod dicitis, nempe (propter varia videlicet im-
tamen, propter hominum commercia,multi magiftra- pedimenra, non quod regnum Dei alioquipofitum fie
tus vident fe fimpliciter prohibere non pofle. Inque per fe in ccelibatu vel coniugio) expedire vxorem non
(quodvnumreliquumeft)foenoris modum certum con- ducere , quod copiofe exponit Patilus 1. Corinth. 7.
ftituunt. An verb proprerea foenerari bona confeien- 45 ^[lilquibm datum eft,c7 ( t"<A>3»).Diuinitm|rideIicet,exmcra
tia licet ? Alinime profeflo. Neque enim a ciuilibus le- gratia, eaquc in plurimis ad tempus : non quod in nobis id
gibus fed ex Dei verbo petenda eft confeientia? regu- fit pofir urn , vel quod in fide peti poffit: nifiquisfortafTe
la. Imo ne ciuiles quidem leges probant, fed damnanr peculiareinhabucritpromifTionemJcaqueperpttn^ con-
tinent^
duccreyyt/xireu. Grecis yj.fji.Hi proprle de maritodicitur,(i-
cut yxfAHfot) de vxorerquo modo etiam Latinis vir vxorem
ducere dicitur,mulier verb nubere. Vide infra,cjp.iz.3c
11 Sunt capaces , yv&Cm. Id eft. Non ita funt compara-
ti,vt hoc pra?ftare, id eft vxore carere poflint ; ficut angu-
ftum locum dicimus non poffe resmultas eapere. vnde
ypt^ locus dicitur. Alioqui quum neutrum eft -n^fHv.i-
liuddecjarat, vt fupra 15.I7. Vulg, capiunt } te£tt) quidem,
SECVNDVM MATTH^VM.
9i
tinentfa? voturn pra?terquam quod merae eft remeritatis, totiam feculis experientia comprobauit: quume con-
peccatum etiam eft , quu ex fide effe no poflit,ficur etiam trario coniugium omnibus qui vruntur, neaipe vc ad con-
omni pra?cepto & .purajEcclefia; exemplo caret, vtip/a iugium a Deo vocatis>pra?cipiatur.
E'en >B Xvovyoi olnvig cm KOiXiOA
unr&g ifyjw3naa>v ol'-7ts' t{cy elaiv e£-
vov^oi oi fivig dCvovyitrwonv \%sr> iy)
avB^07mv* KM eicnv divovyot o't wgc
Xvovyioztv lauurovg Jfg, rluj fia.oih.etou/
t^ov^/lvcov. O' ^iwctjudfjosy&peiv , %a>-
Ton ttzgoywi^w cujtzS 7rtLjehct ,'i-
yat rotg X^Zy-S o^j3-m ewroTg^^ ^^~
crtv$;HTaj' ol J\ MpSyrctf i7m\^moTtM
CU)Tv7g.
O* eh Iterate &7rtv > K'tpvn to, -mtjehct,
f&j jUH KQ)XViVc CWTZL ZX&&IV f &€2C l fAA.
T^TpS rciotJTtav t^iVri (ZoLcnXeta 'Tyfou-
gpveov.
Kctf Hyhv&ig auTolg Tztg "xfi&c, > t7n>-
Kctj iJbv ,etg z?e$cri\§wv et7nv ax/rtS 3
&tJ)za%a,M ayt^tTi ctytdvv 7it>Mow 3 tvcL
t^a> ^celwcucoviov'i
O' Ji €imv ewrrJ, T/ fM xi'^eit uryt-
&ovjoveh)g cfytSvg ei fxn etg s o &tdg. el
A diheig ciothBeiv e\g rluj £colu, 3 mpti-
oz>VTi%ga/Tv?&g.
\iy*t atncji , Wo cm ; O* eft Vnmtt
*t7rt, yTOyOv Qardjo-eiSi Ov /uy trailer eig 3
Ov %Xt«\,ea; 3 Ov "fdjcfbjup propria- etg.
T/yt^s top 7xrm£pfc cvv jyy rlwjutm-
(£,.*&}) Kyx7n\o~eig v>v 7rXv\o\QV odv tog
'5
14
(PbCLVTVV.
IX
If
16
17
19
Sunt enim eunuchi qui ex
matris vtero nati funt ita : &
ftint cunuchi qui caftrati Cunt
ab hominibus : & flint eunu-
chi qui feipfos caftrarunt pro-
pter regnum aelorum. Qui po-
teft capax eife, capiat.
Tunc oblati funtei pueruli
vt man 9 eis imponeret , & pre-
caretur : difcipuli autem obiur-
garunteos.
lefus autem ait,Sinitepue-
rulos , &ne prohibete eos ad
me venire, 'talium eft enim re-
gnum carlorum.
Etquum impofuilfeteisma-
nus,profe£his eft illinc.
|Et ecce , quidam accedens
dixit ei, "Dodtor bone,quid bo-
nifaciam vthabeam vitam x-
ternam?
lpievero dixit ei, Cur me
dicis bonum ? nqllus eft bo-
nus,niilvnus , nempeDeus. Si
vis autem ad vitam ingredi,
fcrua mandata.
Dicit ei , " Qux ? Iefus au-
tem dixit , I " Non occides,
Non moechaberis , Non fura-
beris , Non dices falfum tefti'
monium,
Honora patrem & matrem.
Et 3 Diligcs proximum tuum
vtteipfum.
fj
12.
'4
17
18
19
Sunt cntm e unuchi qui
de matrtt ft no fie nati
funt : & fltnt < unuchi
qui faSli funt ab htmmi-
bm : (jr funt tunuchi qui
feipfos caflruiterunt pro-
pter regnum cxlorum.
Qui pottfi taptre , ca-
piat.
Tunc oblati funt « Supril g.j.
paruuii , vt manut eu mar. 10. i)
imponeret , & ora- Iuc. A. ij
ret: difcifuU autem in-
crtpabant eos.
lvfui -vero ait eis , Sinite
paruulos : &• nolite eos
prohibere ad me renire.
talium ef? enifn rtgnum
calorum.
Et quum impefttijjet
eis manusyabiitylnde.
Et ecce -vnus acce- Mar.10.17.
dens ait Mi , Magifier luc.ig.a8.
bone , quid bomfacum
•vf habeam yitam tter-
nam?
Qui dixit ei , Qufd me
intcrrogas dehorn? -vnitt
eji bonuf,DetPs.Si autem
•vis ad vitam ingredtjer-
ua mandata,
DiciiiUi^Qui? tefut
autem dixit, T^on homi- £xo4. ie.
cidtum facie s.^jonadtil- ij.
terabis > 7>(on fades far-
turn , 7$j>n falfum tefti-
monium diets.
Honora patrem tuum
fir matrem tuam. Dili-
ges proximum tuum f cut
teipfum.
ii Eunuchi , &vovy:t. Eunuchi nomen eft proprie 3-
ftionis & muneris ,eorum videlicet qui in gynecajoad- y
hibebantur,quafi fajminarum cubilis cuftodes: qui quum
plerunque deligerentur caftrati , hinc fadum vt de ca-
ftratis quibufuis diceretur. Hunc autem morem funt qui
volunt a Perfis coepifie, nominante etiam Stephano pa-
gum quendam Perfidis Spadam,inquocceperitiftiufmo- IO
di caftrationis confuetudo. ^ Ex ytero> U x^txiau; .
Proprie & ad verbum , E ventre. Certe nemini dubium
efle poteft quin de vtero loquatur , vt catachrefis lfta in o-
mnibus linguis locum habet : fed quia paulo durior erat
Latinis,vt fere fit poetica , fequutuifum Vcterem inter- 15
pretem 8c Erafmum. tuaU porro &ytf»V non modb a-
pud medicos, verumetiam apud reliquos omnes fere firri-
ptores, nunc pro ventriculo, nunc pro ventre proprie di-
do, nunc pro vtero accipiuntur. ^ Cafirati funt , &'-
tot/^aWav.Vulgata & Erafmus , Eunuchi facli funt: vt citat zo
etiam Cypr. tradatu dehabitu virginum, vbi mendofe
Jegitur Coacfi pro Sic facli funt , in nonnullis codicibus.
iidemtamen paulo poft interpretatur ttJiou%get* Caftrare*
Mioujct autem Gra?cis medicis^ quod etiam inftitutiones
Graeca;libroprimo de Adoptionibus teftantur) generis ij
nomen eft,quod in fpadones , thlibias, 8c caftratos diuidi-
tur. f Seipfos caftrarunt , A/'vsi/'^owc itunii Id eft , i
coniugio abftinent , & continentiam feruant , ex Dei dono
videlicet,vc Deo/eruiant liberius, acfipartibus illisca-
rerentquibus viri funt : qu.iiis eft etiam amputatio ma- 3°
nus,aut pedis, & exoculatio , quarum fupra meminir.
14 Talium , tmo»to». Id eft & horum & fimilium , vt fu-
pra 18.
16 Dotlor,chJbim.xht. l iue Prac eptor. Nam Prsecipere
potius eft Docerequammandare.vtapud Flaccum, Quic- V
quid pT4cipies,tfto £*v«A.Vulgata 8c Erafmus,A/^/}?ey: quod
generalius eft , & praefeduram etiam quandam declarat:
quanuis illud non vbique repudiarim.
17 Dkifyxiyktc, In duobus vetuftis exemplaribus &
meo vetuftiflimo legitur,Ti m iycrZe. «%i ^s <tya.^n\j ■> «c 2?i»
i £yi$is.H Ji $j\m. id eft , Quid me interrogans de bono ? vnus
eft bonus.Sivii autem, &c.quam kdionem fequutus eft Ve-
tusinterpres, interpofito untum Dei nomine, fie enim
vertit i^nit* efibonu>,Deus. Pro quoraallemdicere, V-
nusDettf bonus e(1:vei addere particulam T^empe , ficut
fecit Erafmus , ad illuftrandam fententiam. Appofi-
tiflimus autem eft hie locus iis qui fuis mentis vllo
modo gloriantur, ad perfedionem dodrinx legalis, ex
legiflatoris maieftate, non ex iis qua; fe pra»ftirifTe Coai-
niant 3 ajfiimadam,reuocandis,nedum vt fuast'3tAo3p*0XH'«
in hunc album referant,
18 Quf ? iniac , id eft ■nudc-y Nam to iruo* proprie de
qualitate qusrit. Sic in veinaculo fermone vtimur in-
terrogantibus particulis, quels & defquels , etiam quum de
fubftantia quserimus. ^ < K.onoccides i ri 7 ov 4.0^-
tntcid eft , Ne occidito. qua? ratio in ceteris praeceptis
locum habet. Vetus interpres & Erafmus verterunt per
periphrafin , *^£o« facieshomkidium. Quod autem attinet
ad voculam -ri , ibletA Gra?cis pra?poni iis qua?7r>**^»f
accipiuntur. ^ 1>{onmoechaberis,Ov /Mr^uaHc. Nomi-
ne twc fMt^iocc quamuis (cortationem i{itelligit.
19 Matrem, /jmrie*. In quodam vetere exemplari e-
rat aJdium pronomen 0^, id eft tuam. ^Et yK g^.
Vetus interpres hanc particulam non legit. Origenes
autem totum hoc fuppofititivm effe arbitratur, >&t<tyx-
■maeie -ni 7TA»oiov ovv et( pftuiriv : primuin , quod apud
Mircum& Lucam nihil addatureiufmodi : deinde,qub4
H. ii«j.
Cap. XIX. 92
EVANvG'ELlVM'
res eadem iteretur. Poftremb , quia quum ( vt teftatur
Apoftolus Rom. 13. 9. )his verbis tota Lex contineatur,
nonconuenit vc dicaturadhuc aliquidei deeflequihxc
omnia pra?ftiterit. Refpondeo , Si hoc pra?fcriptumfe-
quamur, vtquse in eadem hiftoria explicanda apud o- j
nwesEuangeliftasnonreperiuntur, ea vt adulterina re-
pudiemus , fore vt bonam Euangeliorum partem delea-
mus. Deindeha?c iterationis fpecies facile excufari po-
teft, non modo fi^dixerimus poniin epexegefi , (vt
inillo Virgilij , Judicium Paridis, fyretteque iniuria forma) \q
fed etiam fi rem ipfam fpe&emus. Loquitur enim !><?*-
■nx&Tte?* quidiligere iubet quam qui vetatdamno affice-
re. Pra?terea quanuis in loquendo & fcribendo frequen-
tius (bleat pia?poni totum quidpiam , q«od deinde in fuas
partes fecetur: interdum tamen contrarius ordo infti- ij
tukur t quum nulla ratio prohibeat quominus id refte
fiat.vt i.Corinth. 10.32. Quod autem ad poftrematn ra-
tionem attinet , ea fatis indicat Orfgenem non vidifle
quid ageretur. Neque enim iuuenis ifte vere refpon-
dit leie prscepta ilia omnia impleuifle : neque fua re- 20
fponfione hoc illi concedit Dominus : fed quum lon-
giffime abeffet ab eo quod fefe exiftimabat confequutum,
hunc morbum in ipfius animo latentem detexit Domi-
nus, propofito illi peculiari charitatis mandato ad per-
fonam Chrifti & hoc tempus accommodato, ex quo is
demum intelligeret quam temere refpondifTet. Sed hie
quoque hallucinatum effe Origenetu nemo mirabitur,
qui ipfius in Epiftolam ad Romanos commenta legerir,
quibus pra?cipuum religionis noftra? caput vir illc fcs-
diffime profanauit. Nee minus hallucinantur qui hanc
Legis interpretationem accipiunt pro confilio Euange-
HcojVtvocant , quod certos quofdam perfeclos obligee
Quafi verb Chriftus venerit vt Legem aliquam nouarai
conderet, ac non potius vt a Legis maledi&ionenosli-
beraret. Sed & illud notandum eft , Chriftum hie arguere
Pharifaicam fuperbiam ex pofteriore duntaxat tabula.
Quidfi igiturpriorem juffiffet?& hue fanepoftea ilium
reuocat, veram charitatem in proximum docens eius effe
qui Deum fupra omnia diligat , quod ex obedientia appa
reat,quacunque ilium via Deus incedere iubeat.
ii
Aeytt twrd oveavionoG » nana tuvtu i0
i$V?&%cLlAlw CM ViOTVlTOc; H$V. 71277 tJ-
Tz!<pn avrtfo layouts 3 Ei 3«Ae*c toAwoc
1?) , V7TCt^ 3 7mMCf6v GQV TZt V 7mp%0VTU 3
gcfivq'tt, J\ugp ctaofav d*t ftp*-
e.V.
O 3 1 yiovu; &t7rt 70% /y&Sivrajc; (Win', 23
hfjwv \iyu> C/uuv 07i JbcmoXcoc; wXov-
itpa,vatv.
Wcthiv j.Xeyo v/juv , djKcrTmvt&v 60 ■
A^KQVouvTit; 3 01 jbyiSnirctf cwtS dz,t- ■
7T.XnosovTO o-tpoJfictjMypvrtg 3 T/5 cigp
Dicir. ei adolefcens 3 Omnia
ha;c " obferuaui a iuuentute
mea: quo adhuc deficior?
Ait ei IcfiiSjSi vis perfe<£tus
efTejabi^ede'qua: habes, &.da
pauperibus: & habebis thefau
rum in cxlo : &c adefdum , fe-
quere me.
Qiuim audiffet autem ado-
lefcens cum lermonem, abiit
contriftatus. " habebat enim
bona multa.
Iefus autem dixit difcipulis
fuis , Amen dico vobis 3 dines
difficultcrintroibit in recnum
cxlorum.
Rurfum vero dico vobis^
' Facilius eft ' camelum per fo-
ramen acus tranfire quam di
uiteminrcgnum Dei ' introi-
re.
His autem auditis difcipu-
li eius " perculfl funt valde, di-
centes , Quis 'ergo poteft fer-
uari?
zo
II
*i
2.4
*5
Dicit illi adolefcens,
Omnia hsc cufiodiui a
iuutntttte mea : quid ad~
hu cmiki decjl?
Ait illi tefm-Si vis per-
feclui^effe, fade , vende
qux habes, & da paupe-
rism: & habebis thefiw-
rum in c<xh:^r 'venijfe-
cjUere me.
Qjnim audiffet autem
adolefcem yabmn , abiit
trifiis : er'at enim habens
multa* poffefiionef*
Iefus autem dixit <lif-
fcip ulis fuis , Amen dico
ijo'oisqui-a diues difficile
mtrabit in.r'egmm <xl*~
rum.
Et iter urn dico yol.'t,
Facilms efl camelum per
foramen acus tranfire:
cjiiam dmitem intrare in
regnum calorum.
Auditis autem his dif-
c'tputi mirabantur ralde 9
dicentes, Quis ergo pote-
rit faluus ejj'e?
20 Obferuaui } i.yv\*\lii.ljj. Vulgata Cufiodiui , ficut &
nos folemus ti <f»A*'i?«y interpretari , fed diuerfa figni-
ficatione. Nam cuftoslegum dicitur qui impedit quc-
tninus ab aliis violentur. f Quo adhuc deficior ? -a
i-n t<&&\ t"<nfHi fignifkat atergo remanere } & tardius
venire. Inde faclum vt etiam pro defici accipiatur , neu-
tri abfbluti fignificatione. Vulgata & Erafmus , Quid adhuc
tnihi deefi}
21 TerfeBufjiixHot. id eft fi talem vis re ipfa te demon-
ftrare qualem efTe te iaftas. Ha;c enim Chrifti verba
non in quo pofitafit perfe vita a?terna declarant, quum
hxc vocatio non fit vniaerfalis : fed hue fpeclant vt iftum
falfa fua? iuftitia? fpe deceptum redarguant. f Qua
babesjsou m wa'/>;<jvTO.id eft,bona tua & facultates. ^Pau-
* pertbu* y -mooy^H. UTuyCi fi credimus grammaticis , proprie
dicuntur qui mendicando propter fummam egeftatem vi-
dlum,fibi parat,'^«ept m -rldamv, quod ad pedes diuitu acci-
dant: 7nt»TK autem,pauperes,id eft,qui honeftaminopiam
tolerant.Itaque nonnulli fupra H,& Luc^ 4.8,8c 6.zo 3 -£ce-
j^u'f malum conuertere mendicos quam pauperes. Sed
* hxc differentia non eft perpetua : nee vtique obferuanda.
Nam vere quide dicitur Lazarus fuiffe7i7&';#c Luc. 16,20.
Atchriftus potius wmc, quanuis dicatur 5rTw^'jBy,2. Cor.
8.9. minime certe iftorum mendicabulorum fimilis , quos
locuftarum nomine Spiritus fancf us fignificat Apoc. 9, J.
Videtur aute pauperes hie vocare qui a Solomone dicun-
tm D'Vt [dallim] Prouerb.22. 9. id eft , quos inopia xotos
exedit, qui alia ratione D'JVaN^ioww/jdicuntur.nifi ma-
limus egenos generaliter intelligi. 5" adefdum, Jivy.
Ad verbum,d^fc»Cj fcilicet ades.tAX«7riw?c.
22 Habebat enim. Iwhp *■#.*. Vulgata & Erafmus ad
verbum , Eratenim habens : quern Hebraifmum minime
necefTe fuit hoc loco retinere. ^Bona,x.T^-m. Vul-
i^ gata & Erafm.ad verbum,TofieJ?iones : fed (ni fallor ) apud
Latinos non tarn late patet hoc vocabulum quam qua:
Grarcix'n!ft*7avocant,illisenim pofTeffio tantum fundos
&loca non mouentiadeclarat, quum «w/«iw appella-
tione intelligaturquicquid abaliquopoffidetur.
30 ^4 Facilius , 6^KC7ruTf^v t id cdfAov. Nam Grecorum
copiamafTequinon poffumus. Itaque fi'pius quam veli-
mus vti cogimur fynonymis.Ad verbum , Lemoris eftlxbo-
K ru. 1Camelum,K3iiuM\!>r. Prouerbialis!oquutio,quarn
apud Thamuldiftjsobferuauit Caninius. fed de Elephato
,, cuius loco Chriftus Camelum vt animal Syria? notius fub-
ftituitjConiecitvirdiligentiffimus Dufius.Sed fortaffisita
vulgus etia ipfum in Syria loquebatur. Ariftophanis fcho-
lijftes ait K?tM\ot per/, fignificare rudentem fiue funem
nauticum, quod non reperiovlla fcriptoris idoneiaufto-
40 ritateconfirmatum. Sed & Syrusinteipresde Cameloa-
nimaliinterpretatur: & ita magis etiam eft hyperbolic*
comparatio. ^ lntroire,ti<nx&eiv. Erafmus, Ir.gredi.
quo modo etiam nos plerunque.Sed hie ftuduimus ferua-
reparanomafiam o» <As\3hv &&&*.§ A* Vtroque tamen
4r loco legimus «WSi<V,quinque vetuftis codicibus.
15 Percutfifunt,i%t7iAii<wivn. Virgilitis 9 , J£ neidos , Ob-
ftttpuit magno laudum percufu* amore Euryalus. Vulgata, Mb-
rabantur,\d eft I'SwJ/^dfcy.Erafmus, Expauerunt , id efttd«/<-
Gujw Vide fupr,7 28, f Ergo,iQt. Hoc loco *qx non
tantum
SECVNDVM MATTH1VM.
91
tantum eft parcicula interrogans , fed etiam illatiua , vc fcriptum eftet etJ : quanuis Erafinus in annotationibus
grammaiiei loquuntur. Itaque recle conuerfa eft quafi maJit imerpretariiiU&yQuifnMn.
*7
iS
3n<myj;j avi.n a^t z$~clj nfuvi
O c/g I W(7Dt£ «77SV CWTOlQ-y A yU.tfV Afc^O)
cv T)1 ■nu^t'^piaictjbvxv ncf-Sio-ft o vfot; tS
Sicnt&i yjy MfA/iic, "On chixhyg, &g$vot4>
jt^jtvovng 7zt<; <ho<h^, q>v?&(; r iV^tnA.
Key 7ruc; o$ apwwv oixct4>n cLJiXQQiS,
y\ cidiA^cv; } n 7tvltzo(jl 3 yi fjwttgcf,^ ywuaf-.
^jWTewtf, w ay^cu^ivimvTh ovijctgnvt;
CUC0V10V }lXv\&V0!M(r{-
^9
KiQctXcuov
X.
1.vpt,<pcovvi(xtt<; eft /jajix, r/j ipytrpaH
S'lwO.eJioU thuu Y\fAA^LV , 0>7li<7itXiV cw-
TVV$ €4$ TOV d,fX7TiXCt)VCt OLVlQ.
Kct) cJEfeA$r»f g<Llu retrlw 6)(>c/lv 3
jo
3
Intuitus autem eos Iefus di-
xit cis,Apud homines hoc im-
poilibile eft:apud Deum autem
omnia poflibiJia funt.
flTuncrefpondcns Petrus di-
xit ei, Ecce, nos reliquimus o-
mnia,& fequuti fumus te: quid
ergo erit nobis?
Iefus autem dixit eis, Amen
dicovobis, voscjui fequuti e-
ftis me>"in regenerationcquum
fcderitFilius hominis in thror
no "glorias fua? , fedebitis etiam
vos inquam fuper thronos duo-
decim , || iudicantes duodecim
tribuslfrael.
Et quifquis reliquerit "do-
mos,aut fratres,aut iororcs,aut
^pattern , aut matrem , aut vxo-
iem 5 aut liberos J autagrcs,cau-
fanominis mei 3 cetuplicia ac-
cipiet 3 & vitam arternam " ha;-
reditatis iure poffidebit.
|Multi autem primi, erur.it
vltimi : & vltimi^primi.
Cap. xx.
Simile enim eft regnum ce-
loru patrifamilias,qui ex-
iit cum prima luce ad condu-
l cendos operarios quos mitteut
in vineamfuam.
"Pa6tus autem cum opera-
riis'denario' in diem , mint eos
in vineam fuam.
Et" egrellus circa horam ter-
6\ ^ffpiciens autem Iefus
dixit illisy^fpud homines
hoc impoffibUe eji : apud
Deum autem omnia pof-
fibiliafunt.
Tunc rejpondtns Te- Mar io.»i*
trus dixit ei,Ecce,nos re- 'UC.w . 10 .
liquimus omnia , C^- fe-
quuti fumus te:tjuidergo
ei it nobis?
Iefus autem dixit Mis,
Amen duo yobis , quod
yos quifequuti efi'u me, in
regeneYationt,qt*Hmfede-
rn Filius hominis in fede
maieftatisfit* , fedebitu
& -pos fuper fedes duo-
decim: iudicantes duode LuciJ.j*-
cim tribus Jfrait.
29
Et omnisqui relique-
rit domum , vel fratres,
autforor<s, autpatrem t
aut mitrem^aui yxorem,
autfiltos, autagros, pro-
pter nomen meum, centu-
plum accipiet , <&■ vitam
tternam pofiidebit.
Multi autem erunt pri- Mar w '* u
■o- ^ ■/?■ 1uc.ij.jo.
mtynumjimn: Qr nouiju- ' '
mi,prtmi.
Cap. xx.
Simile ift reqnu calo-
rum homim paU'ifa*
milias , qui exiit primi
mane conducere operarios
in vineamfuam.
Conuentione autem fa-
cia cum operariis ex di-
nar to diurnoymifit eos in
■vineamfuam.
3 \ Et egrefius circahoram
%6 Oww'<j,Wt«. Apparetexpropofica hypothefi dilu-
tes hie excludi a Dei regno, no omnes, fed eos qui a diui-
tiis pendent,quod omncs faciunt,nifi quoru mentes Deus S
immutauit. Sicut ergo talis quifpia diues, quadiu talis eft>
ingredi nequit in regnu C£lorum,ita neque camelus qualis
eft naturajingredi poflit per foramen acus:ille quide quo-
nia per peccat fijifte verb quonianatura talis eft. At Deus
Vtrumqueimmutatum, & ilium quidem docensabipfb J o
vno totum pendere, iftum verotam gracilem efficiens
quam fieri necefieeft, invtroque infinitam fuam virtu-
tem re ipfa demonftrauerit. Inepti funt igitur qui ex hoc
loco colligunt Deum efficere pofle vt Chrifti corpus, ma-
nensverumcorpus,eodem tempore fit totum fue multis i^
fiue omnibus locisefl'entialiter: neque tamen quumhoc
ijegamusjDeum natura: legibus alligamus, fed in fuo pro-
pofito femper eundem effeaflerimus.
27 Ecce,i<i)>iJ. In quodam exemplari Iegimus 3 «c/W,Kt/e«>
id eft, ^cceJ)om\ne. io
%% Inregeneratione,lt'Ti;iTtt\iy-^fJi i nj.. Ha:c ita diftinfta
funtinquinqueveteribus codicibus vtad fentcntiam fe-
quentem pertineant , quo modo etiam fere legi folenr , id
quod magis ampIe<fror : in aliis autem fie vt cum pra?ce-
dentibus cohsreant. Si prior ilia leclio magis arridet, 15
mxtyfyan*. pro eo die fumirur quo incipient electi re ipta
totinouam illam vitam viuere, quum videlicet corpore
& animo fruentur ha;reditate ilia caHefti , in (eculo ventu-
rojvt explicat Marc.Sed fi cum pra?cedentibus,id eft cum
participio aiu\ov^7vw7t<: coniungamus , regenerationis 30
nomine intelligemus Euangelij pra;dicationem , quod
ipfe Chriftus in terras attulit , quia turn veluti de integro
conditus eft mundus : nee aliter folet Propheta: de Meffise
aduentu Ioqui. ^Tkrono,$&vcv. Vulgati & Erafmus,
SedeAd eft j(5t9t'e^^.'Throniis autem auguftius aliquidfi- ^
gnificare videtur. 5"G/or;'<f } eAi|ȣ.Hebraifmus ) id eft
gloriofo & maieftatispleno.
19 Domos, cIjm'o*. In duobus codicibus legimus cIkmu,
id eft domum. ^Centuplicia,*^™™^*^*. Vul-
ga'a& Erafinus,ff»/««/>/«n».Vit!eMarci 10.30. f H<e-
reditatis iurepojiidebit 3 io,>i^vo/uuiffxi.\ide fupra.f.f.
IN CAP. XX.
1 Simile enim y o'ficia. yap. .Vulg. male omittitparticulam.
caufalem. Omninoenimadhibetur ha?ciimilitudocon-
firmanda?proxime pr^ecedenti fententia?, vt etiam liquet
ex eius conclufione,verAj 16. f Pafrifamilias,iu^^-
<©•» oixo/tazTOTii. Abudat ow'^gpoVai.vel pro w5 ponitur ex He-
bra;i fermonis confuerudine.Sic etiam Herodotus in Tha-
lia dixit ***p etMtti, Homerus fiovwi&y oJiJhu.. Et Sal'uftius,
Mulier ancilla, pro Ancilla qua?dam. ^ Cumprima lu-
ce,*nsr. -arg^i'.Sic loqui fulet Cicero. Nam hoc eft quod ait
Demofthenes *(& riih/Mpa, Ad verbum , Cum mane. Vul-
gata, Trimo mane. ErafmusjD/7»o«/o.id eft op$pu>. f [Q»os
mitteretyn vineam fuam, tit liv aiy-m^yct euuiv. Illud fiipple-
uimus quoniam deeft ex Hebr^orum idiotifmo,cuius ma-
nifeftum exempluminuenio Gen, 45.4.
i Paclusym/uyavJmt. Vulgata & Erafinus , Conutnrione
fatla.mpKpmeir (vt diximusi8.i$>)vocabulu eft muficorum
proprium, quum exdiuerfisvocibus vnum erficiunt con-
centum. Indefadum Jw.r^^onj^tjrejic.cipiarur > & in
coruxaJLibus f^ci^dis ^omQ ^nj confenfu aliqTJidpacilci:
quo modo etiam Erafmus infra interpretatur.verfu 13.
^Denario, inJiuja^iov. Vulga'a ad verbum , Exdemrio.
Sed(vtannotatEra'mus) Latini non exprimtintprsepo-
fitionem. 1jln diem y -duo »' ( u«V(t».Subauditur^jtTn diftri-
butiua particula : fed cuius non videtur propria fignifica-
tiohic vfurparijquumde vno tantum dieagatur ^cuitota
vita hominis confertur.Sic Ouidius , Inqnt diem alipedum
ins & moderamen cquorum. Itaque non male conuenit Ve-
tus interpres /)iW«o,fi fenfum fpe&es. Erafmus autem non
item,qiu intei prctatur,lnfingulosdies.
3 Egrcjfusy s|«aSu'». Quum ter repetatur hoc ver-
Cap.
bumin,..v.„ , — l
malui, quam modoper pamcipiumEgrefiu^modoper
ANGELIVM
lerterc verbum Exiit : fi<
quem fequiturErafmus.
XX. 94 E V
, hac (mvlirudine , eodem Temper modo couerterc verbum Exiit : ficuc video fecifle Veterem imerprctem,
\ «
Sup. i*. >}
roar. 10.31
Inc. ij- 40.
infra. 22.
&g 70V dyrnKw*, & eW ? ^KSH 0V > <&>-
czo vjluv. ^
Oi <& afltfASov. riaA/v cJ£«A3t» v ^
X\i&.<&<vhxi zvch>(J.rluj co&iv ci^sA-
3z»V ivctiv aAAoi? igtOTvu; af>y>v> 3 K&f As-
o-« 0^70%, 'Xiuxh \<ji\){gsvi hxlw rlwn-
■ 1 »■■ '.
Aiy>vcnv cLwrq 3 Q> tj of J w^w^s tjM-
(Q-caamv.Kif&t ccvto7c; 3 T nmye-TL Xj vfxen;
at; tvv a.\Jimi7\oovct, jyqbiew w Jt^ov Aw-
0'4<a^ ^ fyjo^nt; "ktf&i xvejioi; tS
dfjL'MXcovog TflfeJ7e$V&> avtS^ciMgov
tvU ip'j&TlX*; J&'&rQcPot; CWTViQ TVV /M<&0V 3
<Gr£<p-mv-
Key ihSovTtc; oi (tskX rlw heh^Tlw
d)aot,V 3 i^f.CoV OXcl ^LuuCLgJiOV.
E'A3oVt?C & 0' <B£5PTCl O/0/UUOTtV bit
7rX&iOvct 'hn i \ovTctf <& i?\g.&ov Jtj ctvro) d-
VCt,£lu>ClgJLOV*
ActCovns <A ly>yyo(pv t^.iu tQ olzo
chazroTXy
Aiy>vng 3 0Ti ourotot iG^roi /uliolv oo
gc/!,v t7n>in<ruv, ngj \czt£ njuuv czvtoic} hfom-
<jztq,Tmq (Zclsilouoito (Bd^cmsn fMpct£ ,
;£ Tx>vytgA)oz*)VcL.
O 'j'&TQxgjiS-eii; ei7Fiv ev) aur 3 E Taj-
pt 3 ovtl ccJi}ta> ai'ovyt &Iul>cl£jlov OTlLiitpa-
VYhtzu; /uyh
A^v to gov 3 <£ v-jm^i^si Xco Jirovru)
TCOiG^TU) JotUfOj CO; %£J GOl.
10
<J.
tiam, vidic alios ftantes in foro
otiofos:
Et lliis dixit, Abite & vos in
vineam,& quodcunque iuftum
fiierit,dabovobis.
Ilii autem abierunt. Rurfum
egrellus circa fextam &c nonam
horam 3 fecit itidem.
Circa horam autem vndc-
cimam egreifus , inucnit alios
ftantes otiofos , ac dicit eis,
Cur hie ftatis totum diem o-
tiofi:'
Dicunt ei , Quia nemo nos
coduxit.Dicit eis,Abite & vos
in vineam : Sc quicquid fuerit
iuftum accipietis.
Quum autem ferum diei ef-
fet, dicit dominusvineae pro-
curatori fuo 3 Voca operarios,
& redde eis mercedem , inci-
piens ab vltimis , vique ad pri-
mos.
Et quum venilfent qui circa
vndecimam ' horam condnBi
/iterant, 'acceperunt finguli de-
narium.
Venicntes autem & primi,
exiftimarunt fe plus elfe acce-
pturosrfed acceperunt ipfiquo-
que finguli denarium.
Et quum accepilfent , mur-
murabant aduerfus patremfa-
milias,
Dicentes , Ifti vltimi vnam
horam 'opw fecerunt , & eos
arquales nobis fecifti , qui por-
tauimus pondus diei 3 & xftum.
Ipfevero refpondens dixit
vni eorum , "Amice , non facio
tibi iniuriam : nonne denario
paclus esmecnm?
Tolle quod tuum eft, & abi.
volo autem huic vltimo dare
vt&tibi.
IIAnnonlicetmihi quod vo-
10
13
'4
II
u
'5
H
is
tertiam vidit alios ftan-
tes in foro otiofos:
Et dixit illii , Ite &
■vos in -vineam , & quod
iuftum fuerit Jabo vohis.
llli autem abierunt.
Iterum autem exiit cir-
ca fextam & nonam ho-
ram-dr fecit ftmiliter.
C ma vndtcimam tc-
ro exiit, & inuenit alios
Ti antes , & dicit ill is y
Quid hk ftatis two dit
otiofi?
Dicunt ei , Qf£a ne~
mo nos conduxH. Dicit
illn, Ite &yos in vi-
neam.
Quumfero autem fa'
Bum ejfet, dicit domi-
nus vine* procuratori
fuo, Voca operarios , &
rtdde illis mercedem,
incipiens a noutfimis
vfque ad primos.
Quum "veniffent ergo
qui circa vndecimam ho-
ram xenerant , accepe-
runt fmgulos denario.
V ententes autem &
primi arbitrati funt quod
plus effint acctptun: ac-
ceperunt autem (y ijjl
fingulos denarios.
Et accipietes murmu-
rabat aduerfus patrem-
familias,
Dicentes , Hi nouiftimi
vnam horam fecerunty
(ff parts illos nvbu feci-
fti, qui portauimus pon-
dus diti,& aftm.
~4tille reffodeni vni
eorum dixit, Amice,nm
facio tibi iniuriam: non-
ne ex denario cumenifti
mecum}
Tollequod tuum eft,
(*jr i/ade. volo autem &
huic nouiftimo dare ftcut
<& tibi.
Jtul non licet mihi
W77cx«&>f:vtetiam interpretari poffimus, Vnam horam
peregertint. Certe non procul ab eftab ifla phrafi De- ^ j
mofthenicum'illud ^Iwi ipinttit wt ©gi/pjuatn. ^JEflum,
Hauawya. In duobus excmplanbus fcriptum eft hoc voca-
bulum cum nota interrogationis ant indignationis po-
tius, t&u'owi/* ^aeftum? Solet autem particulaxoj & cT™ in
eiufmodidcendi genere, peculiar! quadam fignificatio-
7 V ineam , dfATnxwtt. In duobus exempJaribus addi-
tumerat^v ideft,meam. Qu,a? autem fequuntur.^tjii**
n ^^^c/y.xjt^^j id eft , Et quicquid fuerit iuftum 3 accipietis:ne- <
queapud Veterem interpretem reperitur, nequelegitur
apud Hieronymum,vt obferuat Erafmus. Legiturtamen
apud Syrum interpretem , & in omnibus noftris vetuftis
codicibus.excepto vetuftifllmo,cuius fxpe memini.
9 Hi>ram,u&y.Subauc\itur /4t&cu$*rn( id eft,quicondu- 10 nevfurpari. Sic V irgihus-& quifquam numen Junonis ado-
ftifuerant. ^Acceperunt finguli denariu>n,t\*.€ov tint. ret Prtsterea}
Jbuiyivi. Hoc loco av^fignificat xqualem diftnbutionem, 13 Amke^-xw,^. Proprie hocvocabulo lodalis intel-
quomodo etiam vfiirpatura medicisinmedicamentorum ligitur. Neque verb quifquisfodalis eft, amicuseft: no*
compofi:ionibus -Vulgata, Singulos denarios. tamen alios fequuti , amicum interpretati fumus: quod
ii [Optu] fecerunt, i-mm-jw. Hebraice nay [U«f»]. ij hoc fere vocabulo foleamus ignotos etiam compella^
fubaudirur autem f 1 ^) vt fit periphrad's , ipro Hfyiwn. re. Sic in vernaculo fermone quempiam ignotum corn-
Sic vulgo d icimu s, Qui ontfaicl vneheure. Vulgataad ver- pellantes 3 vocamus interdum compa^non, Grarcam phrafin
bum,Fecerur.t.Frafmus, Fucrmit inopere. Eftautemillael- imitati. Sed & Chriftusipfumludam vtfuum domefti-
lipfisab Hebra?is orra, qui in verboinchidunt verbale no- eum& fimiliarem ficcompeltatin^i-a 26.50. ^Tattn*
men:vrPnjl.':.4, Ne dormi^m mortis, videlicet dormf- 20 e s meeting eruuttpvynm^ /Mi;ln vno codicelegimus,cwA»^a'«<r«
tioneir. Alibitamen deremporis fpatioperaclo fimpli- mi^pacluf fum tecum?
* circr dicitur,v AA.i<.^,& i8.zr,& io.;,& 2.Cor.n,i5, & is Inmeis ? it mtifu't ; Si vitare velisamphiboliam,
^acob.4.13. Tale eft &illudBafihj, Tfeiol/xifac miija* '<fh addcappellaciuumcum Era.{\no,tn[r.luf]mi». id eft , de
meoi
SECVNDVM MATTH1VM.
meo: ficut Auguftinus interprecatur Sermone jj>. de Ver-
bis DonWni,vt obferuacEr ifinus. Vetus aucem interpres
hoc nonlegir. C Malm , Tmn&r,. Id eft, Aninuides
iftis benignirare me.l. Nam Hebrews nyn \iy[hen raha) id
eftjoculus malus, inuidentiam dedara: , quoniam videii-
95
cet elucenthuiufmodiaffeiftus potiffimuminoculis. Sed
fupra.6. zjoculus malus pro vitiofb in genere accipi vi-
detur,cui opponitur fimplex,id eft purus & fincerus : qua-
obrem etiam difceflia Vecere lnterpretc, qui oculum
nequam conuertir.
on tyco aytdvt; &i/uu >
Q'JTU>$ iOnVTOLf 01 iO~^CLTOI i >Zir^S p r0l'f^
01 (n^cpToi) io-%cLTvi. ttoAAo/ ytp eicn jcAm-
K«/ cLVctj2ouvcov o I'wctdi/c &$ I z&odXv-
tJbv a}ct(3cuvof^j «5 I^^otAu/^,^
o vjo^tS ayS^pTiov Gfl^JbdiicrtTcLf roic,
vovcnv clutov Suvara'
GiC to i/U'7rtu^ctf,t(c^ M^tgi'^(O(xrtj,f0^ grtv-
Qopo-TtfKj TW Tg/Tfl Y\jMpCL CLVCLSfjtFiTCLf.
Ton <?&£<) on A3^v cwtz$y\ [mumo ry)
.xuvovffzt )(iy cljtSo-u, ti yrctp' clutS.
raJLt7rt \vct qadiorexnv ovTOiqi Jbovoi
jUCOV, O/ TW @>CtT,AG-iaL OOV.
JolTiTl CUTii&i. £lu)CL<&i TTl^iV T07I0tY\-
qjlov b iyjo fJL&y^w TnveiVy tu to Qccwto~^t
6 ly* (Bct'^i^oju^Qot.'^fto'drJvcif j Aiypu-
aiv aiiTzfoS'uxjciju^drt.
Kdj Xf}4i auTo7t;\To fitfy 7ioiy\gj.o'v fX$v
~ Tm&i 3 y^ji'TO ^cc^fto-f4ff.6 $y*} (3a,7rfi-
{^o/uutf, ficmfto'dyiaie&e' ro<hy^.^Fio-aufzM
$iv ijuyv JbiuioLfy aAA o\q HTot/t4&<?ctj \zzv
TX7Trtre9$Mpv
l6i
t7
18
19
ao
ti
lo facerc "in meis ? an oculus
tuus maius eft quia ego bonus
Turn?
Sic vltimi,erunt primi:& pri \i6]
mijvltimi.multienim funt vq-
caci^pauci vero elecli.
Et afcendes lefus Hicrofoly-
ma, alliimpfit duodecim difci-
pulosfuos puiuatimin via j &
dixit eis,
||Ecce 3 arcendimus Hierofo- i
Jyma 3 &Filius hominis tradc-
rur primariis Sacerdotibus ac
ScribiSj^cT condemnabunt eum
morte:
||Tradentque eum Gentibus, jp
vt illudant,^: iiagellet , & cru-
cifieant :T"icd tercia die refur-
t.
in
H
g e
||Tunc venit ad- eum mater zo
filioiu Zebedxi cum filiis fuis,
adorans & petes aliquidabeo.
Ipfevero dixit ei , Quid vis? M
Ait ei, Die vt fedeat ifti duo fi-
ll] meijVims ad dextra tuam, &:
alter ad finiftram,in regno tuo.
Refpondens autem lcius di- .
xit,Nefcitisquid petatis. pote-
(kis bibere poeulum quod ego
bibiturus (um, 8c baptifmate
quo ego baptizor, baptizari?
Dicunt ei,Poflumus.
Tunc dicit eis, Poeulum qui-.a.
dem,meum bibetis, & bapti-
fmate quo ego baptizor, bapti-
zabimini:(edere autem ad dex-
tram meam & finiftram meam,
'non eftmeum' darc,fed dabi-
tur quibusparatum eft a Patre
meo.
^uodvolu faccrdan och-
lus mm necjitam tjl quia
ego bowufwni
Sic erunt nouiJ?imi t
primi : & primi,nouif-
(imi. multi enimpmt -vo-
catiypaucivcro tlecli.
. Et afcendens hfua le-
rofilymu, ajjumpfit dw-
Jecim difcijjulos fecreto,
<&• ait ilhiy
Ecce,afcendimus Itro ^[ 3r lo j t .
feljmam i &' ViXiw homi- luc.ib'. ji.
tin tradetur fiiiicipibm
SacerdotHiv, & Scribis,
&• condemnabunt et*n>
morte:
Et tr.ident eum Geti- Ioan lJ -3 s »
bus ad illudendum , &■
flagtilandumt & cruci-
figendum : ejr tenia die t '*^«**1m*. f» c~[
re forget.
Tunc aaefiit a-i eum Mar.io.jJ.
mater filior.im 1 ebedti.
cumfilinfutf adora>tf,&
petensai'quid ab eo.
Qui dixit ei, Qutd iiis?
Ait i/liyDic ft ftdears hi
duofilij meiyvr.w ad dex
tt ram tuam , &■ nrmi ad
jimsirain,in reguo tue.
Tytjpondens autem Ie-
fm dixit y l^jcitis qu id
petacif-potejih bibere ca-
licemrfuem e?o bibiturm
fum ? Dicunt ei , Toffu-
miiiy
Ah illu, Caljcem qui-
dem mtitm bibetvs .-fide-
re autem ad dexter^m
meam,ty finiftram , -aon
eft meum dareybi.1 , fed
quibus paratum eft h
Patre meo.
17 Triuatiminyia , jysr' i<Six* cv oij iJtkim £-mr.' In hem,vt P/a'.rff.f. rranfladonefmnpta a familiis in quibus *
vno exemplari legimus ^I'tfi-u v&t cv rZifv httw : id eft, provaria domefticorum condhione d.ifti'.'buucurc buvac
priuatim,& in via (id eft inter eundum) dixiteis :quam potus.Porrb Erafinus Verereminrerpretem meritb in eo
leclionem maxime probo. Vetu^atuem interpres i'.lud reprehendit quod Trom&cy ver'tat caJicem , id eft $*>&..
orocTafnon legit. Sed.&c*- oVe/ nialim aedpe-pe pro «'? -dw 10 qlrbdtimenipfenoheirvendauir Infra, 16.-9 ..Bapti.fmi au-
6cft'v,vt fitfenfus , Chrtftumhos duodecnn feorfim feleclos tern nomen refero ad metaphoram Scripturis f.un ilia rem,
ac prsfertim Dauidi,qua comparacuraffjiiftiones, gur^i-
tibus aquarum , qu bus veluti 'fubmergan'tur qui imftriis
& calamitatibus vexantur In fumma vero declirat Chri-
■jr7tr/u& ) &c.Intribi'sexemplaribi!s-}egirinj>s,c ' e-firntu'tl -re 15 ftus,regrium fuumrion e'fle niunJaiuini impcriuin vt i/ti
^ voluifle iftorum qua: mox erantfequutura admonere.
19 Sed tertiad'eyi&j ry'r&iTyi H/utsx. Vide fupra if. iz
•li Quod ego bibitnrtu fum , oWy.i /juixkee riptMug) to /?*'-
• y6*V»cw* , &c. quod ego bibo : autbaptifmate: iifaliisau
tem,duobus,ha?c omnia,^TC ^^iT^^iy^.^niSi^i^f, jSa.-
.■£i£iuj<tfr8i baptifmate quo eg.bbiptiror , baptizari ? Hfc-
queinhoc verficulo, neque in proximo habentut: & fU'
cum Iudaris fomniab'.nt:& qua via Rexipfein huius regr
pofleffionem mittitiir,eadem oportere illbs incedere , qui
gIoria:' ; pnus particij e^ fieri volunt,quod per (l -ftiontm ad
dexti-am intelligitur.
Ipicantur nonnyili addita ex Marco, quum apud veterem 20 x^ 7\^"» eft mcuw, ovx.'<ftv i f ji». Loqnitur Chriilus ex eo-
interpretem non legantur. SUntaiitem quafi "prouerbialia rum'fententii aquibus comj)ellabatur : & quimundanuni
hxedicendi genera, quibus fidelium condiaoexplicatur. Media? regnum fbmnia'bant , quod delirium ue poft re-
Nam primiim omnium. meto/iy mice poeulum pro eo ac- 'furreclionem qtiidem ante d em pentecoitcw depofue,-
cjpiturquod pqculo continetur. De.nde pocUli appella- ' "runt. Vult igiturrllos & ad ca;lefte regnum fubi;ehcre,&
tione intelligitur -apud Hebraros modus vel-pa??ue-qftaj ij ad patrem , vt mediator,.ittf)l'ere. ' D.tre. A^ , In
,peccatisnoftrismmgitu-r,(vtPf;d. ii. <?,& infra c;ip. iij.^p. tribtiscodicibuslegitur , tS.t> it>uo<q, id eft hoc dare. He-
vbiDominus perfbnam nofrram fuftinet) vel afliclioms, briica repetitionerehrim. Vetus interpret addit prono-
, qua: ad nos piobindos & confirmandos immittitur a menou' v >Vobis:qiiam leclionem fi (equamur , nihjl.fijp-
Deo,vt.hoc loco: vel Lrtitiaj, quacumulantur fideles 1 , vt plcnJum erit in proximo mebro.fed neque in GrecijcoJi- ^
Pfai.23,5.Significatdeniquecuiufquefortem & conditio- ?o cibtfSjnequeapiidSyrumintcrpretem,extat:&omnino vi-
*•
Cap. XX. 96
detur addi no debuifle qui* minitne voluerit difcipulos ex
eorum numero eximere quibus eratregnum deftinatum
ipatre. qp*bitur]qwb* 9 M. Erafmus,J*«»»»n-
EVA.NGEL1VM.
getcjuibus: quod vocabulum quoad licet libens.refugio.
Verbum autem e/b9»t'jn*(,quod in Gra?co <upp!etur,Latine
cxprefti.Vide Mar.10.40.
15
17
Mar 10. Koj dxtVOUVTH; 01 (&>& MJAVOXWOTH' ^
fj« is. «;. <i&£fi<Mowh>$w»
tvUy^Tnv , OlJkt* on oi jvfevrcc $17-
Ov%ov7u<; cfi trey cv VfMv'dtfC b;
Kajogicul 3*A*1 vvvfMV */) <®e2>Tce,,
&';7rtp oqoe 7$ 09$-e$p7nv ovx wA-r
phii.». 7. «To"X>o/ t/«/ 4^/C^ flU/r * ^ ur & v cMV
Key GM7Fopdjojufyjw cwrfl^&n I *£*"
,^* J >jxrAflty3>Iff^l' au/x&f op^A9C 710^14-
KOLf}^OV,efiJo'IV<P^ ^^fljU^JOl'TtnL-
pp. rhxo^ov 3 a.KCVoTtvng on I mo"«c 7rrt-
|£cquu fc«audiircnt'Wy dc- |M
cem, idignati func de duobus
fratribus.
lefus aurem quum cos aduo-
cafTet,ait,Scitis principes Gen-
tiu 'in eas dominari, & magna-
tes poteftatemexercere in eas
*5
Mar- 1«.
luc iS-55-
Vcrum non ica eric inter vos:
fed 'quicunque voluerit inter
vos magnus fieri , efto vefter
minifter:
Et quicunque voluerit inter
vos prim 9 efle,fit vefter feruus.
S icutFiliushominis nonve -
nitvt (lhi miniftretur, fed vt
miniftret , Udetque anima luaro
19
30
< j. »/
~ ti
O *j 0^A9$ gTrtTI^WJI^f CtOTO/C /va OIA)-
in redemptions prccium p ro
m ult is .
""fEgredientibus autem ipfis
ex lcricho , iequuta eft eum
turbamulta.
Et ecce, duo czeci fedentes a-
pudviam, quumaudillent le-
iiim prxterire , clamarunt , di-
centes , Miferere noftri Domi-
ne,Fiii Dauid.
Turba autem obiurgabat eos
vtiilcrent: ilii vcro magi.s cla-
mabant,diccntes,Mi(erere no-
ftri Domine^FiJi Dauid.
1% Ec quu fubftitiftet lefus, vo-
Et andientes decern
indignati fnnt at dttvbnt
fratrtbu*.
hfuf autem yocauit
eos ad ft:& ait , Sitits
quia principes Gentium
dominantur eorum : (g>
qui maiorti funl,potefla-
i,6 Jlatetn exerctnt in eis.
2\£cn it a erit inter ves
fed quicuncjue Tolittrit
inter -vos maior fitrhfii
vt-fler mimjler:
Et qui 'voluerit inter
vosprimm rffe,crit vefitt
feruus.
Sicut Fill m h. minis no
■venit mtnij(tari,ftd wm-
niji.are 5 O" dure ani~
mam fuam rsa'irnftio-
nempromuitis. ■
Et egredientibut ill is
xb lertcho , J.quuta tjl
turn turba mult a.
17
x%
z9
3C
Et ccce^ilwi t£ci fede-
tssf.Ctu warn auditrnnt
( L uia I j'm tranprtt &
clahiauemnt , dice»tei y
Domme n.if.rere nofrt^
Fill Dauid.
'1 urba ante incrtpa-
b.tt. eos rt tacerenr.Jt d-
li m.igk dauia.ba.nt , <iV-
ccnti i , Dowh:e mijtrere
1rioJiri,F, Li Dauid.
Etfretit Jefw.fey -voca
V
V
134 [MifiicccmiiiSiiitfL. Addidi particulam ^41*/, vt blicum in omnium dilute procuraodayeruumetfe.Kaque
vim articuli Gra:ci exprimerem j &hiboliam JLatini 5 hallucinantur inhocexpJicandoloco qui m'oneri pufant
paftores vt modeftia? exeplum car te'rij prxbeant (quod 6c
jplinn tamen vt neceffarium paffim pi e€ipirur)c7ufi hie de
ipfiusminifrerijnafara & rationequaaCiuilispouHg for-
ma diirir.guitur,C hriftus occafionem nscrus dillerat.
28 [In]redemptionispretivm,*.v'i<r. Vulgata, r\£<itmptie-
ncm. Verum(vtobrerua4Erarniii , i)r<; ^t/t^iplamreccm-
ptionem non declarat, fed ciusprc tium:id ti} , quicntiid
datur ad eos redunencioi qui ciptuim ^nentiir.H< me, us
^Pro munis , ctri^AA. vide N'.arjci
enntr* vocat.
fermonis vitarem
15 In eas dominari , wrawsjn6jw<nr 'twrV. Cicero de Se-
neclute, Ita enim fenetl** honefla eft,fi ad extremumjpintum
iominatm in [uos. Itaigitur volui exprimerevim pra?po(i-
tionisjytw, turn in hoc verbo, turn in eo quod fequitur lo
proxime,refbluta compofitione , quod etiam placet Eraf-
tno in annorationibus. Vulgata , Dominantur eorum : dupli-
ci errore, quum repetendus fit genitiuus Gentium:& hoc
verbum agud Latinos tertio cafui ifigatur. Sed quod idem
Erafmus'tncet acerbiorem aliquam dominationem hie 'S 10. 4?. Hie initio meo adniirands veiufia^is codite ifti
fignifican , nen probo.vtitur enim Lucas verbis fimplici- inferutur nofiiiTdem veibis 'proffi:s,ciuahuis eadem pror-
bus non compofitis , & hos dicit vocari Euergetas , quod fus fentenifta fcripta Luc. 14. 8 * */Mti Si f»ri-n l* {mk&o ku-
* Tyrannisnonconuenit. Deinde fi itaefTet, Chriftusabu- %»<T*ii>(& U /&{£<>*>< «'a«ttcv4j). eJot^^oi fi ><aj ^ajaxAoSi'p-
fumduntaxatpoteftatisdamnaretrquafi vt inter Ciuiles n f AfmtiSmu , n* .»'**M'*ti8t fit -mi i^i-^vw rwntf, /aun-MU
Magiftratusnodanatur resipfiijied Tyrannis,ficin Euan- *o uJt^orf^t nu t'W-^>i>w i*x>trn?jr*v JfywutMliiiy ht>i»b/, tin
gelica funclione fit eiufinodi poteftatilocus 3 qua vtiheeat xeiiw x^t^'iw wm"%uj£*eri.i*.i<i<i littinvfc «'? iw i\n>* -n-
non abuti. At hoc ipfum eft quod redarguit Chriftus , do- »f , wimd* aw H<nu v, *)« nn'J\ixvcKMiny , 3umx^ i-n »V
censnulli licere in Ecclefiaftico?n utiere quodK£gibus-A *,?$&! <*> wto tt"W- id eft , Fes vero- quxritis ex fitrnax
principibus inTu os fubieflos licea t/Omnes enim efte.v- ategtri, &exeoq»od mains e(f ,nur,ui. Ingrep'i vro tyal-
mus legtllatons SfDomini feruos , inter quos is^demum 1-5 nocati ad pr^nd'um y ne accumbite emintnttoribus locu ,
excellat j_c uji fuerit o mnium diligent iflimit?> &ab qmni . ne quifyUm tt honorxtior fcfenteniM 'f & Jnnhueor atce-
ambitione in alios conferuos vfurpanda_j^motiflixiuis. de-"* t'bi dicat recpe tequoqne infer nu: & pudefias. Qwd
Vnde igitur duplex iHe gladius, Ipii-Ttualis videlicet & finferinre loco atc.mkn.enij ±&quifyixm te hfrior fuptrue-
temporalis , quern fibi papa & alij quim plurimi vfurpat, mrit dkettibi tnuitaur , colligetequoqhefu^erius : eritanetl~
qui tamen neutrum habent? Quid igKur,inquies»nul]am- 30 bixtile.
ne habent poteftatem diuini verbiminiftri"' nullam certe 19 tfywlienMlttf * i»Tnf'&j6f£{jm. Invno excnplari le-
ipfi ne in confeientiasquidem, quibus tamen funtdeftina- girur in nuniero lingular! , i%K-mfi .*^'iy«i/ii : id tft >Egie-
tirfed Chrifti dutaxat (tint legati, vt eius nomine dicant & dienre eo.
agantiacra, non ciuilia. penes quern vnum eft omne ius ^o T>ra'ierire } im^t-u- Vcl Pra?tergredi , vt fuprai> 9.
imperandi,illosquidem audiri, fedvtlegatos nonvtdo- ^ Sic autem venovt melius expnmasut pra'politio w^'.
minos,iubens.i.Cor.7.3S &i.pet.^.}. Vulgata & h.raimus,Trunftrei:id ei>yK'fx>™-
\i Quicunque -uolucrit , '(idiiSiM. Nequaquam docet jl ^utimfitbjiitijfrttcvte' Ad verbum. O^ww l?et'jj't:quun\
Chriftus quibus artibusjfimulata? videlicet modeftij?,aiTi- tamen caf hoc loco non opponarurfedenri nut iacenli,
biiiofiibleantfummum gradum aliouem (quaambirio- (edambui^mi f Vocamt, •"*»w^ ! . V<ce videlicet, rion
he turn laborabanc ipfiZebeda?i filjyadipilci, fed contra 40 per a'ium. Hoc enim potiu.s fignificar T5^A."»,qui'i dequo-
docet in Ecclefia cminere in terris, idem eili atquepu- piam prar/ente: & n ,iMTa.r^7n^ , quum deabfinte.ay ituv.
J 4 Oui't
SECVNDVM MATTH1VM.
€i7rt 3 Tt fate™ 7ivtyiaw C/luv;
kiy>vaiv currrSfKtjQjLi, 1va,avoiy@a<nv
Xts-^dy^vtS-eii; Ji o l'novu; irvfaTO
"\ctv auujwv ol otpldmAjuyi , /£#/ yikqXovSm-
oztv aurm),
KitpaActjOV Ttet.
KAt on yiyyouv ei$ l'e&ovXv/t&t (£
nXdovetg Bw3 <p&yvi ^s^sq to o&q
t P^'iXcLjCov,Ttimol , no^iig a,7n<?&ite
Jbo/L^t^HTccg }
Kiyav cwtoTc;, Tlopdjdvn e-tq rluu YMi-
fxlw tLuj clmvcLvn v$p 3 ifcy c£S*c*)t; dj-
mOlTl OVOV chehfj^jlw , K^ 7l£>X0V fAAT
c&x&i cujtov;.
To? to j oKov yty>viv Iva, <stA«£^3-ji
TopnSsv $j& rS <z&€2(pv\Tov 3 teypVTvt;,
E'lTTOL-n tm dvyzre) ^tm 3 tJbv o @cl-
piteUovu tp")($ Taj l ff01 'Vptei'Sy K&f , ^ n ~
faCnttaie; ffinovov, n^7m>Kov i\oV\zzo-
Qtytou.
YlcpdjSwnt; ch ol /tsg.drircU)t(cq 7toiy\-
ffztvng %g,da>g-z&e9GtTtt,$;ev cwToTg oln-
cvu$>
ca.uk eos 3 8c ait,Quid vultis f&
ciam vobis ?
Dicunt ei,Domine, vtape-
riantur oculi noftri.
34 Commifcratione autem in-
tima commotus lefts tetigit
oculos eorum: & ftatim vifum
J recepcrunt "' oculi eorum, 8c
ipji fcqiuiti funteum.
Ca
P. XXI.
3>
?4
ET I quit appropinquafTent
Hierofolymis, & veniflet
ad Beth-phage ad montcm
Oleaiii , tuc Iefus mifit duos
dffcipulos,
Dicens eis, Ite in vicum qui
vobis eft exaduerfo,& ftatim
inuenietis ahnam li»acam,&
pullum cum ea: ioluite m,ad-
ducitemihi.
Et fiquis vobis "aliquid di-
xerit, dicite, Domino his o-
pus eft: : 'ftatim autem remit-
tet eos.
Hoc autem totum fadu eft
vt impleretur quod dictum eft
per Prophetam,dicentem,
||Dicite "filia: Sion, Ecce,rex
fuus venittibi mitis , & ind-
des afinxj acpullo "fcetui fub-
iugis ajtn<£.
Profecti autem funt difci-
puli , feceruntque ficut impe-
rarat eis Iefus.
97
I uit eos, &alt,QuidyHl-
tts vtfxciamvobis}
Dicunt illi,Domine,yt
aperiantur oculi nofiri.
Mifertus autem eorum
Iefus, tetigit oculos eorti:
& confeflim yiderunt,&»
fequutijunt cum.
Cap. x x r.
ET qttum appropin-
quaffent Ierofolymis, Mar .11 1.
&-yenifftnt Beth-phage [ucl 9*9*
admontetn Oliueti, tunc
Iefut mijit duos difcipt*-
los.
Dicens eisjte in cajlel
turn quod contra yos eft,
& ftatim inuemetis aft-
narn alligatam, &pullii
cum ea:foluite&' adduci-
te mihi.
Etftquis uobu aliquid
dixeritAtcite quiaDomi-
ntt* hts opus habet:& co-
feftim dimittet eos.
Hoc autem faElum eft
yt adimpleretur quod di-
ctum tft per? rophetam, ,
dkentem,
Dicite filial Sion, Ecce, Z a ch-9.9.
•' . ,„. efa.6i.il.
rex tuns venit tibi man-
fuetus,& fedens juper a-
ftnam, & puUum,filium
fabiugalis.
Emtes autem difcipu-
lifecerunt Jicut prxcepit
illis Iefus.
ioh.12.15.
34 Oculi eorum,cwmv 01 o<p$u*juai. Hsec defunt in duobus
vetuftis codicibusj neque etiam reperiuntur apud Vete-
rem interpreter)"!. Vulgata, Viderunt : id eftt£\« \cu. Solent
autem Hebra;i oculos claufos vocare qui videndivfu ca-
rent,acproindedicunturiisaperiri quibus videndi vfus
reftituitur.
IN CAPVT XXI.
1 Ad Seth-phage,z»S<pct^.ld eft,non procul Beth-pha-
ge. Antiqua omnia legUnt Bs9ay)*>»,id eft Bethfphage.He
te,in ipfbrum difcipulorum perfbna. f T{emittet'ibnst-
*£. Eraf.emittit, fonsitKei de quo modo diximus. Vulgata,
munitttt. Senilis poftulat vt pro Remittere accipiatur,cuius
fignificationisexeplaex Demoft.citatdoclirfim 9 Budgus
5 5 Filia Sion, t;~ Svyn&c 2/w. Id eft, Ciuitati Sion. Nam
familiare eft Hebraris filiarum nomen vrbibus lpfis ac-
commodate : cuius phtafis exempla plutima vel vnus
Thtenorumhbet fuppeditabic, & aliquoties ita loquitur
Pindarus. ^ Infidens aftnx , '6h*tCnyjas 0^7 cVov. Non-
brxaenimha?c omnia varie funt a Grxciscorrupta.Syrus lo nulli, propterea quod hoc loco non additur foemininus
interpres fcrbit MS_rP3 [Beth-phage,^ & domum fontis
interpretatur nofter Tremellius,vt phage fit quod Graecis
■mi*, cuiufmodi Gra?cas multas voces vulgus iam turn v-
furpabat. ^ OUarum,iXdLjiv. Vulgata,0/iMt«'.ideft»'-
Aa^aivocjficut etiam vocatur Aft.i.iz.
x Ex aduerf,i-nviaj>-n-\c\ eft.e regione,<A«i«Tiw?c. Sicut a-
pud Virgilium 1. ^En. Carthago dicitur fita Italiam con-
tra. Sic ab Hebrsis quoque vfurpatur "1JJ [neghed.]
3 Aliquid dixerit,ei7rYi -n'.In quodam exemplati fcribitur
articulus, vt paulb pbft, non de afina, fed de afino hoc di-
dum intelligunt, vt illud yju 7tuKov,&pullum,per epexege-
fin dicatur , quia Chriftus diferte ab aliis Euangeliftis me-
moraturfuper pullum ledifle, vtpote cuinullus vnquam *
15 hominum inlediffet, quod de ipfa afina intelligi no poteft.
Etfateor nomen ^^ttn [chamor] quo vtitur Zacharias 0.9,
quanuis toti Ipeciei tribuatur,tame magis propne de ma-
re intelligi : quum jlterum habeantvocabulum Hebra:i
quo afina fignificatur,& quo etiam vtitur Propheta in po-
«V>i, T» 7tvtHTi,dixerit, Quidfacitis* ^ Statim autem At- lo fteriore membro.Sed non temere eft quod Mattheiis turn
3»'a>£ Si.VvA^.C on feftim. Male. Nam vetusquidem interpres afinse turn pulli dilerte facit mentionem. Iam verb quum
putauit ha?c efie verba Chnfti prarmonentis difcipulos, intota hachiftoriadiftinguanturo'k«&wwAO{, neceflenon
fore vt Domini afina; & pulli ftatim facerent illis eos ab- fuit foemininum articulum femper exprimere. Quod igi-
ducendi potefiatem, quod etiam euenit. Erafmus autem tur dicere videtur Propheta Chtiftu fuper afinam & pul-
qui pro ^n^KH legit i^jV^H (vt etiam Theophylaftus & M lum fedifle, nemo non videt quomodo fit intelligendum.
nonnulli veteres codices) putauit ha?cdiciabEuangeli- Nam quia pullo,quemconfcenditDominus,adiunftaerat
fta', Chriftum videlicet his diftis uuTifle vt difcipuli fta- aiina, pulli videlicet comes,ideo dicitur & matte & pullo
tim fefe darent inviam. Vertit enim, Et confeflim emittit vecl:usfuifl"e,conimuniloquendiconfuetudine,ficut etiam
eos. Atqui particula Si, oftendit ha°c quoque a Chrifto vernacula noftra lingua dicitur aliquis ire tubus aut qua-
mandari & praHcribi diftipulis qua; illis refpondeant a 30 tuorequis, fitotidem habeat comites. ^.Txtnifub-
quibus rogentur 3 curjilla inuenta , non interpellatis prius iugit [afina','] tfep liawf uyiou. Hoc eft quod Latinis eft Iumen-
dominis , foluant & abducant : quod videlicet id faciant tnm. Nam fubiugalis nomen quo vtitur Vulgata, barba-
Domini mandato,cui fit illis opus,& qui ftatim fit eodem rum eft.Subiugesautem equas memorat Plinius,fed adie-
illos remiffiirus. Sic etiam vertit Syrus interpres hunc lo- ftiue. Filij verb vocabulum etiam vfurpat Columella, de
cum ,adieclra particula £& hue ,qua;etiam legiturapud 33 onagris loquens,libri6.c.37.vt etiam Marocaprumvocat
Marcum. Dicuncur enim hxcfM^mmQ Hebrajorum mo- virum gregis.Sed malui quod eft vfitatius retinere.
I. j.
Op. XXI. 93
EVANGELIVM
Vi'yxyv rluuovovit^-, tvvttuiXov,}^
t7Ti^n\^V iTvaVOdCLU'mV t» t/^Ttct cwmv,
ygi i7Tii{g£!\'raLy i7ixtvco cwmv.
VVOV CAT TV, oS* a.
Oi Ji oyfXoi ot <Ze^say>vnz %cy ol ct-
fj%)Oc,zMQVO(Ji t g. r n Ku£j.ov, cocruvv a cv tv7q
£"\t,soi<;.
Kouj eicn^dvvTvg uuuvl etq I e&ovAv-
Oi Ao^Oi tXiyOV } OuTvgZgiv iV
GQV$0 7T£(}$YnY\(;0^7rO Nct^OLpid' TA$ ToL-
A/Aa/cw.
Kcu&ioiiA&iv o Iy)<jqv<; at; tv h&v t£
Qzou 3 ^ cJ£i£aA« 7p*vtol<; (gv/;7rct)houu-
jag %cy dypgp^ovTix.G cv izfUpqo' ^ iztg
T^TT-XctJ, T$ KO?^U@l<p£v ifjrn^pl^i,
^ T&$ y&^l&^C, T^TTCOXOWJTWV TOLQ
Key M^i ctJUTGit; Tzypct7rfctj,0 o\va<;
fjyu 3 olKOQ 'Zt^(nv^iq xhnSiicnfl'cLf' vpag
Ji, cwtvv Z7ro.yioiz'rt cmnhijov Aviswe.
Mar.it.Jr.
Inc. 19 45.
ioh.2 i).
Deuc.4.2;
Efa.tf.7.
Iere.7.11.
Mar. 1117
10
ii
ii
UK*
ii
Et adduxerunt afina & pul-
Jum, & eis impofuerunt vefti-
menta fua , 8c " collocarunt i-
pfttm " fuper ea.
Piuriraa aute turba ftraueriit
veftimentafuain via:alij vero
ca;debat ramos ex arboribusj
& fternebantin via.
Porro turba qua; pradbat &
qua; fequebatur,clamabat 3 di
cens r 'Hofanna Filio Dauid:
benedi&us " qui venic in no-
mine Domini: hofanna " 6 am
esvn c&lis alciilimis.
Et quum introilfet Hicro-
foIymamjCommota eft vniuer
fa vrbs,dicens 3 Quiselt hie?
Turba aute dicebat, Hie eft
lefus ille Propheta ortus Na-
zaretha vrbeQz\\\xx.
||Et introiuit lefus in tem-
plum Dci,& eiccitomnesjjve-
dentes & ementes in templo:
menlafque numulariorum, &
cathedrasvendentium colum-
bas'fubuertit.
Et dixit eisj jj Scriptnm eft,
Domus mea , domus precum
'vocabitur: |j at vos fecifris ea
fpeluncam Jatronum.
|Tunc vencrunt ad eum eg-
ci & claudi in templo; &fana-
uiteos.
10
11
11
'3
14
Et adduxerunt aftnam
& pullum , e£* impofue-
runt fuper ens veftimcnnt
fua ,& eum defuper fe-
derefecerv/n.
Tlurima autem tiv> l.t
fltauerunt njejiitveta fux
in -via : alij autem c&dc-
bant rxmosde arbor ii m y
&• flerneba.ni m via.
Ts-.rbx autem qux pnt-
cedebant & ejuxfec^ue~
bantur, clamabant^di ce-
tes , Hofanna Filio Da-
uid : benedicim qui ve-
nitin nomine Domini: ho
fanna in altiRimk.
Et quant inlrajfet Ie~
rofolymam , commota eft
ytriticrfa civ.it as , diceys,
Qm< eft hie r
Populi autem dicebat t
Hie eft Iifm Trophcta a
Nazareth GalUxa.
Et intrauit lefus in
tcmplum Dei , &■ eiicie-
b.tt ornnes vendentes &
ementes in templo : &
menfat numulariorum,
&■ cathedra-* "vedentium
columba-s euertit.
EA dicit ei*,Scriptii eft 9
Domus mea, domw ora-
ttonis vocabitur: vos au-
tem feciftu illamftclm-
cam latronum.
Et accefferunt ad eum
cxa ey claudi in templo:
ey fanauit eot.
Ji Dauid, vel if v aat^i^,Filiu Dauid.Acego maJo^propriam
verborum declarationem fequutus,interpretarijOpitula-
re qua;(b. Nee enim Chriftum pro Deo habebant, cui fe-
ftum hoc celcbraretur, vcpote quern poftea prophetavo.
cant.Deindequa; proxime fecjuuntur fatis oilenduntharc
omnia ex Pfalmo 1 18 etfe petita,& huiufmodi acdamatio-
nibus plebem profperum fucceiFum fuo Meffia? a Domi-
no petiiile. Neque eft curifta conftruclio nos moretur,
quum fa;pe etiam reperiatur verbum y^TI \hofckiah~\ ab-
M
7 CoUocarunt^m-A^mi. Q3a?daexemplarialegunt,t7n-
K2.St<nv,mjedtt. Et aha rurfus ax.*.§i7w,feJii. ^Super ea^lmL-
* y» ctuTOi.Vulg legit t7r&v!i> twtivy videlicet TBif i'»ot>uu. cui le-
clioni fauec Syrus interpres,vt eft lane fimplicifilma.Fro-
benius txcudit imm cul-nit, fuper earn ,a(inam fcilicet. 5
SedexaliisEuangeliftis liquet Dominum veftum fuiffe : *
♦it non afina,led pullo. Lego igitur vel <w-riv fingulari nume-
ro, cum vetereinterprete, vel (vthabent Gra»ci codices)
wu-mv plurali numero s & ad veftimenta refero,quibus ftra-
tisin(edit:veladafinam&pullum.vtcon(entiatMatth^us 10 folutepoiitum pro Opituljri& Salutemadfcrre : ficut Ii-
cum Zacharii. Qu,omodo autem intelligendum fit Do- quetexmultis locisjipfoqueadeo verficuloPialmin8 3 ex
minum vtroque veftum fuiflej quum reliqui Euangelilhe quo ha?c effe petita diximus. Qumetiam prorfiis fimilij
pullitantum meminerint,paulo antediximus. conftruclionisexemplum habemus Pfalmo %6.t6.
9 Qu<e prxibtttj <rooo*.y>m%. In quodam codice additur ^ £enediclw,<>u\cy»(A<!{JGs. Hebraifimis, id eft, Laudandus &
«x/w,ideft,ef. ^Hofanna i o.ortnd.Ve\ciauii,Ho\ana. l , extollendus. fiue, Bene fit ei qui venit in nomine Domini:
Itaenim inquibufdamexemplaribus legimus.NamHe- quern videlicet Dominus Regem nobis dedit. f -Q*<»
Tf«/f,o«^W f-Ve],Isqui venturus erat.Nam(vta)ibian-
notauimus)hoc verbum etiam tnnpore prxTpaftim de
fuiurodicitur 3 quafideeoqui iamfirin via Dicituraurem
j c in nomine Domini venire,Hebraico idiotifmo, qui pecu-
liaris eft Dei veluti legatus. ^ [O qui es~\in[cJis]nlvf-
fiinus, onus u-iA&tc . Hebraifimis. Quia verb obfeurum erac
alioquihocdicendi genus,ideopurauialiquid fuppltdnm
quo illuftraretur.^uppleui autem quod max i me vifumeft
qui rurfus in Thefei vita fimile quiddam refertde A the- 2 ^ accommodatum,quum pntfertim fimilisellipfisexemplu
nienfiumfeftojquoda^xt^a^geftandisramis^ocabant: reperilfem Pfal. 148.1, &7. Qnodfim.igis placebic altera
fi modoficracuprofanis licet comparare. In illo igiturfe- fentetiade falicu ramis, quos teftaretur fe in Dei honon?
fto quum hanc vorem identidem multi ingeminarent, geftare,c6uertes,HojjW[<i^w'f/?]i'» [f<7«]<»/<y/?;>w«.i.Dco.
tandem eb ventum eft vtipfos etiam falicum & ca?tera- n Subnertit, ^t-n'^ £•>)*• Idem hie valet >£ quod xj.v».
rum deinceps arborum ramos Hofanna vocitarentrficut 3° Vulgata&ErafTZMfmt.
Caninius , vir eruditus & diligens , obferuauic ex Rabbi- 1? Vocabitur, «xn&i)Vjray. Id eft,erir : de quo He braifmo
* nrtnimlihric fr ftn-)i|j pt-nrfiir mnm iiiiIto M-iVnf vnrinf fop e diximUS. f La(ronum,Xrigw*. Pietdte videlicet pO-
■jrhnrpc, gu y C n ^' n n'i'iF "j rvA ' r 'Af nr j^ ^"im -ydlUliY puli adquafftumabutentium: cuiufmodi flmt quos Na- „
certis magno cum !uxu plantari. I taque exiftimat hacli- 2ianzenus^/^<?7n)\s« & ^rt/wro'e?'? v< c.it.Alluditautem
gnificatione hoc e(Te accipiencium perinde acfi gefties tur- 35 Chriftus ad Pharifa?orum nomen de quo dix mus fupra,
ba declararet Cefe hos ramos Filio Dauidis ferre.eumque j,7.*:leganti paronomafia ad BiW)E>[phernfii»]id eft,Pha-
Deum ac Meffiam agnofcere.Nam a!ioquin(inquit)fi Ho- rifa;os a verbo V1Q Iparafth.] & D'yns [perufjrim] id eft,
Cinna fignificat Salua quxfo>quid eritSaluaqua'fo, Filio latrones fiue TDi-^puyoi^i vetbo Jf lb [t>arat{\ vr eruditifti-
JK>awid?Vi,dccur cnim potius dicendum (uifft: iji A«tfW|,Fi- mus D.Mercerus gbleruamt,
16 EIi.vh
braice fcriberetur NJyU?in [hofthahnx] vocabuloex duo-
bus corruptis,& per fyncopen contradis compofito: quu
potius dicendum fuerit Nj'iiy'UJ:?! [hofchihx-na~] id eft,
Serua, velopitulare,qua?fo. Fuit autem ha?cfolennis for-
mula acclamationis, ideoque Hebraice exprefia ab Euan-
geliftis : qua vtebantur Iudxi in fefto Tabernaculorum,
quum ramos geftarent ex Domini mandato, Leuitic. 23.
40. Hac de remulta nugatur Plutarchus 0^^^007*^4.5.
SECVNDVM MATTH^VM.
VJbiTiS Jlol Apytepug t(t£f oi T^g/j,-
M&t&c, tm ScwtfJ><na. ct inomoty %$j -rive;
wajjttg Kgpfyvvxg cv W hpd 3 ngj As-
y>V7ug 3 £l'aru,vva) tzS y d &a,G c/l 3 viyt-
Kai h7tcv ouutdJ', A'jtQVeK; -n ovtdi Ae-
cJiTwn cut y wove, Oti cm go/t/avog vnmwv
qcy dyActtyv-mv qgwipTiom ojvov 5
Key ngjjviKinzidv cwrvug, cJtyiAdlV i^co
'nig 7ioAiCjt)geiC RyiQcivictV, Jy hvAjcStj c/aot.
W&HcLt, eh iTTVMCLyOOV &g t!w 7T0 All', i~
KOLj lJh)V OVlthjU jLUCLV 'trkl IMg Ochv,Y)A-
Srzv hr cwrlw, ^guj ooJtv Sjpiv a> amvi &
jUiicpvAAci juyvov' ng] Aiyu auT>7 3 Mji fcg ti
cm ovv }(g.p7Wg fyjnraj &c,Tp a\m>cL. Kcty
KctfiJbvTig 01 //jn.^HTCU iSztV/ngtuuv,
Aiy>vng, Ylcog <s>fy.%$ji/4& d^H^vdn n
cvjw,
A , 7iZi7t£jidi)<; eft I'rtO^vg £i7Fiv a.v%7g,
A \AUUL> Aiy*> v[mv , iox zyym 777511/ y (Cftw
tfgM&jfim'tt , ov /ujvov to -nig ovtwg 7iciti-
<rtm , ctAAciKctv tCv opet toutu) ei7P/\Te^
A"Jd3h7J, ngJj fiAnSrrm &g tIw SuActoscw,
fyjyicnrctf'
Kctf TruvTztQazt ctv oywioyn zv Til <z&£9g-
^XV ' >7n^voy , ng,An'^iiQ , i»
Kcu iA$ovii avraag Toiioyvy-zwyoYiA
Sov avroS chehtonovn oi A'pytipetg jyq oi
furpio'Cvn^t iQ Aat,ov ,Aiy>Wig, E v irotct,
cfcpvmcL jttvvx 7iii&tg ; %cy Tig <m iJh)X&
<vlw ofe.ovoiciv TUilvlw ,
A y 7n>KQjL&ig eh IVjodvc &t7TiV CtVTc7g,
JL'etpv'iazi) vfj.au; Kayca Aoy>v ha,' ov iouv
99
J 5J Qujum vidiffent aute prima- Uy ! Videntesauumprm-
17
18
19
10
XI
<jicLTU.U7&7Klto'
ov-
*To(ZaL7rfiQ-juyt.lL(*)aAivov TrdSftv lw, c%
XI
13
rij Sacerdqtes 8c Scnbx mi-
randailla qua; fecerat,& pue-
ros cJamantes in rempIo,& di-
cenres , Hofanna Fiho Dauid,
indignaci funt.
Et dixcrunt ei , Audis quid
ifti dicanr? lefus autem dixit
eis, Eriam. nanquam Iegiftis,
I Ex ore infantium & laden-
tium perfecifti laudem?
Et eis reliclris , abiitBetha-
niam extra vrbem^&diuerfa-
tus eft: illic.
Mane autem rediensin vr-
bem 3 efuriit.
Et quum vidiflet ficu quan-
da apud via, venit ad ea, & ni-
hil inuenit in eaniii folia (b-
liim: tunc dicit ei^llNe amplius
ex te frudtus nafcitor in ster-
num. Et cxaruit illico ficus.
Quum igitur hoc vidilfent
difcipuli, miratiiunt, dicetes,
Qupmodo illico cxaruit ficus?
Refpodens autem Iefiis ait
eis, Ame dico vobis,fi habue-
ritis fide^neque addubitaueri-
tis no i olum hoc quodfaffH eft
ficui , facietis , verumetiam ii
montiifti dixeritis, Tollitor,
& "proiicitor in mare,fiet:
(|Et qua^ciiq. "precadopctieri
tis, 'ft crcdideritis jaccipietis.
Quuaute venillent in tem-
pju^primarij Sacerdotes Sc fe-
niorespopuli "eti docentead-
ierunt, dicentes," Qua auclro-
ritate facis ifta ? Sc quis tibj
deditiftam aucl:oritatem ?
Refpodens vero lefus dixit
eisjnterrogabo vos & ego re
quanda : quam fi dixeritis mi-
hi,dicam ckegovobis qua au-
ctoritate ifta faciam:
l< > "Baptifma Iohanis vnde erat?
17
18
ctpet Sacerd<>t h & c «-/-
bx tnirabilia qua- fait,
& pueros itamunta in
j templo &dicentes,Ho-
j fauna filio Dauid 3 mdi-
j t nat 1 funt
l & Et distrunt ei, ^t'tulis
quid ijii dicHtn ? lijtn
autem dixit en, Vtique.
nunquam legiflis , Quia
ex ore infantium &• la- Pfal.^.jr
cientium perfeajit lau-
dem ?
Et rclitlis Mis, aiiitfo
raf extra ciuitatem in
Bethaniam, ibujue maw-
Mane autem reutrtes
in ciuitatem,efuriit.
19 Et videtiifia arborem
I •vnamfctti njiam , -venit
| ad earn, & nihil inuenit
in ea mfi folia latumtty
' ait i(li, T^jtriquam i-x te Mar.n.iJ
, frucim nafaturinfem-
ptternum. Et art facia eji
1 continuo jiculnea.
10 Etwdentes difl'f-uli
. mirati funt, dichei, Q^o-
\ modo cotitinub aruit f
ir RefbondeiH auiem Ie~
ftu ait eis , ^Amen <iica
I vobtf jl habueriris fide,
I &non hafiaueritk,non
' foium de ficulnea facie-
! tis, fed&Ji rnonti huic
j dixerhn, Tolle,& tacia
' te in mare,fict:
*•! ht omnia ciucecunque ..
, . . . * 7 Mar.n.ij,
: peticruu in or at 1 one, ere luc.io.i.
. dentes,aicipietis.
1} Et quit vemjfet in te-
plum,accejftrunt ad cum
docetem principes Sacer-
dottt &■ ftmores popitli^,
dicentes,In quapoteftatt
ha-cfi isi& qiM tibide-
dit hanc pottftattm?
1 4 Rjfpnndens Iefttt dixit
eis,Interrogubo vos <& e-
go vnii {errr.oHem : quern
(i dixeritis mi hi , <&■ ego
t bis dicam in qua po-
tejlateha'cf.oo.
Baptijmws Iohannk
is!
\6 Etiam,vaj.'Vu\g.Ftique.'ErJLC.Quidni} id eft 5 wwc tV o«. illudficut. Vide fupra 8.53.Erafinus,.^»oe/ acoditf.cui.
^ ?erfecifti,ncttnpnew.'\.iTi\iov.<.. Nam m c$'tiov idem hie valet <f Vroiicitor, /?w»3in. Sic Erafmus in annoucionibus. VuJg.
quodn\e<e».i.quodomnrbusruispartibusconftat,ita vtni- laclate: paifiuo per aftiwum expreiro, ficutetiamancea
hilnequedefitnequefuperfitrfumptanimirummetapho- ««p3«-n vertit Tolle, pro Tolluor, quod relpondec Hebraice
ra a numero quem ti'awv appellant Geometry , qui tok s- ^ coniugationi Huhpahel.
ioTO fufum iai>( «"p».Nam upw; aytllfjuK Humerus par dicitur, it Trccando , 61 t« <&e?Tfj%»> Id eft, inter precandum.
is nempe qui in duastantum a?quales partes diuidi poteft: Vulg. & Eral.ad verbum,/« oratione,nimium obfeure.
etpiux aute a»'Sprt>7rcc pro roa'j» vfurpatnr 2. Tim. 3. 17. Vnde *f SicredideritK,7n&uovTsc.lk& yerbum,credentes : fed partici-
^iw/)Ti'f«v, dmpTig'<nt,il;*p-n£eti/, qux frequenter occurruntj pium hoc loc cooditionem in fe includit.
interdum proTrxootco.i.perfeftum & integrum reddere: i 25 Eum adierunt^jisYixZw au-nJ. Hoc ordine ha?c verbi
interdum pro af/M^w & sTWi^'^M.aptare & prsparare, vt colloco,PrincepsSacerdotum & Seniores popuii eum do-
Rom. 9.22,2. Tim.3. \6, & alibi. Csterti quod in Hebra?o centem adicrunt : idque propter amphiboliam qua? eft iti
iegiturn^D , [yjfadta,] ab interpretatione non diffentit. Latina vetere verfione nam alioqui videripofTet Piinci-
Na qua? funt perfeAa etia funt firmifllma. Sed &Oris vo- pes quarto cafij dici. ^ Qua aucloritate, a/mi*.i£ju<n<ti
cabulu pro voce &teftimonio accipitur. Vide fupra 18.16. 15 fiue Qua poteftate. nam inter lit i parum intereft. Quajfiui-
19 Ficum, nntlw ,-arborem videlicet. Itaq.Vulg. & Eraf. mus autem quod minime ambiguum videri poffit.mu'* ve-
per periphrafin interpretantur Arboremfci : a qua tamen rb pro -n'« annotauimus fuprd,i9,i8. Vide i.Cor.i 4,29.
periphrafi hoc eodem verficulo difcefferunt. neque certe 24 T{cmquandam,xoyi int. Ad sexb\im,Sermo)iemynum.
neceffaria erar,quum amphibolia omnis poftea tollatur. Sed Hebra?is(vt iam ante monuimus) n31 \iabar\ rem o-
21 Addubitaueritis , <Aaxf«$im. Qui ha:fitat,altercanti- 20 mne ingenere fignificat , atque adco pro parcicula indefi-
busfententiisfecumipfequafi litigat,& difceptat, vt an- nita vfurnatur: pro quo Gra;citheologiinrerdumx9TPv, in-
notat docliffimus Budseus in Commentariis.-quamobrem terdum ft^g. vfurpant.Poni aute iv*(ia eft vniOpro Tiv*,fae-
etia alicubi vfi fumus difceptandi verbo. Sic etia accipitur pe ia eft a nobis annotatu.Hoc lgituromnino lllud eft,quod
Rom. 4.20. & Aft.io.20.Denique JieuyinSnq eft quod ver vernaculo fermonedicimus,/e vont demanderay ynmot,
mculofermonedicimusjfiiredifficulte. ^fioc[qundfailum j,e 25 Baptifma, to lH-miay.*. Sic vocabatur ovMtx<h%>a>>s
ffttyrii 7 * ws sv*«. fub.^e*t^«v.Vulg.£>ejfcM/nf<i, Ad verbu, lohannis prardicatio , totiimque adeo eius miniiterjunj';
*
dp. XXI. ioo EVANGEL1VM.
Praedicabat enim Baptifmum refipifcentiae ad remiflio- vkiflim interrogans. Sic enim eos ad [ohannis teftimo-
nerapeccatorum,Mar.i.4.VideAft.i9 3.Nectemerevel niumreuocat, ex quo difcere ipfos oportuerat quiseflet
quafi tergiuerfans Chriftus de bapcifmate Iohannis iftos Chriftus,& quo lure haec ageret.
Sup. 14.15.
ax^r^p7mv\ OiehJitXoyi-
fyvTo 7rxp' lawmq , tey>vrt$ , E av &7m-
/uSfjyE 7 ^ ovgpvS' ipptYifMv, A/ot-n cuo ovk
'6fa<?djoztTt axnrS '■>
axvLu cut; <ts^9 pyrLuu.
olSttfAp. E"<pH CWTxTiC, f((tyCWTV<;y QvJ\
lya "hiya u/mv cv Ttoict c^ovaict toujtu,
710100.
T; J\ vfJuv &0YAi\ A' v^r^'Troc, et%$ ti-
7T&-, TiXVOV U7TW>6j OH/tU^V ipyiQl CM 7&f
afXTTiKroyi fj$v.
gpV 'j [AATV.fM'fcft&etC, Ct7TH X$t.
Ko/ <3>&(nX3z0v~fdcflu'rtpG> i cjynv 00-
crttVTttx;. O j')k>n)xeJ-3*h£*7rtV3 1 E')<oi)ffl
(>/? J(CfJ) ovx aTttlXS*.
Tiq on rp cfb'o iTlVlHOI TV ^ XVIfJ^, iQ
•nztrt°9<; > Kiy>vcnv oujrc?,0' (?zmp\9<;» Ag-
yeicus'Q^o I views, A iauul) Xtyoo v /uav oti
Gtvz/.&vcLf qg-jcbj 7K>pvcy <^r^gcty>\Joiv V-
(JtCL^HC, rLu>J fiaoiX&IClM t£ ©got/.
eh^oouujtii; i&i ovk , 6ki<?ix)ou.'n avroS'oi
V^LlHQ eh IcNlVViC, « /UUHKfJU&Xldl\T& U&&V,
7» 7n<ZiVT0J\ (LVrCf)>
A/folw gZ^GoXIw dLKAVOUTt , A'v-
0£^>97O^ tjc Iuj oinocficaTOTVic^og'ng itpurtij
wc. 20.5. aiv df/jnhava,, yg\ Q&tf/mpv avrd '/£%/?-
SWOi, (£ &pU%iV <ZV CISJTCtiXtuoOV-, %cy coko-
S&uvKFt 7tvpy>v %cy dz^Jbio avw yioop-
y>7$ tfofjf d7nS\\fxvi<7iv.
O'tc j viyytcnv J(gJ\°$$ 7Wf ^ptp^ryv
ctm^iiM tou; <fovXoi$ clvtx <&&/; rots
ytoopy>u; ?&£eiv roi$ ^pjfot^ aviS.
KctfAct£ovTZ$ oly6co^y>) vats JbvXots
16
18
19
3°
Efa.si.y.
iere. *. it,
mar <•■.
"e cado 3 an ex hominibns ? At
illi ratiocinabatur "apud fe,di-
cente?, Si dixerimus 3 E caelo:
dicet nobis, Quare ergonon
credidiftisei ?
Sin autem dixerimus. Ex ho
minibus,tirnemus turbam.|o-
mnes enim habent Iohannem
vtProphetam.
Et refpondentes Iefu dixe-
runt, Nefcimus. Aiteis&i-
pfe,Nec ego vobis dicam qua
auftoritateifta faciam.
Quid autem vobis videtur?
Quida habebat duos filios : &
accedes adpriorc, dixit,Filia-
bi,hodieoperarein vineamea.
Ille veto refpondes air, No-
lo :fed poftea " quum relipuif-
fet abiit.
Et accedes ille ad fecundii, di
xit itide. Is vero refpodes ait,
"Ego^tdomine.Sed noabiit.
Vter e duobus fecit quod vo
luit tint pater? Diciit ei, Prior.
Dicit eis lefus, Ame dico vo-
bis , publicani & merctrices
' praeeunt vobis in regtiu Dei.
Vcnit enim ad vos lohannes
'via iuitiria?,& noncredidiftis
ei : publicani vejo & meretri-
ces crediderunt ei. vos autem
qui hoc vidiftis, non refipuiftis
poftea,'vtei crederetis.
I Aliam parabola audite, Tuit
quidam paterfamilias qui pla-
tauit vinea , & fepem circum-
pofuit ei, foditque in ea torcu
lar,& ajdificauit turrim, 8c "e-
locauit earn agricolis : ac pere-
gre profeitus eit.
Quum autem tempus fru-
druumappropinquairet, mifit
feruos fuos ad agricolas , vt e-
ius frudus percipcrent.
Agricola; vero , captis eius
feruis,aliu quidem cascideri.it,
16
17
iS
15
31
3'
<i
33
34
35
33
54
3i
vnde trat : e cxlo 3 an ex
hominibw? Jit illicovi-
tabantmterfe, dicemes,
Si dixtrimufyEcalo: <f»-
cet nobis, Quare ergo non
credidiftis Hit?
Si autem dixerimus,
Ex hominibm : timemut
tmbamomr.es enim ha-
bent Iohane/n ficut Tro-
phetam.
Et refyondentes Iefu y
di.\erunt y N efcrmits. ^iit
itln £r tpfe,Nec tgo dico
•pobts in qua potejhtfe hac
facio.
Qjiid autem volts vide-
tur-Homo quidam habe-
bat duos filios :& accedes
ad primum , dixit , Fili
vade^hodie operare m ■vi-
nea mea.
Ille autem refpondens
ait,Nclo:pcftta ante pee-
nitauia moms abiit.
Accedes autem adal-
terum^dixit fmditer. JLt
ille refpondens ait, Ego
aomincty non'unt.
Qun ex duobus fecit
volant ate patrit} Dicunt
t'uTrimw). Diet illxle-
fus,*Amen dtco -vobis quia
publicahi gr meretrices
p rtcedut yr si regnitDei.
Venn enim aavos lo-
hannes in via iujtitia, &
>.on c edidifits ei:publica-
ni autem & meretrices
crediderunt et.vos autem
videmes, nee pcemtetiant
habuiflis poftea, vt cre-
dere! a ci.
Aitam paralnlam au-
dite : Homo erat paterfa-
milias qui pluntauit vi-
neam,o- fepe circundedit
eiy&fbdit in ea torcular,
& jedificauit turrim, ty
locauit earn agricoln : (tf
feregre prof c~tx> ejl.
Qui aute 'tempus fru-
Eluu appropinqusffet mi-
fnfcruosJHOs ad agrico-
lasvt acciperetfruci ei 9 .
Et agrkolx^tpprthen-
fii feruis eius, aliumexci
^ L delo,i% ou'e$Kv»:id eft a Deo.Ita enim melius apparetan-
thithefis.& ca?lum pro Deo Syriace vfbrpari,quidam Sy-
riaea? lingua? perivusobferuat: quod tamen eft ad lmpe-
rium referendum, vtfurfum homines mentem attollnnc
quum de Deo agitur. ^ \atiocmabantur, J)fKtyi£cvn.
Id eft, Rationes conferebinc in vtranque partem, vt con-
ftat exfequente dil mmate. Icaqueficconuertere malui
quam Cogitabant cum Vetere interprete, quern fcquitur
Erafmus. Supra camenidem verbum (/WojVfs^conuerti
Difceptare, id eft 'fium.i-^i^tf. vbi de mutua colloquutio-
ne agitur , quam Latini Dialogum vocanr Vide Mar.2,6.
^ ^pudfe,zvf>' :cui-n>7'.'Vu\Q,nta,Intcrf did eft in iojjiuc.
Z9 X£uun> rvfpuiffst, f/*Tv/M\»3%i<. Vu gata & Erafmus,
per periphr3iin,7 > aMf>e»fi<t motus Hie autem & paulo pbft
/M-m/MnQBC l pro/j>'m'OHv ponirui :de quo fupradiximus 3.1.
Hoc eft quod dieimu vern.)culofermone,]er<j«i/er.
30 Ego [ab'o^tyi. Subauditur m>pAic/jtaj,qvioc\ exprefll.
Origr nes legir,v<^ >tu^i,Eti im domine: & meum veruftif-
fimum exemplar,s'}« r.6^% t/Wjw.f^ojDowj/nfj aleo.
31 Trxeiit vobt*,<s>ee(ty>vtri\> t///*?.i.ceflantibus & recufan*
5 tibus vobis, properant ad regnum Dei, vt vos opoi tuerit
faltem eorum exemplum imitari.Iraquepigireimproprie
hk dicuntur quos nemo fequatur.
32 Via iufiitio',^ Uu, A>wg<wuj»c. Erafeodem fenfu, Tir
viamiuftittx.i. vita & moribus integer, in quo nihil reprc-
10 hendi poflet.nam "l*n [<& m/>]pro vua S: moribus accipi-
tur. Sed Scccis/f/poflumusaccipere prowfo'cTov, vtfit ha-c
fententia, Iohannem veniiFe qui eos in viam iufti tix indu-
cerct. Prior tamen fenfus magis eft genuinus. ^ Ft cre-
deretis ei, i« TnTiSoTt^ ajj-nf. Iter igiturad ride edfxira^'xeix,
iy quoniam cogit morbus vel inuitos ad medicfi cunfugere.
33 Ehcauit,f^(JhTv.Cic.^.in V erre, Xenonad fe pertinere
negabat, elocatum ejjefundum diceb.tt. Vulg. & Era£ Locauit.
nulla quidem-fenfus iniuria : fed oiK-nJere volui nullartt
efte caufam cur limplex procompodto vfurpemus.
20 35 Cxcidcrunt, tf;t°?v. Sic lego ex fide vetufti codicis,
non sV^e^v a Jiyp quod fi^nificatpellem detrahere. Sed &
Syrus interpres S; Vulgata noftra fie legerunt.
37 l{cH<.r*
SECVNDVM .MATTH^VM.
^
37
ouny,ov /u^Jid y\Qc/iv 3 ov d\ ccTrtUTtivaP, ov
r&X&ovaA ity gs^jptuv' H&j Itidiyijuv (W-
.if ov avr .tejWjb vipaTrticvvlctfruov (J.x. I
icuuTvT^, Oi/to? ££w o KhnQyvd/uyt;, <hvve, \
yiXy&vofAAax awiS.
KCU /\ct€6vTZ<; AUTO'.' dZ^l&zXoV i%(*)1$
dfJL7nXcovoi; %ey atTniiretvav*
G'tolV owo ^aOh o "ituQjioq 7$ a^TrtXco-
voQiTi 7it>Mo-\ to7q y*ct)p2s>7$c,x.eivotG ;
Ae^uatv auTzJ' 3 K<x;toug ngtxcoC&iv-
~7\z<r{cLWTvvt;' y^t a^7nXwctoMJ)no~ircLi
aiXkoit; yecoyy>7c, :) oiTivic; s $7rdStt) acvcnv ptx>-
TZftTOVC, }(JZ.p-TVVC OV TD?£ l^QQiC, CtWTZdV.
K%yti etvw7g o I y\aovq i Ova% 7tzn ctvi-
yvwn ov Tcuc,y^.(pauLc, 3 Aidvv bit ctTnJb-
viftg-oTtv ot oiytoS"o/u(ottvTit; , outvq g«$ow-
Bvei$ wtQcthbuj yavi'X^' Trrx^t Ku&.ove-
fyiiiv oLta , k$j esi 3uv/n$t,<pi 6v c'<pSuX-
A/a7«TD A£>a> v/luv gti ctpdnotrxf a<p
vjuftfln ftcLo-iXeio, to Giov^^f JhSyiwrcLf
. *0V£< 770/Ot/Im TDUC t^pTTOVQ clvxai;.
YLctj o 7ncmv 'On r Xtdvv tStvv 3 3vvvXu-
P
4 o
41
41
43
44
'alium vero trucidarunt, alium
autem lapidarunt.
Rurfum mific alios feruos
plures prioribus, & fecerut eis
itidem.
Poftremo aure mificiad eos
filium fuum,dicens, Reuere-
bunturrilium meum.
Agricola; vero viib filio di-
xeruju "inter fe,||Iftecft hqres,
venite,trucidemuseu, 6c ob-
cineamus ha?reditatem eius.
Et captum ei\ ciecerunt dx-
tra vnuam,& trucidarunt.
Quum igjtur veneric domi-
nus vineae, quid fackt agrico-
lisiliis?
Dicuc ei, 'Malos ipfos male
perdet:& vinea fuam elo...abic
aliis agricoJis , qui reddenc ei
fru6tum temponbus fuis.
Dick eis Iefus, Nnnqua le-
giltis in Scripturis,||"Qt-ie lapi-
dem reprobarunt sdiricantes,
' is factus eft caput anguli : iV
Domino fa&ii eft iftud, 5c eft
mirabile in oculis noftris ?
Propterea dico vobis , fore
vt tollatur a vobis regnji Dei,
&deturgenti qua; flrat eius
fiudtus.
|Porroquiceciderit fuper
lapidemiftum, con fringe mr:
lot
deYuntyatium occidtrum^
ahum vero UpidaMerHt.
3° Itcrum mifit alios fer-
uos plures frioribia : &
fecerwnt illu JimiliteT.
3/ lyouifiime autem mi fit
ad eos fili& fuur/tydiccnSi
V ertbuntm fiUum metf.
38 ^4gricol<ea t utem i >i~
dentes FHiutrt , dtxemnt
intra, fe t fficefl b&res 3
■vtnite , ocadamifs eum, Infra i5.| '
& habtbitnm baredita- * 27-1
loh.uSj
tern eius.
Et appreb*nfum eum
etecerunt extra yineam t
& iccdnrnnt.
Quit er-'o venerit do-
rninns vincx, quid faciei
agdalu Hits?
^4iunt Hit, M Jos ma-
le perdet: &■ vinettm fuX
locabit aliis agrkolls,^ui
reddent eifruc~lvmtem-
poribttsfuti.
4 1 DicitillisIefui,Nun-
quam legiftu in Strtpttt-
tis, Lapidem quern refro ?CMl -
baueruntxdifcartes,bic a ^ '
facliM eft in caput an*u- rom j,.jj
/;.♦ A Domino factum eft a. petr.a./
iflud , &■ eft wrtabde in
\ oculis noftru}
4J, Idea dico -vobis quia
auferetur a vobu regnii
Dei, & dabitur gentifa •
cienti fruiltts eius,
I44] Ltqui ceciderit fuper
J I lapidem ifliim,(Onfringe-
19
4°
4^
57 J^euercbuntur.ciTfdTmtnvmi.i.til^avvmi. Orta (ignifica-
catione ex eo quod ij quos puder, foleant facem ab iis a-
uertere quorum afpedum non furtinent.NonnulIi addunt
parciculam Fortafle,vel(vt ipfi loquuntur) Forte, quia a-
pud Lucametiadiferteaddicurl'swc. Alioqui.n.(inquiut)
videtur Deus ignorare quid Gt futurum, quum Iud*ei Fi-
lium ipfius no fint reueriti. Vnde poftea cUribfe qua'ftio-
nesOrtsfuntde prouidentiajdequibusmulta Erafm.hoic
loco. Ego in nullis Grarcis Cod. reperi particulam tout vel
omnino huius relatiui inrerpretaciones, quantum intelli-
gere poflum. Nam alii cenfent enalJagen efle Hebrsam
foeminini relatiui proneutro, quoHebra?icarent,& pe-
rindemterpretanrur acii wn fcriptum eHct, quod refera-.
5 tur ad complexum orationis : vt fit bic fenfus, Lapis reip-
dus ab archicedis caepit efle caput anguli : qua: res fada
eft a Domino, & cum fumma acimiratione a nobis lpeda-
tur.Ha?c e-ft, jnquarri,quorundam interprets tio,quxmihi
limplicilli ma videtur. Plerique tamen ^x Gratis & Lati-
■tvix* additam hoc loco:& quod ad qugftiones illas attinet, 10 nis interpretibus (inter quoy pagci omnino fuerunt He
puto manes eiTe argutias.Loquitur enin\hic Deus ih per-
fona patrisfamiliasjhominurn more affirmas quod eft ve-
rifimile futurum : fiv.ut poenitere quoque Deum dicimus,
quum tamen confilium non mutet.
38 Inter fe, aiiavmn. Vulg. Intra fe, id eft Apud (e. No-
ftram inte:pretationem Er^inannotationibusafFert , &
(equentia etiam conformant. Nam alioqui aittw-nh vtro-
quemodo verti poteft,vtdiximusfui'raj.9. <f Obti-
neamuf, ^tw^w^u.Idem hie valet %hv quod «f *7w.i.vi ot-
brajailingu^perit^velad caput, vel adangulumreferunt.
Nam vtriirique, & >uqctM, id eft Caput,& j«n'i, id eft Ari-
gulus,Gra?cis foeminimum eft, cam reritiuo cbniieniens.
Hanc poftremam fententiam fi fequamur, vertendum e-
jr rit, A Domino fact us eft ifte,videlicet Angulus:quo mo-
do explicat Theophyladus, & poftea 5*o,<«tsw, Mirabilis.
& ita citatur hie locus aC ypriano,lib.De oratione.Si aute 1
referas ad w^ax^,iJ eft Caput,vertes quidem neucro ge-
nere,(icut fecimus,fed diuerfo fenfu.Neque enim relatiuu !
cupatum aliquid retinere,quod etiam H^^x r ' ir dicitur. z G pertinebit ad totum orationis complexum : fed ad Caput
41 Malos male perdet, xjikciI n^icut foroteoi. Tranfiltapud
Grgcos hoc diftum in prouerbiu,ex ipfius natur^comuni
fenf u : vt apud Arifloph. in Pluto, &>n! r o\u ^yJyjisiiaoCfVt
v *& alibi paflim ex hac pracjara fententia, » Ji ham /$oum tiS
$cv\&Jowni Hef,VA<pt\' . • . i
42. Quern lapidem,\idn cv. Mutaui cpllocationem ver-
borum, quia Latini ab hoc dicendi gehere abhorrent. Na
illud Virgilij , Vrbem quam (iatm, veftra eft, plane eft poe-
ticum. f J£dificantes,ddKoShiM>ul)Tts\.ttchite€L\,iic\xt
duntaxat. Sed(quod veterump.icedixerim) vtraquehsc
interpretatio mihi videtur incommoda,neque aliude pr,o-
fetta quam ex Hebraica? lingua? ignoratione. Auguftiims
quodam locohabetj faciumefiei, (smj'tiT,) &■ eft admit abi'tis,
jc quod non probo.
4? Quaferat eius fr actus, vnuiuvTi 7vU Kstfmii «u/w.VuIg.
& Era£ad verbu, Faciemifru&us eius. Nos verb, quia de re
iam praefenti non loquitur , in participioconuertendo vfi
fumus periphrafi,& noftro more,ferre frudum maluimus
fupra 19.4. ponitur e 7ro<>fW pro Tniti-nS(„ve\ i SH/juovpysiex 3° dicere quam fruftum facere. Ca?terum fruclus regni Dei
Hebrarorum confuetudine.Familiaris eft autem iftatran- ferre dicuntur qui tota fua vuafe regni ca?leftis ciues efle
ilatio facris fenptonbus, quoties agitur de Ecclefia.i. de comprobant,& frudus illos edunt no carnis,red'Spiritus>
ca?lefti Ierufalem. f is facltts eft caput anguli,^ i-fani- dequrbus agit ApoftolusGal.^.iz.
3w «'c x.t<p«L\L6 ywia?. Vulg.& Erafm. ad verbum, Hicfailu* 44 Confringetur , (nu&\<L§ri<mujt. Vetus interpret & E-
efl in caput anguli -.quod dicendi genus Hebraicum eft , pro y- rafiuus conuerterunt Co»<p.*/7 r '!&. ; r«r,apud Lueam, cap:io.
Coepit efle caput anguli. Nam ita hie accipitur verbu yi- 18. fed hie redius verterunt,Co>//"«;igrt»r.Nam -3Aotrot funt
yn&ui, vt It) fupra cap. 19.5. Cai>ut autem anguli dicitur Ariftoteli qug in frufta difliiiunt, vt glacies,vitrum,tefta:
lapis in angulo pra?cipuus, qui totius ardificij iundurara quaflari verb pofliint qua? tamen non confringuntur.Ca-
fuftiner, ac proinde alibi dicitur *xfiy>vttjot. qua de re vide dendi autem verhohkvtiturde iis qui ad Euangelij pr*-
Ephefa.io. 4 Factum eft ij} u d,i-%ji-n culm. Tres funt 40 dicationem velut ad fcopulum irapingunt.
J iij.
Cap. XXII. I02
EVANGELIVM
Ltic,
apoc
4S
46
3-rio€fcq'e<p ov «T' ax Trid^'kiyifmtri ainvv.
Ka) drvovartvnc oi apytepeis tyy oi <&&-
etaujoi rat; G>$)p£o/\oU cum! 3 zyvcocmv
Kaj QnouvTic, olutdv K^THcTttf 3 g<po-
tIw ojutov &%pv*
Kitpcthctfov k£.
hi) j 'XT' Al x, )>?n»iptdi)c, olyutov$ 3 7ivL\iv&i-
H'jmpicodv Y\fioLoiK&cL ryJougp.-
vw ax§(>SP'7ru> fi 0,01X^30 cue einvmcrt yx-
Key cbTiisliAt tvvc, cTouAo^ CUlTh }{g.-
xicmjf rove, WtiOwf&iiQVc, &c. tqu£ yxjuyuq.
%g\ov% tldihOV iAdliV.
Uct^tv dmvatev dM«c £ovXovc. 3 \i-
yav 3 E'/ttbits Tsis k&kTw/uDjjoiqX £ov tx> cL-
dLSOv inSiV mvi mgiotL 3 oi Tcw&i/uyu <£ to
■> \ r
Ti ac rove, yxfjyve,.
Oi J dfA/t7\Y\0~tLVTeC d,7iy\K^J3V 3 o jU${J &tg
T)V IdlOV CtlepVjO J &iC <TUUU ifX7W£yLCLV CWr.
Oiq Xoi7n>) 3 %gp,TYieuvn$ tovc. £xXac
ourd 3 v&qjl(tbw it) afmwnivax.
Kwovaxu; Jlo fictottevc. oopji&n' %jy
TnfA^ou; t» ^■^.tSj/h^.tol cuutS 3 aiim-
teai tovc, <pov£i<; GMeiVVQ,*j tLuu 7T0hlV cw-
7w; cvt7rpn(ri.
ToTi htyti tv?c JbvXotc ojutQ 3 O* /dtp
tianv a%ioi.
Tlopdji&t owu *£kiTO,c, <hi%oJbv; ffi
oStev 3 f(cfj b'ovtt av <&pYm 3 ^Xio-wn etc,
"msyt/uyiS.
K.CLJ d%ih$QVTZ$ oiJhvXoi OK&tVOl&C,
Titg o<Jbu$ > auAMyx<y>v 7mv7nc.o<rot4 Jj^$v 3
mnm&U™ <& dytdvU' @ sVawo&w 6 yi-
H$c, ctictK&t,v^ja>v.
IC
fuper que vero ceciderit, : 'diC-
fipabiceum.
Etquii audilfent primarij fa
cerdotes' acPharif^i parabolas
eiuSjCognoueriic h<eedefe dici.
Et quu ftudcrent eu prehen-
dere, timuerunt turba 3 quonia
vt prophecam eum habebat.
Cap! x x i i.
TjjVnc "refpodes Iefus,rur-
ium '"' loquutus eft eis per
parabolasjdicens,
Simile eft regnu cqlor u cuida
regi q fecit nuptias filio fuo:
Et mi fit feruos fuos qui vo-
carent'vocatos ad nuptias:fed
noJuerunt venire.
Rurfus mifit alios feruos,di-
cen s^Dicite vocatisjEccejpra-
.dium meu paraui, tauri mei &
altilia 'madratafunt 3 & omnia |
parata:adefte ad nuptias.
Ilfi autem quum hoc negle-
xiirent,abierunt,alius quidem
"'in agrum fuum, alius vero ad
mercaturam fuam.
Reliqui vero prehenfos fer-
uos eiuscontumeliisaifecerut,
& trucidarunc.
"Rex autequum fctf^audif-
fetjiratus eft : & miflis copiis
fuis, perdidit homicidas illos,
& vrbem eorum incendit.
Tucdicit feruis fuis^Nuptia?
quide paratae funt: fed qui vo-
cati fuerantjnon erant digni.
Ite ergo ad "compita via-
rum, & quotcunqueinueneri-
tiSiVocate ad nuptias.
Et egrefli ferui illi in vias,
congregarunt omnes quos in-
uenerunt,ma;ospariterac bo-
nos : 3c impleta: lunt ' nuptias
conuiuis.
45
46
8
tur: fuper quern rerl ceci-
derit,contereteum.
^ Et quu audiffent frin-
cipes Sacerdotum & -pha
rife farabolat \ tiui, co-
gnomrunt quod de ipfi
dice ret.
Et quterentes eum te-
nere, tunuerunt turbo*:
quoniam ficut propbetarn
turn habitant.
Cap. xxii.
ET refyondens Ieftti^ .
dixit iterum in pura-
boltt eisidicens.
Simile faclum ejl re-
gnum cxlorum bomini
regi, qui fee it nuptias filio
Juo:
Et mifit feruos fuos 110-
care 'inuitatos ad »«-•
ptia-s:^ nolebantyenire,
Iterum mifit altos fer~
ttos,dicens,Dicite inuita-
tts,Ecce prandiummeum
paraui 3 taur: mei &■ alti-
Im occifaptM, & omnia
paratarvenite ad nuptias.
lilt autem tieglexerunt'.
& abierunt, alius in vil-
Lm fuam , alius 'vero ad
negotiationtm fuam.
i\eliqui yen tenuerunt
feruos eiw, ey cotumetiit
affeclos occiderunt.
I{ex autem quum au~
dijfet, iratm efi y & mif-
fis cxercitibw. fuis perdi-
dit homicidas tlios &ciui
tat em illorutn fuicendit.
Tunc ait feruis fuii y
TSljiptix quidem parage
funt, fed qui inmtati e-
rant nonfuerunt digni.
Ite ergo ad exitut tia-
rum , Cr quofcunque in-
ueneritis , vocate ad nu-
ptias.
Et tgrefii ferui tins in
via*) congregauerunt o-
mnes quos inuenerunt t
malos & bonus : & im-
plel*funt nuptix difcum
bentiutn.
10
<(DifiipaI?it, \iKuiji.Vu\g.8i. Eraf.Co»teret. Ad verbu, Ven-
tilabit:id eft,ita comrainuet vc minute partes in auras di-
fpergarttur.Intelligiturenimex confequenti antecedens.
Cic.in Pi{bnem,Statuam deturbare.amigere.comminue-
re, dilfipare. vt fit hoc verbumetiamvehementiusquam
45* ^Ae Tharifei, my o\ **yi<Tqot. In quodam exemplari
fcribitur hsh oi T&tufi%rut,& Scribx.
IN C A P VT XXII.
I t\e(pondens,'£m>ift$ti<. Aut improprieaccipitur hoc
Vt'rbum,ficutapud Hcbraros fiepe njy Ihanah] aut (quod
verifimilius eft ) varij hinc & inde agitati funt fermones
quum ita caepit loqui Dominus. f Loquutus eft^-mv,
i.ik*M<nv Hoc enim commodius eft propter fequenspar-
ticipiumw'yov.
j Vocatost MXKiifjSfJitx,. Vulg. & Eraf. inuitatos. Atqui in
Grajco idem eft verbum ingeminatum : & vocandiquo-
que verbum in hoc arguneto Theologis eft peculiare,ad
res videlicet fpirituales tranflatum. Sed & apud Hebra?os
O'Nnp [{eruim]pro inuitatis conuiuis accipitur,vt I.Sam.
9-13-
4 Altilist, t*t «77?w.a orA^Hi, quod declarat cibare & a-
lere,ficuti annotar Eraf.vnde etiam apud Iren^um Jegitur
Saginata,riiiufmodi funt Athena?olib.9.^jinc k,ilu>%<>) <nnv-
■ni. f Maclata nSu^i'a.Hoc verbum bom quum de fa-
crificiisproprie dicatur, poftea ad alias etiam epula* tra-
dum eft. Sedhocquoquecertumeft, profanos eriam i-
pfos principes ohm folennia conuiuia fuifle afatrificii*
aufpicatos.
5 In agrum fuum, ej ( lit iJioy Jyu'v. Vel, rut fuum. Vulg.
J F//Z<ttw,quod Erafmus improbat in annotationibus.
7 Xfx> /3aojA««. Incodicibus vetuftis additur e*«Vef,
ille. <fy ^ Copiis fuis,tnisp!tTiv\tfstin auuii. Notandus locus,
vt fciamus Deum quidem non efle vllius fcelerisaufto-_
, rem f fed tamen fceleratorum etiam operam exequendis ^ .
10 juftis Cms iudiciis adhibere. fi quidem copias hkfijaTapT ^^^
.-pgllarRon\a.nQ,vrfirronps > qui licet infeij diuinornm de-
jcretorum , Ierofolyma deuaftarunt. Copias autem quam
^Exercitus dicere maJui ex Latins lingua; vfu.
9 Compita, </hf l<hn. Vulg. & Erali ad verbum, Exitus:
J J quod mihi vifum eft obfeurius. Copita autem Latim vo-
cant laxiora in vrbibus fpatia, \v qn^ viri plut-pg fvf^ f '"
definunt.Alij interpretantur vicos vrbis frequentes, quos
vernaculofermonevocamus/eirM(!i/i^//infe.f.i.qi)ibusple-
rique prauereuut.Sic autem allegorice intclligit Cftriftus
*° gentes.per orbem terrarum di/perfas,pra?dicatione Euan-
gelij aggregatas.
10 /i7«'jc«.«ni«.Vulg.£/<«,id eft <*or«,'quod etiam repre-
hendit Era£in annotat. ^ T^w^i^ja^t, id eft nupta-
le c6uiuium.In vno exemplari legicur vu^t*', «• thalamus,
' quod melius conuenir. ^ Conuiuis, a*at«.«,aV'»v.Vulg.&
Eraf ad verbum, Ateubentibua. Sed fxpe iam dixinuis ilia
participia
SECVNDVM MATTH1VM.
KctfMyi curia, Lrcup£>7m$ctcniX3v$
uxh txr) iyoov evJb/Lyt yt/u^v, Q> eh £<pt-
Tots eiTrtv o (Bctcntevc Tc7g JfexAvotc;,
AWOUVTei; CWTS 7I0<fbL<; %<y ?$7{yt.$ , CLggjVe
■> \ \ ■> P I \ ' * ' t \ >K '
cuutov, i(cy QMhcLMVc etc to o~kotoc; to ojqca-
tcqqv' cm&i t^ctf ox.Xauu$tA$<; i^ 6 fipu-
y/uyg'tyJ'oJbvTav-
rioMo/ ytp eon k\y\toi> oKiyi <h qm-
hiXTOt.
Ton 7ivp<<L>dwTt<; oi ^>aQjL(jwioi avju-
CovXiov iXct&:v 07mq ojutov Txu'\i$'4j<mow
Kcu *i>m<r&?X.cv(nv owrtA tvvq j^gcdn-
tolc. <wtuv$ 'ffiH'epSfe.vav , xiy>vnc„
Aithtonctte > o'lcfot/ufyj bnctXYi^mq&t,}^
tLuJ^vtS SiOUCV dXndtia. SlehtOlt&iQ,
Xffjj » /uuihi ovi vfei ovehvoi; £ y& ^Ximic,
tic, zs^pati)7nv cu)$g°p r mi>v°
TLl7Tt OVU) »/UUV, T\ CPU dCH.il y ity^l 6 «-'
vouj mvoov Kcuartej-ih ov >
Tv£<; J O Vnooi's tIu> 7tUW£JLttV ouuTtvv,
MTrtyTi/ut 7ni&J^iT%,\zmYL£pra4 >
tl
II
'4
'5
\6
17
18
Ingreiliis autem rex vt fpe-
claret conujuas, vidit illic ho-
minem no indutum vcfle nu-
ptiali:
Tuncdicirei, Amice, quo-
modo hue introifti non habes
veftem nuprialem ? "At illi os
occlufum eft.
Tunc dicit rex mmiftris,Li-
gatis pedibus &manibus eius,
'tollite eum,&:coniicite in te-
nebras exteriores: |j illic ent
fletus & ftridor dencium.
|| Mulci enim iunt vocati,
pauci vero electi.
||Tunc profe&i Phariiari co-
lilium ceperunt " vt illaquea-
rent eum in fermone.
Itaque mittunt adeumdi-
fcipulos fuos cu " Herodianis,
dicentes,Pra.'ceptor,fcimus te
veiacem efle, & viam Dei in
veritate docere, ncc quequam
curare : non enim reipicis ad
perfbnam hominum.
Die ergo nobis , quid tibi
videtur ? licet " cenfum dare
Ca?fari,an non?
Co^nita autem Iefus ma-
Jitia eorum, ait, Quid me ten-
tatis,hypocritae.
Intratth autem rex vt
yidcrit di{cnml/cntes: &
vidit ibikomintmnove-
jlitHtn -vefie nuptial: .
Et ah illi , ^Amiee t
cjuomudo hue intra jit no
habens yejtem nupaale?
^tilleobmutun.
Tunc dixit rtx mini-
JirHj ligatu mapibtti &•
ptdibui eius rruttif. eum
in tenebrat exttriores. ibi
exit fletw, & ftridor den ^ P" 8 ^*
ttttm ' ini.15.jo
1^1 Multi enimfuntyoca- Sup.ao. >£•
ti,pauci verb electi.
Tunc abeuntes Thari- Mar.n.ij
fei confilium inter unt yt luoao.id
caperent eum tn fermone.
16
Et mittunt ei difcipulos
fttus cum HerodianUf di-
centes, Magifter> fctmut
quia vera* es , &- viam
Dei in >< rit at e doces, &
non eft tibi cura de ali-
quo: non enim rejbicH per-
sonam hominum.
j_ Die ergo nobis, quid
tibi videtur? beet cenfum
dare Cafart,an non?
Cognha autem left*
nequitiaeorum ait, Quid
me tentatnynypocritxl
panicipia apud Hebrseos,!oco vet baliu nominu vfurparf.
ii M illi os occlufum eft,i Si i^nm^m. Ad verbum, Capi-
ftratus eft, id eft,prorfus obmutuit,quafi capiftro aut fre-
noiniedo. Vulg. & Eratobmutuit. Sed hoc eodem cap.v.
54,Vet.incerpres conuertu «>i'/Mi(rE,Glentium impofuit.E-
raf.ox obtu rauit.Cette inrerdu pro cnonrL accipitur tranfla-
titie.etiam mariaccommodatum, vt infra Marci 4.39.
13 Miniftri.<,J)i.MvoK,id eft,iis qui conuiuis miniftrabat.
Alioquipotius dixiflet imc vmpi-miejVt fupra 5.2^.
^ Tollite eum, tt©m aviiv. Hjec non legit Vetus interpres:
reperimus tamen in omnibus vet.codic.atque etiam apud
Theophyla&um Romanum.
15 Vt,om>s. Vel, Quomodo. Poteft enim vel coniundio
efle n\txM t vel pro infinito fubiunfto accipi, vt Linacer lo-
quitur. ^ lHaquearentyirttyS^uaam. Vulg.f«^ev*»t,l.
6fa\d.£axnv,vt loquitur Lucas 20.10.
\6 Herodiann, n '&>fiM iv . Quinam Herodiani vocen-
tur a Matthso & Marco, non fatis conftat. Quidam, au-
ftore Epiphanio, quod etia ante ipfum fcripfit Tertullia-
* nus de prsfcript. ita vocatos efle arbitrantur quofdam ex
Iudseis qui velut ex Iacobi prophetia Gen. 49,10, Hero-
dem haberent pro Meflia,quod alienigenarum primus a-
pud Iuda^os regnarit.Id verb quu de Herode magno An-
tipatri filio fit intelligendum > qui iampridem obierat,
quum hsec agerentur , & ipfi etiam Iuda?oru m genti ma-
xirne fuerat inuifus , non video qua ratione ha?c opinio
probabilis v deri pofllt. Alij igitur exiflimant Herodia-
nos apellari qui cenfereut tnbuta Csefan foluenda, quibus
videlicet colligendis rexHerodes Antipatri filiusab Au-
gufto eflet conftitutus. At ego fateor me nufquam hoc le-
gifle : quanuis non negem Herodem veluti precarib re-
gnum pofledifle : idque '6m <?o&i; Ttm^ivoK , vt ait Appia-
nus E'fA<fvKt»y lib.^.Sed vthoc concedam, quorfijm tame
iftanunc faftiocommemoraretur,mortuo lampride He-
rode,& Iudsa in r-rouinciam redafta? Fortaifis igitur,He
rodiani ab Herode illo magno cognominati funt , qui, vt
eratillehomoprofanus, noumi quandam religionem ex
Paganifmo & Iudaifmo conflabant. Nee dubium eft quin
Herodes Antipas & reliquiillius liberi paterna veftigia
* (equerentur. quam fententiam videtur confirmare quod
Io.Dufius, homo in his perfcrutandis eruditus & fumme
diligens,citatexLexicoiuris,nempeHeiodem regem Ce-
cum ex deferto adduxifle Gra?cos , quos in terra habitata
fouerir, qui feftam fecerfic,& ex eius nomine funt Hero- _ , .
diani appellati; Dorfiothita?quoque fiue n " r (Luzijjj ! q^?o- J/<^t/*^-^ t
damTalmudis loco appellati, videlicet a locovnoTaEdu-
y fti fuerunt.Hxc ille,de quibus, vt ^dmodum irjcertis,«V«- r
yo>. Sed & illud facile coniici poteft fiquis conferat Matth.
i5.<S,cum Mar.8.^,Sadduca?orum opinionibus fauifle He-
rodem cum (uis. Denique probabile eft eos qui ributum
Csfari dandum non efle defendebat (quorum ie<5ta? prin-
to cipes fuerunt Iudas Gaulonites,& >adducus quidam Pha-
rifsus, vtfcribitlofep.li. Antiq.i8,t.) ab Herode & auli-
cis aflentatoribus fub publics libertatis fpecie fuifle de-
fenfbs,quatenus quidem id tutb facere poterant.quum vi-
delicet paterno regno fe fuifle magna ex parte a Romanis
1^ fpoliatos a?gerrime paterentur magniilliusHerodis libe-
ri. Hinc illud fermentum Herodis, Mar. 8.1 5, & forraflls
ilia? fimukates quarum fit mentio Luc.23.11 qua? hue tan-
dem deuenerunt vt Herodes Antipas proditionis accu-
fatusLugdunumdeportaretur.Sedexpenfis omnibus pla-
xo cet mihi Syrus interpres, qui Herodianos interpretatur Ajn
crannn n^l, [dtbeth Hiraudu] id eft Heiodis domefti-[^*f^
cos, fiueaulicos, a Pharifeis nimiium idcirco adfcitos vt[
in quancunque partem refpondiflet Chriftus, irretitus te-
neretur.Futurum enim vt G cenfum Romanis foluendum
25 eflfenegarer, pro feditiofoab ipfo Herode inGalilaea a-
ptus poenas daret: fin verb foluendum diceret, in Herodis
maleuolenthm incurreret, qui & ipfe libenter iilorum iu-
gum eatiifliflet. ^ Viam Det,-rlwo<hi™&ioS. Heb.id
eft, qua via fit hominibus incedendum vt ad Deum & fe-
30 licitatem anernam perueniant. ^ln -veritate, <» *a»3wV, i.
vere & Cincere: quod apud Demofthenem declarat in-' **-
*»9W*?,apud Hebrxos P0N3 [beeme h.~] ^ jid ptrfenam,
fit woa'swmiv.Id eft ad externam hominum fneciem,fi;ne vi-
delicet quifpiam diuesan pauper, vtad eius voluntacem
3 j (ermonem infledas.
17 Cfw/«»»,KSv9cv.Vocabulum eft Latinum,quo proprie
fignificaturfacultatum fftimatio,pro cuius ratione, prout
tempora tulerunt,prouinciiles,audoree!us rei Augufto,
fublatis omnibus veftigalibus , tributum penende unt.
40 Q, u 'd autem iftud rei fuerit,vide fupra 17 i?>& Mar.12.1 4.
18 MaUtia™ ■mm&aii. VulgiVegw/r/^vt & alibi fa?pe,ni- *
raium angufte.
1. iiij.
«5B /
19
10
II
Deut.25.5
11
2-3
M
Cap. XXII. 104
Rom. i}. 7 ak/toT^ A7ro«Am otw in&*}ff*>&Si *«*"
nnc, cujTov a,7fflhdvv.
Iuc.24.j7 ■ ', . , , / > \
EW 77? *^T03avM MW g^V TOWa , '^7-
%& aimf, t(cq axa^nai (Wip/np i~zJ&<hX-
(pdcUJTh.
yctv <mipjui£i> ^ a/QWJt t!w yiwajqg, aovsu
TZS cL<hX<pCfi MTV.
T'&epV Ji 7IUVTIVV a,7Pt^UVi K&j W| l 7
yiwih.
EV tm ovZ avctgricri 3 woe Tyjiwfoit-
g-ctj yvuuvi ' 3 vnivvi c, yb i%pv ojutLu.
Rhzva(&i,iuL}iei<foTi$T&gygp<pa4 > iu,ncti
EV^otu zvctzztai ouvt ya/uyuoiv, ov-
ti caiyt/uu farcy , aM- cat; ayyiXoi iQ
EVANGtLIVM
*5
to
ij
:i
2'
2.4
18
19
10
Oftendite mihi numifma '
cenfus. Ipfi vero obtulcrunt
ei'denarium.
Tunc dicit eis, Cuius eft i-
mago ifta & inferiptio ?
Dicunt ei , CxLns. Tunc
dicit eis, "[| Reddite ergo qua?
flint C^efaris , Ca^fari , <k qua:
funt Dei,Deo.
Quum igitur hoc audifTent,
mirati funt: & omilio eo apie-
runt.
|| In illo die adierunt eii Sad-
duca'ijUquidicut no eflc refur-
reclionc: & interro^arunt eu,
Dicetes,pra?ceptor, |Moles
dixit , Siquis morfuus fuerit
non habens filios 3 eius fiater
ducetarlinitatis iurevxoiem
eius,& fufcitabit Tobolem fra
tri fuo.
Fuel ut aute apud nos fepte
fratres: & primus vxore ducla
obiit:& quii no haberet feme,
reliquit vxorem fua fratri fuo.
Similiter etiam fecundus &
tertius, vfqueadiilos feptem.
Poftomnes autemmortua
eft &mulier.
In refurreclione er^o cuius
e (epte erit vxor ? omnes enim
habuerunt earn.
R e fpondens aut e Iefus dixit
eis 3 Erratis , neque Scripturas
{cientes,neque potentiaDei.
Nam in refurreclione neque
"vxorcs ducunt, neque nuptii
datur: fed funt vtjJAngeli Dei
in ca:lo.
il
26
17
19
' Oflendite mihinumif-
ma census. _yft illi obtu- «
lerimt ei denarium.
Et ah ill is leftn^Cuhn
eft imago kxc & fiper-
fcriptio ?
Dicuntei, Cafarit.
Tunc ah illis, Reddite
ergo mx funt Ctefarit,
C*ftrh& qujefitm Dei,
Deo.
Et audietitei mirati
funt : <&■ rtllFto to abie-
runt.
In illo die accrffcrunt
ad turn Sadd»i£i(qm di-
cunt non effc refurreilio-
nt.ni) &• wterrogaKeriit
Mm,
Dicentts, ALigifler,
Moyfei dixit, Sim. amor
tutu fuerit non habens
filium } t>t ducat fiat er c-
itus vxcrem iUius, ty (li-
fe itet femen fratri fuo.
Erant autem apud nos
feptem fratres:&frimus
•vxore ducla junclua eft:
tynon habens femen^re-
liquh -vxorem fuam fra-
tri fuo.
Similiter fecund tis &
tertiuty-vfcjue adfeptimu.
Nouij?ime autem om-
nium <& nmlier defun-
Elaeft.
In refurreilione er^o,
cuius eritde fepte -vxor?
omnes enim habuerit ta.
Rif]>iir>den> autem Ie-
fus ait ill is y Errati*y ne- .
fcientes Scriptures neque
r uirtutem Dei.
In refurreilione enim
neque nubent, neque nit-
bentm -.yd ftmt fiiut An-
geliDetinado.
agidefpecie, non denumero, quum litis efTet velfilium
reliquiiTcvc idem Eraf.re&e oijferuauic. ^F ratcr y l a.'-
cfUfif. vd, illo recufante, proximus ugnatus,vt ex Rutha;
hiftoria liquet. Hoc autem intelljgicur deeoqui maritus
f no eflet,vt apparet ex his legis verbis, Si quum habitarinc
fratres pariter. Nam coniugati ieiunclam familiam ha-
bebant. <[ Ducet af) nitatis iure,Vhyx/xCfdb(7^. Vulg.&
Erai'mV t ducat. Hoc vocabuIumrelpodetHebra?oCrrD»
[iabam,] quod non dicitur dequauis vxore, fed deea de-
-Jr.
19 DenarimrhJbMAeAov. Numus hie Romanus eft,cuius
loco in Oriente drachmis fere vtebantur , per€x:guo in i-
Ris ponderis difenmine. Iuda?i Verb ficlis vtebatur, vt nu-
mo ^b^e/^> cuius quarta pars itidem fuic drachma. Vide
fup.17,^4-
ii i\eddite, ^iJhrf.i. Perlbluite, vt fupra 5 . %6. Admo-
net Erafmus hoc conuerti etiam porTe prsfenti tempore,
Redditis:vt intelligamus Chriftum arrepta occafione no-
tafTe illorum vitam : quafi diceret, Redditis Cxlari quod
illius habet imaginem, & illud reddite Deo quod Dei ha- to rrium qua? ex hac lege ducitur, quia videlicet cognata eft,
bet inferiptionem atque imaginem, nempeanimam. Sed ideftaffinitateconiuncla : vtmagfsfpechle quiddamvi-
fateor me no videre quomodo ha?c interpretatio cum re- deatur hoc quidem loco figniheare ti VhyatAfytim, quam
gulis Grammatical coha?reat. Omnino enim fcribendum 7t)x«^J«».quo pofleriore verbo vtitur Eunpid. in Hecuba
fuilfet) iicrojA'cAiTt TaKeiftrufye K.eu<m&i, "ibiijhn olJj ^ to t« Qto J pfoeoquod Latinidicunt Affinitate cum aliquocotrahe-
itS esJ.nec enim ha?c refponfio cum interrogatione ccha?- je re, & Sibi .irfinem afcifcere, Hebra^i verb (rn [cbathan.')!-
reret. Eft autem hoc a Chrifto additum adpungendam taque adhibenda fuit periphran"s,vt vishuius verhiexpli-
corum confcientiam,allufione fimuJ fafta ad ea qua; tern- caretur. Nam etiam y*.p"&s Gra?cis non modb generum,
plo Dei ex legis prarfcriptoperfoluebantuninnuens etiam fedaffinem etiam ingenere iignificat, atque adeb vxoris
ipforum peccatis hanc feruitutem acceptam ferendam> interdum fratrenijVtapudSophoclein in Tyranno.
cuius tamen onus patienter ipfis efTet ferendum, niB Deo io ^ Sobolem,aiTifi/^. Hebraice yni (^rah] quo nomine figni-
vellent obfiftere. ficaturin gewerepoiteritas. Sed quum in Hebra?o Hat me-
14 Filios , tikvol. Ad veibum, liberos. riMut autem ap- tio non feminis , fed nominis , corlfi^ de mafcula tJiuurn
pellatione coftat etiam filias intelligi. Sed hie agi de maf- prole hoc loco accipiendum.
cula tantum prole , colligi videtur ex ratione condenda? zo Totemiam Dei,tiw JuA a^ t« 3» J,a qua nimiru pen-
Legis. Namfiquis filias duntaxat reliquerit, perinde eft, 15 detcorporum refurreftjo & futura ilia vitaomntm hu-
quod ad familia? quidem nomen attinet, ac (i orbus decef- manum captum fLiperans,Philip.j,n.
fiflet: quum nomen ad pofteros per filias tranfire non pof- 30 Vxores ducunt, ya/j.oSmv. Erafin. MxttimonUm corJra-
fit. Praeterea Deut.i^.7, non fit mentio feminis.i. pofteri- f;»»t:quod tarn mulieri quam viro conuenit. Vulgata,ATM-
tatis in genere(quod Erafmus tamen arbitratus eft) fed fi- 6e»;;quod eft mulieris tantum. Atqui ww de viris dici-
lii & nominis. Canerum quum Vetus interpres conuer- 30 tur, ficutja.MM^ de mulieribus, vtfuperius monuimus.
teritfilium, & Erafmus quoque, vt quidem extatimpief- itaque neutram interpretationem fum fequutus. DifR-
fa eius verfio , ego plurali numero verti filios, Grarca fe- rentia tamen ilia inter ja^wn & ja^H&o/ perpetua non eft:
quutus: quod tamen itaintelligendum eft vtfeiamushic (quu veJitPaulusmulieresviduasja^ej/ji. nubcrc,i.Tim.
c.14.
SECVNDVM MATTHiEVM
105
5.14:8c i.Cor.7.?4, mulier dicatur i^mou pro y*./M$uirtt)
fed hoc tamen Joco & pJcrifcjue aliis videturobieruanda.
^7S[uptum ^«f«r-,cK^t,ui'foviw/.D;cutur cv.yciuigt&zq quas pa-
rentes Uyt/M&Tiv, id eft nuptum tradtint,in aliorum pote-
ftatem,!. Cor.7.58. vt vel ex hoc verbo. colligendum fit in 5
filubuspra?feriim collocandisrequiri eorum confenfum
in quorum funt poteftate.Sc eas dfci ja^i^a/ pafliua figni-
ficatione, eorum refpeftira quibus nuptum dantur. Vui-
gata, 2vj<6e»f«r.-quod barbarum eft. Erafmus, Elocantur,id
eft USifbvmi. f Ahgeli } £'yTtK»t. nempe quod ad nuptias &
reliquashuic vita; proprias conditiones attinet,nonqubd
fint corporei futuri:qua de recopiose Paulus 1 Cor. 15.
Use* JiwG-a#&<&o*M$ Tflvei'&pv x;j
dveyvcdT* to pnSiv v/luv x'zsotS @a« > M-
'JS'VTDt;,
£y*) &}/uu Oeot; AC^a^x ^ Ozot;
Sioq vrt&v y d?<Kci favTitov.
Kctj miovTu.vnc, 01 o'fcAoi cJ%i7rMosGir
TO %7Ti TM J)J)cf)(Yi UVTS.
Ot Si $ciQjiOTyoi a'/zvavLvnc, on api-
fxwen (gi$ SadV^^y ore, ow.wjrQyiomr lm
TOCtOTO.
Y.aLfi7fltg2PT/)0iv ex; vc, clCtuv vojllvioc 3
7Tti&i^cav u.VT0V)f(ey teyov,
A/cAz.'o7taAg , nolo, cjtoAw (AiyiAn cv
r&Jvo/utq) 5
O' Jtl'noou; H7Tiv ctvral ' 3 h^yt7i^ai;
KVQJ.QV TOV QiOV GOV rjl oA>1 TYl }(Cf,pJiOL
cot) : t(0jzv oAm tm 4 y /t? GOV , %£] QJ, OAY\
TY\ SfgWQlCf, GOV.
&djTi(yL 'j ot^piot cturvj , A yzim g4<; t
7TXy\010V 000 ( *>Q OlOUJTCV.
^.VTOLVTcaQTctfc; Jbcnv unoXaufq oAog
De refurrectione vcro mor
tuorum nonlcgiftis quod vo-
bis di&um eft a Deo, dicentej
I' Ego fumDeus Abraham
& Deus Ifaac & Deus Iacob?
Deus non eft Deus mortuo-
rum, fed viuentium.
Et quum Waudiilet turba,
perciilia eft ob doclrina cius.
||Phariia*i ver6,quum audif-
fent eum 'occlufille os Saddu-
ca:is,coa&i funt in vnum:
Tunc intcrrogauit eum qui-
dam ex lphs " Legis interpres,
tentans eunv>cx: dicens,
Prc,ccptor,quod eft manda-
33
54
55
56
17
3'S
3V
40
turn maonum in Lege?
Iefus autem dixit ei,|Diliges
DominumDeum tuum ex to-
to corde tuo , & " ex tota ani
ma tua, " & ex tota cogitatio-
ne tua.
Iftud eft primum & magnii
mandatum.
Secundum autem fimileeft
huic, I Diiiges proximu tuum
vt teipfum.
" Ab iftis duobus mandatis
?i De refurrecHcnt au-
tem mortmrum nun le-
giftis quod dlElwm eft a
Deo, dkente vobis,
51 Ego fum Dttis Ahra.- Exodi ]»4*.
bam g? Dew ijaac &
Deys Iacob ? Non tfi
Dem mortuorwn } jed "»*-
Uentiutn.
53 ; Et atidientes turh*
mitabantur in dotlrina
eiw.
Pharifei autem,audie- Mar.12.2S
tes quod file ntium impo-
fttijjet Sadducteii, tontte-
nerwit in vnum.
35 Et intern gauit eum
vnw ex eis Legis dvilor>
tentans eum.
$6
v
?8
40
Mag ifter,quod eft ma-
datum magnum in leo-ei
^4it tlli IefwyDU'ges Deut.g.j.
Dominum Dcum tuum luc.1c.27.
ex toto iorde tuo , 0- in
tota animatua 3 & in to-
ta menu tua.
Hoc eft maximum <&•
primum mandatum.
Secundum aim m fi-
mtle eft huic , Pd'gts Leu.19 it.
proxttnum tuum ft cut te- roar. 12. j*.
ifft
iphtm.
In hi* duobu* manda-
31 Vobis, v/mv. Vulg.hanc particulam ponit poft \iy>i-
7c?iDicente vobis.
jt Ego fum, E'yifi/jLi. inHebraeo non additur verbum:
quod quum fuppleri etiam poftit prxrerito tepore,viden- 10
tur regererepotuiffeSadduca?i Deum his verbis teftatum
efle non quod effet, fed quod fuifietiJlo.um Deus,quan-
diu videlicet fuperftites in v ; ta extitiflent. Tota vis igirur
argumentipendetaredaexjlicatione horum verborunl
Deum efle Deum alicuius, quibus nimirum fignificatur 15
vbique in Cicris literisnon temporarhim quoddam , fed
perpetuum beneuolentia; foedus , quo Ecclefiam , id eft e-
lettorum coetum, a reliquo mundo feiun^ it Deus. Quod
liquisexcipiat neficqu-dem ftabiliri corporum refurre-
clionem, fed fignifican duntaxat piarum animarum im- to
mortalem beati-atem, imb (ic euerti corporum refurre-
flionem,quum illos corpore mortuos efle conftaret. dica.t
autem C hriftus Deum non efle Deum mortuorunv. res-
pondendum eft primum, Sadduca;os id non potuifle exci-
pere, vtquinegarem etiam aliquem efle Spiritum a mor- 15
te fuperftirem, vt teftatur Lucas Ad.i?,8. Deindejaliud
efle Abrahamum quam Abrahami anmam,ilIo enim per-
fonam,ifto alteram t.int,um ems partem (ignificari:ac pro-
jnde fie futurum vt Deus altera tantiim ex parte dtci pof-
fit Abrahami Deus,quod abfurdiflimum eft, praefertim fi 3°
fpedetur quo tempore & quibus confolandis hoc dixerit
Deus apud Mofen, turn videlicet quum de viuis Ifraelitis
ex j£gypto hberandisageretur,quod didum mmime co-
ueniret fi Deus eflet dun' axat animarum feruator Supe-
reftalia obiedio ex Rom. 14,9 , vbidicitur Deus etiam 35
Dommus efle mortuc rum.Sed ne ifta quidem repugnant,
imb fie confirmatur corporum refurredio.Quinamen:m
Chriftu<; impei ium obtinere in mortuorum corporidiei
pofletjfimors rllis perpetub dominaretur? Noneftigitur
mortuorum Deus ex Sadducarorum hypothefi,qui corpo- 40
ranunquam refurrectura fentiebanr, quum Deus tamen
did non poflit eorum refpeftu qui nequeexiftain,neque
fint vnqua extituri. Sed eft Deus etiam mortuorum, ex
PaJi hypothe(i,qua? ipflufmetChnfti rcfurre&ione nici-
fjnquoniam videlicet corporate mortua quidem, funt in
nihilum redada, & C hriftus ilia fuo tempore animis rur-
fum adiuncla in aerernum viuificarir, vt fit verax in foede-
re cum patribus His fimcito. Quomodo enim felices (in-
quit Tertul. de refurre&ione carnis)fi ex parte peritu 1?
34 Occluftfft os,i<pi/M»crf. Vide fupra 11. ^ In -vnum
'finmajun. Ad verbum, In idem : id eft,fimu!& eodeloco.
35 ^^« interpm v.(juk.o< id c ft TQv/^j.cfr.u, Scriba: vt di-
ferte dicit Marcus 12. zS Hebrsi m C[wo*-<r/j] vocani.Vn-
de & m .ri[/or4/5]ficut Grid's vi/xik2; & mouc funt 7ra^vvf^.
36. Magnum,fMyaM.i.omn.um maximum. Nam alioquf
nihil paruum eft quod Deus mandat. Hi nc autem appa-
ret cuiufmodi fuerint lfti legis inrerpretes,pra?cipuum vi-
delicet ipfius finem ignorantes, vt &noftn huius ieculi
Pharifei.
37 Ex, cv. Ad verbum In : quod miror in hoc primo
membro fuifle mutatum.in duobus fequentibus feruatum.
a vetere interprete & Erafmo. ^ Et cx totet toghatlo-
ne tua, K& ct I'm t* hand* <sw , In Hibraro legimus,Et totis
yiribus tuis. Apud Marcum autem & Lucam fit mentio
ifjuo: &<Aiwo/a?.Qjjatuoreniinpartium meminerunt. nem-
pe wpJixs, 4"^ <^i"w«'«*»w l%vot, quum in Hebra?o Deur.
6.5 tres tantuni commemorenrur, nempe T iNO \iJS3 roV
\\ebab ncphefch m<od'] id eft,j(5f^)a,4^>*i.<^ «9-u,fiue Jlulifjut.
'i%<4 hie pranermittitur, & <A»Wo* at'dunt Marcus & Lu-
cas, nempe vocabula non numerantes, feii fententiam i-
pfam explicantes, quum <S)«Lmx fit ipfius & mentis & vo-
luntatis virtus.
39 Simile, ifxx.U. Id eft fimilitervniuerlale. ^Troxi-
tnumj Tiiv Tr^tiuiov. Vide Luc 10,29,
40 ^ib iftis pendent, zv raoTMj? Kfi^iTtf. Vetus & Eralm.
ad verbu In his. Gc n.apud Hebra?os cor.ftrtiitur verbum
nbn [talah^vt i.Sam.iS.n^Na iihn[taluibat!ah]fed in he
pra?fernm fignificatione Latmi ita no loquuntur,Fortaflis
aire hafc refpicn'it ad nl£W:lO [totaphoth,~\i\\x& appedi iuf-
ferat Dominus vt legis fjumfM****i&e quib* dicemus infri,
Cap. XXIII. 106
016/uLpq t{^ ot <z^$rirq Kpi/tsjtvrctf. ^
Mar.n.tf. Sumy/Aim n <y$ae^' &,v ' >i7m ~ l 4 '
Asj^i oyTO/^, n«? Sv k&QJl Of 7rr<i6-
Pfal. 105.1 E<W Kvpio$TzfKvejL(f> fA9^i Kct-fov
XZSnTTCiJioV Tp7JZcfhfV <TOU.
E/ om/? Aa£/c/2, %g.AeicwTW KvejL0v>
TIMS VIOC, uJJTtl %£l J
Ktf/8«AiC. iAiVCLTO ttJM^ %rOY,QJL^ff]V OUj
Xoy>v. x<h iTvX/uwrtTu; ctir cateiVYig Tng
EVANGEL IV M.
43
44
t:
SfcEfd.?.*.
K«cpaAo/of %y.
O ■nc I'jjcrot? zXctAncrt ro7g 6%\oi<;
Myav ,E to tvjc. Maxre u> c, KgSn&paA i-
qpSicmv oi T pct(A./uyt r rt7g ^.ol^aQjiawfoi.
UcWTtt iv bcrucd &7iw<nv vjtMvmpeiv,
TMp&iTZ <& TTOMVi' Ky'JTVt ip^Ct CUJT&V f/«
*mieive. \iy>v<n >b,<£/ ov TtnioZm.
bJe^lXchaai yb (popnct jSctpza, %<y Jbg-
CcLgzLKTA j it) 'fhmSictoiv 'fhrovg Odfjyu,
e rfyJ'cuv3-&>7ia)V. Titfj J)zktvAc*) ew r mv ov
Sihovai Kivriavui outcl.
TlcLVTU 3 Ttt ipyt CLOT THHUOX -2&£PC TO
Uum.1^8 S*a£mvcL) Tc7g a»Sgep7n>tt; TrKwnwatn j
deu .6.2, 7n <ppXci)ny]e/& ewrtvv , tyq jLtzyzXwjxcn
ift.15.10.
& 22.31.
7» z^carieht rp\fj(cf.nk(jOV cw'mi
tota Lex & Propheta? pendet.
||Coa£tis autem Pharifaris,
interrogauit eos Iefus,
Dicens,Quid vobisvidetur
'• deChrifto illo? "cuius filius
eft? Dicunt ci,Dauidis.
Diciteis, Quomodo ergo
Dauid "' per Spiritii vocat eum
dominum? dicens^
I Dixit Dominus domino
meo, Sede ad dextram meam,
vfquedum "' ponam inimicos
tuos'fcabeHu pedum tuorumJ
Si ergo Dauid vocat eii do-
minii, quomodo filius eius eft?
Et nemo poterat ei refpon-
dere ' quicquam : neque aufus
fuic quifquam ab illo die am-
plius eum interrogare.
Cap. xx hi.
TVncIcflis loquutus eft tur
ba; & difcipulis fuis,
||Dicens, In cathedra Mohs
fedent Scribae &; Phar'ifqi:
Omnia ergoqu^ dixerint vo
bis vt feruetis.feruate & faci-
te : fed fecundu opera eoru ne
facite. dicunt. n.& no faciunt.
|" Ligantenim onera grauia
diflticiliaque portatu,& impo-
nutin humeros hominu: digi-
to aute fuo nolunt ea mouere.
Omnia vero opera fua fa-
ciunt "v t fpeclentur'ab homi-
nibus. "dilatant enim "|phyla-
cteria fua, " & producunt fim-
briaspalliorum fuorum.
41
42-
43
44
45
±6
tit vniuerfa Lex pendet
& VropheU.
Congregatit autePha-
rifitis, interrogauit cosle-
ft*s.
Dicens, Qujd yobtt ■vi-
dctur deChrifiofcuiwp-
lius eft''. Dicwt ei } Da»id.
Ait illn.Quomodo ergo
Dauid in Jphiti* vocat
eum Dominum' dicens,
Dixit Dominus Do-
mino meo, Sede a dextris
meis, donee ponam inimi-
cos tuos fcabellum pedum
tuorum.
Si erzo Dauid vocat
eum Dominum, quomodo
filius eius eft?
Et nemo poterat ei re~
jponderc verbttm : neque
aufwfuit quifejuamex il-
ia die earn amp'utu inttr-
rogare.
Cap xxii t.
TVnc Iefus loquuttt*
eft admrba-i c^ ad
difcipulvs fuos,
Dictns,Suptr cathedra
M oyfi federunt Scribx ey
Tharifxi:
Omniaergo quxcunqut
dixerint vobit,fcruate &
facite : fecundum opera
vero eorum nolitefacere.
iUut enim^ nonfac'iut.
^dlligant enim oner*
grauia & importabiliay
&■ imponmt in humeros
hommum : digito autem
fuo nolunt ea mouere.
^ Omnia vero opera futt
faciunt vt -videantur ab
homtnibus. dilatant enim
phylafleria fua, tty ma~
gnificant fimbrias.
41 De Chrifto illo, cfeJ tS }\<n J.i.illo promiflo Meflla.po-
nitur enim hie Chrifti nomen, appellatiue fimul,& anco-
nomafticejVt Ad.i7,j.& alibi fspe. ^ Cuius filius efi,ti-
vos jo's '6b; i. Ex cuius gente & familia ilium oriri oportet?
Ex Hebra?oru idiomate,qui pofteros oinhex vocant filios. 5
43 Ter (f>iritum,a/ 7iySif4stit. Vide Mar. 12.35.
44 Ponam,%u>: id eft, Faciam vt fine. Hebraicum dfcen-
di genusjde quo alibi diximus.Sic quoque Euripan Hecu-
ba, tyici 3iiowt5 <f[ i\Aj$t&v qoQou. f Scabellum, -ismim-
<toc*. lnduobus exemplaribusfcribiturwOT^'TO, id ellfub. 10
Vide fupra 5.35.
45; Vocat,x#.\ii. In quatuor vetuftis codicibus repeti-
tur ct ^U/^n:ideft,Spiricus prophetici impulfu.
46" Qjdcquam,\iy>v . Vide fupra ij.23. Neque verb dun-
taxat apud Hebrsos nDn[ dabar] pro qualibet re ponirur, ij
led etiam ao'jpc niri tdJ is^j^aLTK apud ipfos difertiores
Grxcos. Sopho.in Trachiniis, i« h.ly>v J^od ^« ^^b'vov Tuu'^
IN CAPVT XXIII.
l Sedent,'<M*!biav.v.Vulga.ta. ad verbuirijS'ec/eraKr. Sed v- 20
furpatur aoriftus pro prxfenti, vt fupra 3.17, & alibi farpe.
Significat autem Dominus hunc ordinem interpretandaj
Legis(cuius fit mentio Numer.u.i6) diuinitus efle confti-
tutum,ac proinde audiendam efle veritatem,eti<im ex ore
mercenariorum & hyprocrirarum doclorum: ficut etiam 2J
noftra memoria in Papatu Deus conferuauit Verbu fuum
& Baptifmum.Sed quid G etiam ifti Verbum deprauabk?
an eis erat credendum? Minime. Ha?c enim non eft Mofis
fed Satan^ cathedra. Vult ergo credi Dei doftrine.etiamfi
vitiofuTimi fint docl:ores:ftd ita vt a fermento caueaturii- 30
cut dixit fupra i6.6.hx quo loco reftringenda eft particula
vniuerfalisqua: hie vfurpatur. Quod fiquis roget an pro-
ptere.itoJcrandi fint mercenarij : certa-eft refponfio, tole-
|andos quidem efle pnuatis, quibus i!lo« coercere non li-
cet, addita tamen diflinclione vt fiqui funt finceri doclo-
res,& fi qua? pura? Ecclefia: in terris,cum iis nos aggrege-
mus.Itaque non refte faciunt hodie qui a Papiftispetunc
vel dodrinam Verbi vel Baptifmum,quum alibi,Dei gra-
tia, pure adminiftrentur. Sed interea fidelis magiftratus
ofrlcium eft non modb hsreticos , fed etiam vitiofosdo-
dores feuere coercere , & purum Dei cultum inter fuo*
fubditosftabilire.
3 Vtfermtis,'nfHi. Vetus interpres hoc non legit: dee-
rat quoque in vno veterc exemplari.
4 Ligantenim, <frc]j.&jou7jyzf,. In eodem exemplari fcri-
ptum reperimus,</tc^5f:n Ji: id eft,ligant verb.Cxterum
non eft hoc accipiendum de Verbi diuini corruptelis,quas
omnino vitare oportuitrfed de externa ilia Legis exaftio-
ne, inquaplerunquefuntimmodici qui fibi maxime in-
dulgent.
$ Vtjp'eclentur.'st&t ti 9ta3iJ»a/. Vulg.ff videantur.id eft
Ivx o'^3r»c7. ^ Ab hominibus,roi( aiSpu-mtt. Hoc eft quod
vernaculo fermone dicimus, desgens, id eft palam & ab o-
mnibus. ^ Dilatant enim,7rA*-nwou(n <A':id eft faciunt
quam ampliflima : quod nimirum in his rebus quafi fum-
mam pietatis collocarent: in quo errore etiam noftro hoc
tempore Iuda'i vetftntur. Csteriim particulam Si tan-
quatn cauf.ilem fum interpretatus. nam comodius fie ae-
cipi, res ipfa oftendit:& ytp in vno exemplari legimus.
^ Vhylafleria, ^vhtx-nt"- Ita fignificauit qua? Mofcs Exo-
di i?.i<S,& Deut.6.8,nlSl51B [totaphotlo] Rabbini Chaldai-
ce vocant pV'Sn [tcphilin] His igitur vocabulis exiftima-
uit Epiphaniuv fignificari limbos fiue fafchs quibuspra?-
texcrentur veftes. Ego verb cenfeo fuilfe potius lami-
na.v,autmembranulasquafdam,quas hodie etiamnum Iti-
da?i coiio inclufas partim fronti alliganc, partim biachio,
inferiptis quatuor quas vocant TWO~\£[parafthot\)\ id eft
k&ionibui facris. Eaj autem Grarci (nouo nomine non*
rci cjwe-
SECVNDVM MATTHiEVM.
107
rei. quifitoVocarunt <$vx*xm&it,a. conferuandorquod nos
quidem immurarc noluimus. Erat enim hie ritus (quern
poftea luda?i fins ; fuperftuionihus contaminarunt) a Do-
mino conftitutus,vt eflet veluti/jjm/jijin.-Mov Legis & bene-
ficiorum qui' Dominusin ipfbs contulerat: nifi maJimus
lie dida , quafi cautiones quafdam , quod iis fe tutos cre-
derenc fuperftitiofi. Vult enim SofipaterGrammaticus
hzceffe qua? Amolita ipfe, a!ij verb Amuleta, ab Amo-
hendofiue AuertedoLatine vocat. quod&ipfum refpo-
det verbo ? t/>taT?s<8j. Scd hoc mihi fubtilius videtur. De
his qui voice piura cognofcere, & qua? fit in his rebus Iu-
da?orii ca?ciras,legatPauli Fagij,hominisdiligetiflimi,an-
notationes in cap.Exodi rj. Huiufmodi funt qua? fuperfti-
tiofi quidanj etiamnum hodie pro Amuletis ex collo fu-
fpendunt, inferipto prajfertim initio Euangelij fecundum
Iohaunem : qmm magicam fuperftitionem iam ohm da-
mnauit Amiochena Synodus, expreffo etiam nomine <pu-
xax7j)£(«v. ^ F.t produmnt fimbria; , >&) u.tytxujj'iojj va
KfcLtm'Jii. id elf, Faciunr quam fongiflimas,vcl (Vt alii in-
terpntari malunt) Ma^mfice ladant &efferunt, quafi
certum pietatis argumentum. Sic en m etiam accipitur
verbum ixiytxiwi&y apud ruripidem in Bacchis:& Ma-
5 gnificare apud Varronem & Plinium. illam tamen inter-
precationem magisprobo,qu6d cum fup' riore vcrbo ^*
tujo'hv melius confentiar. Ca?terum xfxaxrtJhv appellatione
inteJIiguntur contorti quafi cincinnifilorum qua?abex-
trema veftium ora pendebant, & ra M 3C [tfitjith] vocanrur,
10 Num.15. 38. cap. verb Deut.zi.n.D' |l ?"U[|;«M(»),]quanuis
non defint qui inter ifta difcrimen aliquod conftituant. E-
rat autem hac veftium forma a Deo conftituta Ifiae'itis:
qua? tamen profanis etiam gentibus non fuit ignota. fiqui-
dem non diflunilem veftem tribuit Neftori Homerus I-
j. liad.K.Galli vocancfranges. Cic.inPifcnem,£jww illicom- *
pti capi!li,& madentes cincinnorum fimbria. Et ita certe vi-
di in antiquiffimo numohuius Pifonis flmbriatam co-
mam.
(friAovoi vt rluu <sr&>TOY.At(ncLV zv td%
ePilttVGig 3 iigjf TOLC, 'Zfr&TV'ig.&io QJLOA (Jit
Tcuc owtjctyjoycui;
Kcu tou; ctair 'ixa /uyv c, ~/i rcu g ce,y>pxt^
tV«c <h jutj xXnSrnn pct€£i. &$ ytp
t£iv u/Jftfio 'la-dvyn t>ic, XejLSvg' itm-n^
Kctf 7TZtVi(j>Ct, fXn ^XiOTIVe V ,W\fJ tyfa
~ ~ . ? ( v( c \ ' nop* ' TV.
tyic^c; e-ic yep bgiv OTiumpviuJ/) oovigiq
%gp,vo7c.
MyiehnXn^VVc^dnytiTctf' &q yb C-
VOQ.
10
11
liAmantcjueprimos accubi-
tus in ccenis: &c "primos con-
CeiYus in conuentibus :
Et in foris faiutationes , &:
vocari ab hominibus Rabbi,
Rabbi.
Vos autem ' ne vocemini
Rabbi, vnus e(t enim " dodtor
vcft.er,"i7empeChril\\jis:"omncs
autem vps, fiatres eilis.
IJEtpatrem veftrum nemi-
nem vocetis in terra : vnus ei\
enim Pater vefter 'qui inca?-
\is eft.
Nee vocemini doclorcs:
vnus enim vefter eft docl:or,
nempc Chriftus.
Sed qui maximus eft ve-
ftrum, "fit minifter vefter.
10
11
[ slmant autem pritnos
ncubiim in eanis , & Mar.ii.38.
primas cathedra* infy- " c - u -4?-
nago?n:
Et faiutationes info-
ro y <& -voca^ab homini-
bus J{abbi.
Vos autem notite vo-
cari J\abbi.vnusej}enitn
magift'.r vtftertownes ait
tern ros,fratres rftn.
^^remmiiteyoed- UdxX l
re-vobi* Juper tcrram:v-
nw efl enim Pater refier
qui in calis eji.
Nee ■vocem'ni ma«'t-
firi^uia rn.iirifler vefter
vnus rfiyChriJius.
Qui rnaior eft vcfirum,
erit minifier vefter.
6 Trimos confeftui, >Bf><int»&3iJbi<tf* quafi pra?(identias di-
cas, vt rede explicat Erafmustqui tamen maluit interpre-
tari per modum infinitum , Primofedere loco. Vulgata,P>-/-
tnas cathedra*. ^ Conuentibus , owjtyji-yijc. id eft,
quando coguntur conuentus & concilia. Neque enim hie
defignari puto locum ipfum: alioqui retinuifiem vocabu-
ium Synagoga?.Vide fupra 6.1.
7 I{abbi, Rabbi, |>*CC},paCsi.3")[r;ik] eminentem decla-
rat,& eum qui multorum fit inftar.Erat ergo valde faftuo-
fus hie titulus. Qijod eciam intelligitur ex repetiuone,
quanwis vulgata earn negligat : ficuti hodie qui Pharifa?is
& Scribis fuccerTeruntjnullare magisafficifltur quam qufi
falutantur Domini magiflri noftri.Obieruarunt pra?terea
nonnulli titulum an [rab] iis finfle attributum qui in Ba-
bylonicis Academiis magifterium confequebantur : ^T
[ rabbi ] autem iis qui in regione Ifrael per impofitionem
manuum Hipientes eflent declaratirtitulum denique PJ3T
[r 1 tit>e«m]peculiarem fuifTefapientibus domus Dauid.
8 Ne vocemini, p* x*»$nn. id eft, Ne ambiatis hunc ho-
norem. Neque enim vetat Chriftus ne fuum honorem ex-
hibeamus magiftratui,vel dodoribusrfed ambitionem da-
mnat, vtdeclarat Auguftinus Sermone de Verbis Domi-
ni, ex Matth.11.quod rede annotauit Eraf. <f Dotlor,
^a3ti>ini»'c.!n duobus codicibus legimus S\Stim.*.ro<;y eodem
fenfu:& fortaffe, redius , ne poftea videatur eade inculca-
re : quanuis aut nullum , aut certe exiguum fit in re ipfa
difcrimen. Videtur autem Dommus refpicere quod fcri-
ptumeft Efaia? ^4.15,84 Ierem,ji.34. f [Nempe~\Chri-
fiwy o'Xe<^c.Hocneglexit Vetus interpres: quod tamen
fcriptum inueni in omnibus noftris vetuftis codicibus, ft*
duos tantum excipias. Erafmus autem rede addidit par-
ticulam Nempe,a.d illuftrandam(ententiam,ficut etiam fti-
pra 19.17. , ^ Omnes autem vos.firatres efih } 7mvn; <A' i/'^hc,
*«ft?i<foifft- Totum hoc-deeft in vno exemplari,in hoc qui-
d.em verficulo:fed additur fequenti,cui etiam videtur me-
lius conuenire.
y V fftrum ncminem vocetis, pi* whlmi* vp&$, Vulgata &
Erafinus, N elite vocare vobis. legerunt enim J^v.Sed in o-
to mnibus manufcriptiscodicibus,& Complutenii editione,
atque adeo Theophylado Romano, legimus u/%o°: exce-
pto vno vetufto exemplari , in quo neutrumlegebatur.
H^c autem refpiciunt Iuda?orum conftietudinem : apud
quos non modo ni:)N[>W>,]id eft patres,fcd etia UflON
x 1 ) [ abothenuy] id eft patres noftn, falutabantur Rabbini qui
prouedioris erant a?tatis. Itaque quanuis inter mii&v-
l^fit aliquid interiedum , tamen non puto ut^f pro v/m»
pofitum,(ed pro uuirt&v, per traiedionem. cuius aliud e-
xemplum habesfupra 8.8. neque referendum ad ^<nu t
io fed ad 5raWe«.Particulam autem ^couertiquafifenptum
fit fx*Jitx , vt perfpicuitati ftuderem. % Qui w cxlis
eft, iuToit ov£*v<.7t. In quodam exemplari hxc verba, srw'me
J'i vfAHt a.J\\p'ji i<rty id eft, Vos autem omnes,fratres e/?«,ex lit-
periore verficulo in hunc erant tranflata : & fane videntur
35 lfti melius conuenire qu jm fuperiori.
10 Dofloreiy nct«my»Ta\. Hebraice DH'O [ morim] vel
p 1 nO l 70[w//rf7n^ W :]deqiiibusagituri.Paral.i7.s>.Greci
a pra?eundo yjt.^y»nts vocant, qui & 0<hLm.*KH dicuntur, a
docendo. Apparet autem huiufmodi titulos perlibtnter
40 fuilTe a Scribis vlurpatos. Neque enim tcmere eft quod
Paulus inter ca?tera hoc quoque illis obiicit , quod fe con-
fiderent c'rf>ijj>i; Tfi Tvf^»v,id eft,ca?coi um effe duces, Rom.
i.iprqub etiam videtur Dominus refpexifle fupra 15.i4.Sc
hoc eodem capite,verficuIo 16.
45 ii Sedqw maximus eftyi<!iy.H?t,w. Particulam /ipreter-
mittunt Vetus interpres & Erafmus, qua? tamen eft ne-
cefTaria,& additur in omnibus exemplaribus. Earn autem
conuertimus tanquam *'»*, vt melius intclligaturqua? fie
vis ipfius hoc loco. De enallage comparatiui pro fuperla-
50 tiuoahbi djximus. f suj^. Vulgata & Erafmus ad
verbum, Erit. Conftat autem futura pro imperaduis fa?-
piffimeab Hebra?is vfurpan-.quamenallagemnififeruesj
certe obfeunor erit hie locus.Adde quod etiam in manu-
fcripto vno exemplari fcriptum erat.ijw, vt fupra quoqut
55 io.z^.& a 7 ..
Cap. XXIII. ioS
Lt1c.14.15. O'Vns 3 v-^otj ecwn)V s Ttt7rtivtodTi<rt-
CTiTttf.
Qvauj J$ CfJuv T^tfjiju^fniq %cy $&&.-
Luc. 11.5s. A«tf* ffiovg/Lvaiv iix<zz&&iv r$a$&>-
7KDV' VfX&iQ ft ov% eiaip%i(Qri 3 Scft ^U H-
Oucuv/uuv r^fJi/t^tTiTg (£ QctejLorqoi
Mar.il 40 ^ztfMorrcu , 071 ya.ttt&im TO? oWlctA 1$
fjfyjoi' <%gi 7b^ Am'4^ 2 /s^oJOTS^r
OvaJj vjuuv TpetujugntiG KSH ^ciQjLOttjoi
qgyrlw %v\gg,v,7nmiTOJ\ wet zt^aviXvTtv'
ycy bvxv r fyL>nrcLf,7n)i&t'n cwtov v t 6v yawns
Ovojv/uuv oJ\]yi>i TVtpXoi , 01 tejpv-
tiCO'V a* o/ujtrvi <Zv Tafvatd, ovJ&v {fav '
? </£ aj) o/uytTYi cV ttJ'^vo-cV'tQ vctou 3 o-
opfivovt;, n o vetoq aytaQcov tvvwvoqv >
\%
13
EVANGELIVM
flPorro qui CeCe "extollet de-
primetur : & qui fefe demife-
rit,extolIetur.
Sed va* vobis Scribe & Pha
rifeihypocritae, quonia pra?-
'4
16
17
cluditis regnum cadorum ho
minibus: | vos cnim no introi-
tis,nec "introeuntes finitis in-
troire.
| Va? vobis Scribae & Phari-
ia?i hypocritae,quonia" exedi-
tis domosviduarum, idque in
fpeciem vtentes longis preci-
bus : propterea "auferetis gra-
uiorcm condemnationem.
Vas vobis Scribaj&Phari-
faei hypocrite;, quonia circum-
itis mare & " aridam,vt facia-
tis vnum profelytum:&quum
fuerit factus , facitis eum " fi-
lium gehenna: duplo magis
quam vos Jit is.
Va; vobis duces casci, qui
dicitis,Quifquis iurauerit "per
temp!um,nihil eft: quicunque
aute iurauerit per aurum tem-
pli, reus eft.
Stuki&ca;ci, vtrumenim
maius eft,aurum, an tempium
quod fan&ificat aurum ?
11
15
14
H
\6
Qui autem fe exaltau e
ritjmmiliabitm: ty qui
fe humiliauerit , exalta-
bitur.
Fx autem robis Scri-
b& ty Vharifxi lypocri-
t<t,qwa clauditis regnum
cxloiwm ante bofninet:
■vos en'im non intratis 3 nec
introetmtes finitis in~
trare.
Vrtvobii Scribx &
Thariftd hypoiritx^stta
comeditis dvmos -vidua.'
rum j orat tones tongas 0-
r antes : propter hoc am-
plius accipieth judicium*
V x -vobis Scribs. &
Pharifxi hypocritx, quia
circumiti-s marc & art-
dam, vtfaciatis vr,u pro-
felytum: &qnum fuerit
fatlttsyfacitk eum jiltum
gehtna duj>lo quam vos.
V ' &v>bis duces cteciy
qui d'nitis, Quicunque in
rauerit per tempium, ni-
hil ejl: qui autem iuraue
rit in auro tcwpli 3 debet.
17
Stulti & aeci, qnide-
ntm mains vfi,aurum, an
tempium quodfantlificat
aurum ?
ii ExtoUetJ^dai. vel(vtvertit Vulgata& Erafmus)
Exaltabtt. Ad verbum, Sublimabit : quo vocabulo vtitur
Plinius. Videtur autem Ghriftusalludereadipfum Rab-
binorum nomenjqui fie dicuntur a verbo 22~)[rabab,~\qua.-
fi Magnum dicas. ^ Deprimeti4r,iti7nivu:ivTfr^. Vul- f
gata & Erafmus, ad verbum, Hwniltabitur. Videfupra.18.
4, vbi Dem rterefumus incerpretati, aftiuo verbo nimi-
rum,ficuc hie quoque in proximo membro.
13 T>r<eclitdnk, xxeitTt. Videtur mihi Chriftus alludere
ad illud traditionum genus quod Thalmudifts vocant JCO ro
minV [figletorah'jid eft fepimentum Legis, quibus arceri
dicunt homines a tranlgreffione Legij.Contra verb Chri-
ftus dicit a vit£ a?terna? ingrefiu Gc prohiberi homines,
quia nimiium in illis externis fubfiftant. ^ Cdomm y
nfli! oj;'e5<v»v.In vno codice fcribicur ti QtoJ, Dei. ^ Ho- 15
mimbm, tfAwocbiv -i$ tufyunmn. Vulg. & Erafm. ad verbum
Coram hominibus. Ego vtparticulam i[Atv&3iv exprimerem
Prajcludendi verbo vtimalui. Eftautem variaeiusfignifi-
catio , vt etiam oftenditin Elenchis Ariftoteles. Itaque
nonnulli pro temporis aduerbio accipiunt: vt fignificetur, io
iftos qui vidcri volebant ceteris adi turn in cslum patefa-
cere, non modb id non facere, fed etiam multo ante prae-
cludeie eglorum fores.Ego verb malo opponsre tJo^7<9ic,
vt fores coram hominibus claudere dicantur qui alioquin
ingrefTuris coram 3c in 05 ianuam occludunt: quod verna- 1.?
culo fermone dicimus/erw?r I'huis auvijage. ^ In-
troeuntes,HTt?-£jfy-iuc,-\\ eit,iam habentes pedem in limine.
Erafmus, vt plahius loqueretur, vertit, Aduenientes. id eft
tngftnpyefdpoit-
14 Exeditis,^n%&iert* Qu2Pvis fitprspofitionis ^.rtt in 30
his vcrbis,fupra expofuimus.Vulgata & ErafmuS)Ce»j«/i-
tis . ^ idque in fyeciern vtentes , iyq ^f^paiai ^gm^di t*oj-
cwyLdSpoi. Ad verbum, Et prxtextu lougumprxcantes. Vetus
interpret, Orationes longas oranteswt plane videatur,expun-
cla^particula, legifle/(<se«f* tertiocafu,&«if^*OTi! inter- ^
pretari TMywftv, id eft oratiunem: quum id potius decla-
ret quod illi obtendebant auaritia? fua?. Opponiturenim
TH«\*9c/at, etiam apud Paulum Philip. 1. 18. Etnegligenda
non fuit coiun<ftio w, quam Erafmus refte interpretatur.
Idque, acfi duplex noteturiftorum improbitas: vna, quod 40
facultates viduarum vorarent:altcra,c]ubd t.intum fcelus
pietatisftu'lio tegerent. Inaliquibus Veteris editionis e-
xeinphribusnon hoc tantum loco, fed etiam vcrficulo fu-
f>eriore & .iliquot fequentibus,nempe 2j.i5.z7.i<?.kgitur
Q_ui,n6 quia,id eft,c'i,non I'-n, qua; fortaffis eft vera leftio.
Sic enim paulopbft.verfu fcilicet i6,dicjtur,«u'^ C^i^iyl
tv<$hot 01 xe'jpvm. ./Equipollent enim oi m'jpvtic ) & olxiytrf.
^ Auftretts grauiifs iud.xi-^kSn <tiatosoTt£fv Hfi/jst -id eft(v t ver *
tit Erafmus)Grauius puniemini.Vulgata ad verbum,^-
cipietts amplim iudkium. Sed accipere iudicium apud Lati-
nos aliud fignificat.K^V^ verb manifefte hoc loco pro >&-
7B*fi<7ijaccipitur,vt alibi fa;pe.& <nfetaroTte?)'quodinterpre-
tamur^u'neyir, id eft grauius,fic dicitur hoc loco, vt Ci-
cero luculentiorem plagam dixit. Sed obferuadum eft to-
tum hunc verficulum 14, nee Origenem,nec Eufebium,vc
ex eius canonibus apparet, legifle, quern etiam non habet
meus ille vetuftifllmus codex.vt videri poflit ex Marco &
JLuca fauc tranflatus , quum in nonnullis etiam vereribus
Latinis codicibus defit,nifi repugnaret diuerfa coftrudio.
Syrus autem interpres hunc quidem habet fed proxime
prgcedenti pispofitum , quo etiam ordine legit & inter-
pretatur Chryfoftomus.
if ^/tridam,Thjj %>>&Lv.\t3. dicitur Hebra:is ea terra? por-
tio ex qua Deus noftri caufa aquas repulit:cuius beneficij
recordatio fecit vt hoc nomen non inuitus retinerem.Sed
& Phanias in Epigrammate Wci^u^, T^^-n £ Epigram-
matii Gra?corum,§»£jiv aut £t&vita vfurpat in hoc verficu-
lo, A*nTa i'ji\*[MUTa inni s'.&v i aS' ~&n 7riTf04 : dixit autem
|se?" p ro %»&* poetice.-quod etiam Latine verti poceft Sic-
cum.Virg.Poy?^;«tw exhaufla palus,terr*que ardore dehifcunt,
Exilit in /tecum. E t alio in loco,Dowec roftr.t tenent ficcum, &
ftdere Carina: Omnts innocux. ^ 7 i rofelytKm,>&g<>cniKuTT>y.ltl
Gra?co vocabulo nuncupabantur,c]ui patriarelicla fuper-
ftitione Iudai;mum erant amplexi, quafi Aduentitios di-
cas:quod vocabulum,Theologis etiam Latinis fatis fami-
liare,recinenduputauimus.Hebra:i quoque fuum illud "1JI
[ghtr] quo omnis aduena fignificatur, ad iftos peculiariter
transfertint. ^ FUium gehennx^h ■^ivm.'ni eft exitio &
interim dignum. Vide fupra 5.12, & 8.n. ^ Duplo ma-
gisyft-nhwyi. Ad verbum, duplicius. Colum.libro primo,
capite odauo, fie vtitur ab(bIuto.Z)«/)//c;rf,inquit,jcrrij>Mt»-
ta } quamfeYUoru?n numcrus extgit.id.dupio plura.
16 Per, cv. Ad verbum In ; qui Hebraifmuv eft a nobis
annotatus fupra 5.74. f l{eus e^,-'<f i\?i. Vulgataad
■Verbum Debet: ficut a Graecisij quibus impofita eft mul-
ta,dicunturJo'^M;ntc,velo'<fA»wnc,fub.pa;nam.Droquo La- * 1
tinijDamnum efto.Sed ba?c pra-ftat ad Syriacam d aledo
referre, quavfuseftDoinuius. Synaceaiucm.qui p?ctat
dici ur
SECVNDVM MATTH1VM.
109
dicitur 3T!, [ih.uaL,] id eft debitor : & pec< atum l*>*3 , n, 17 Quod fanclificat, *.' j«'<faiv. id eft, facit vt aurum pro
IP|7/wtaJ id eft debitun^vt apparet ex Chaldaica pai aphrafi re fan<fta habcatur , diuinis mm;rum vfibus confccratum„
Gen. 50,17, & Pfalnw.i.Vnde ortumillud dicendi genu*, Ha?c autem vna eft exfignificationibus verbiHcbr. V~p>
Et remttte nobis dtbhanoflrajfcut @r nos ramttimus debitoribus [k^adafch'] quod Gra?ci vertunt a-pcifc-tv, & Latini quoque
nuflris- 5
Theologi Sanctificare.
xJiv %%v'og cf£ ov o/jyyy) cv irfSapa j^f
rtrwia ca>ToV)Q$GiX€i*
Ma op) %cy TVQXoi , t% yb ueityv , to
JhHopv j » to dvcnct<piQjLQV to ctytctCav TO
O « y o/jj>aztg ov T5tT dvcnz. TUBALS ° "
UVl%il> CLUTZS(£. IvTMUJl WK ItIWM OUITVU.
KcU OOU&JUQZV TufvuQ , OMVUGiZV
cunrSxjy at rcffiptvomo'^OTi cujtov*
Kctj 0/jJ>TCtg C.V 7&F V^plVCt), i/UVV&t ZV
Vu> g-raW CLU1VU.
Ovcljv,uav V?gi!Ai{giTUc(£ Qctztaryoi
"^GftX&'TCU , Oil "^T/oJV^ptTOOTg TV'/lJbo-
0"/-/i?l' *££■/ TO 0W>1SVV yjf-j TO "AV/MV0V,%cy CL-
(JSv^gtTe Tctpapvvi^gL nr vo/.{gu ,T0ujuej.~
<hl TTCliKJZlfilLCf-ltSiVCl AW CltyiiVXf*
OJ\Y)Pt wpAo) ,01 cftvAifyvng toV
Ova) vfJuv Tpctu/JSfiTiTc; <S 0>oc,£jl7t£joi
\ZZOK(>JLrCU O'Tt %C/,VZl£lQ' n TO i^CO^iV T
7I0Tt)gj.X J^cy 1) l ,g-7tf.^c-^iJb<; - iawdw cfi
ytjuyvoiv cJ£ op myy g %$y dx^piaictg.
Oag/trctfs Tf<pAg»^a9a£ / teroi' ^n^Toi/
ToofTO^T TtvvAQjMify Tvig7ra^'^l<fog 3 1vct
^UMTO^ ^ TO C/XTD£ CttfTWJ' >{C{,due$V,
Oval vaiv Tpxu/j&-r«7$ (&$ctpj.(7ztpi
x^xyLT cq ,oti -mgS ft9 lot, 'iTZT&Q oi gxt-
uovicL/uftfjoig) oiTivig i^cadiv /Ap (pcyvov 7 )
wpxjoi , iawdw h yt <Jtsvo-iv 096 ay vix^v
18
19
10
XI
IV
ii
2-4
^5:
Et,Qujl*c]uis iurauent per al-
tare, nihil elV.quicunque autern
iurauerit per don 11 m quod eft
fuper ipfum,rcus eft.
"Fatui accqcijVtru enimma-
iuseft, munus an altaie quod
fanttificat munus?
Qui ergo iurauent per alta-
re,iurac per ipfum &c per omnia
qu«eiuper i'lud iunt.
(I Et qui iurauerit per teplum,
iurat per ipfum 8c per cum qui
habitat in eo.
Et qui iurauerit per ca?lum,
iurat per thronum Dei 8c per
eum qui fedet fuper ipfum.
|| Vx vobis Scnba?&: Pharif^i
hypocrita?,quoniam decimatis
mentharn 8c anethum 8c curoi-
,num,& omittitisquxgrauiora
funt Legis , iudiciii 8c miferi-
cordiam ac "ride: hxc oportuit
facere,& ilia non omittere.
Duces exci , qui percolatis
eulieem : camclum autem de-
gJutitis.
(I Ve vobis Scriba? & Pharifxi
18
19
20
IX
13
M
V
hypocrite , quoniam purgatis
exteriorem poculi "patinaeque
partem, intus autem ilia plena
funt 'rapina & intemperanh'a. ^
Pharifase c^ce,purga primum
quod eft intra poculum 8c pati-
nam,vt id quoque quod extra
eft,purum fiat.
Vq vobis Scribae & Pharifad
hypocritas , quoniam " aflimiles
eftisfcpulchris "dealbatis , qua;
extra quide apparent fpeciofa,
j intus vero plena funt oi r ib. raor
tuorum,omnique "immunditia.
Et t Qv.icu<jue iurauerit
in altarijiibil tft:quiam
que aute iurauerit in do-
no quod eft fi per iUndy
debet.
Caci^quSd enim maiu*
efttdonttm ana'tarequod
fanSiijicat doniwii
Qui ergo iurat in al-
tan, turat in eo &■ in 0-
mnibiM qu£ jitper Mud
funt.
JLtquicunqut iuraue-
rit in templo, iurat in it- 3. Reg f?.ij
lo & in eo qm habitat in a- par-6.1.
itfo.
Et qui iurat in cslo y
iurat m tbrono Dei &■ in
eo qui faiet fuper eum.
V te robin Scribe &
Ph.irifei hypocrite, quia *- uc - "4 1
dacimatu mentham &J2ftyju+ii* h 0rnir
auethum&cyminumy&rb. Cx^.,1 '_^
reliquifiis qii£ grauiora-
funt LcgH , indicium &
mifericordiam gr fdertf.
hfec oportuit fai ere , ej^
ilia non omittere. y 1
Puces c<ec:,excolantes jc^wvV?*- <C)^JPa>i^,
ai'.icem, camelum autem
glutientes.
Vs. -nobis Scribx &
Thar if ai hyfocnt<e,quia
mundatis quoddeforv eft Luc - "•**
caiuis &■ paropfidit in-
X
e^**^c rt' v
%1
tus autem plena junt ra-
pina gr immunditia.
Vhatifxeca:ce. nitinda
prifii quod intus efi call-
en &parop(idis, ft pat
& id quod deforit efi,
mundum-
V ee vobu Scribx &
Th*rif<eihypocrtt<£, quia
fimiies ejitsfepi'Jchris de-
albatis, que a fori* paret
homitubtti Jpcciofa, in: m
vero plena funt ofiiltu
1mortuorum,&- omni fj-'ur.
mi a.
19 Fatui acy/Mo^oi *&. Ha?c non !egi in tribus exempla- i^ Paunx>zv.^\iShi. Vulg.Taropfidis : quo vocabulo v-
ribus,neque etiam extant apud Veterem interpretem.Eft tuntur etiam Latini poeta? Sed paropfis videtur hie gene-
auteraellipfise medio petita, ac fidicas, O fatuos & ca;- raliusaccipi : &induobus vetuftis exemplanbus legiair
cosjVtapparetex fubie(9:afentetia,desripta exExo.29,57. t5 tuvolkoi. Qu.ire deparopfidis vfu & forma nullusefthic,
* 2,3 Decimatis^&K&'KTi.ld til decimzm foluitii,eciam jo (vtopinor)diirerendi locus. Vide (fi iibet)nthena?um ini-
ex minimis qua; decimari alioqui non confueuerant, nihil tio iibri noni,& Erafmumin hunc locum. ^VUnafunt
interim de lis in quibus proprie pofita eft pietas, fblliciti. yifMym. Plena funt, videlicet pocula & patina;. N;im alio-
Decimas autem etiam iftos (bluiflc mirumnon eft. Nee quidicedum fi.eratpraepofito art .culo,T»d{«"5M3tv,interio-
enimerantneceflTario ex Sacerdotfi online: & Leuita? etia ravero, ficut loquitur Lucas 11.r9.aut certe pro '■yiyxom
ipfi decimas decimarum foluebanr facerdotibuv,Num.i?). 15 fcribenduin erat ye/um.Ideo ^pleui relatiuum. f P y a~
x8. Decimandi autem verbum fimiluer accipitur Luc. 18. pina,it afrm.yK.ln quatuor antiquis exemplaribu.s- legimtis
ix, non pro decimas exig re, vt Hcb.7.5,fed pro .iecimas ^^OTtjticconrunde^ (nifallor)rec"tius.Refporu!ec autem
accipere,firut vtrunque a ; ud Hebreos c<jdem verbo t:;;; hoc vocabultim Hebra^o oon [cbamesfQuo omne fceleris
[k?/7i)-](ignihcatur. ^ Omittiw itnyjtn. Vel(vt Vulg. & geniis figniheatur ad interuertendas res alienas compara-
Era.£)l\eliquiflis. Apparet tamen ex pra?cedente verbo >*n- zo tum.Itaque latiirs patet quam Grgcu aut Latintim nome.
Ji^reitjprxterituni locoprajfentisp'ontuefle. ^ ludi- ^ Intemperantia,*>y*.>ni4 .In feptem vetuftis codicibus fcii-
cium.rUu xfitnv. Id eft quod iltum & a?quum eft,in commu- bitur aV«(«, iniuftitia. Vulg.legitjhic quoque ai»jf.inp<nxe.
ni vita; vfu. ^ Mhftnicordiam,tivi\ioi. Id eft humamta- i. immunditia, vt infra i7.Ca:terum raping & intemperan-
tisofficia. ^"F/W(vw.Tiu/OTj7v.ideft,dj.cl:orum & conucn- ria; nomine dapes intelJigitexalienisjnteiuerlisfaculcati-
torum conftantiam ac veritate'm, vc rede defiriit Cicero: 15 dus ad luxum comp.iratas .
quod exp'icandum putaui, ad vitandam homonymianj. vj ^/s , imileseftis,nttf!>/M>t*£tTe. A.dditaliquid fignifica-
Nam folet alioquin accipi pro fiducia que in Chrillum .e- tioni prajpofitio Trog^.quam non putaui negligend.-. Vulg.
cum ; 'ir. hie autem Chriftui agic Juutaxat de mutuis ho- & Er&f.Simileseftis.ld Gvxci vno verbo exprimunt: Latini
mir.um inter fe officiis. affimilare quidem dicunt, ic;d acliue. ^ Dealbuti.^ «,'.-
tfl'ut. Id et , opere teAorio induftis:i wk, quod calcem & te^on'.im opu? dec] rat
V>™«n&«,«V^3«^.VuJg.& Era^*r*«M:cJbod pottu^efpondeCTyfw^. '
t^vt expos
Cap. XXI II. no
EVANGELIVM
> « /_ \ » •/
Ovetj vjuuvY^fx/^ariTt; Kj<&cLQj.aryoi
VTBDXgATa/ , 071 ohtoS"Ofxfm too; 7&(pot4
?$ ' <Z&ep<PmZi>V3 <& K0f7^&m TCtUVY\[A&CL
Kaj hiyeVi. 3 E/ yj/^f o* 1 retfg YifAApcufq
cap / < ap C> > ^ <?• o \
?yJ 7rrtTigcpv «/>y/i , «>t an njunp zotvcovot
cwTtov a/ <ra aujju^Lii t$ 'zz&tpn'mv.
II qn /JUtpTV CGlVi iOJUTQlC, OTX t| 01 296
Kcu vfx&tq TrAH^ozm to juzr&v t/J
TlttTigcpV V/t/Jft.
O '<p&t;,<fyvri /u&tol lytfrvcovtTiwq <pv-
ynTz^ro ty\s KgjLcncoc; tWq yawns >
A/a t£td IJbv , lyco'^o^cT^Kca ^m^sc,
Vfxaj; 'Zfr&qy'm.qjim ovtpots, %& T^t^-
/y&TzTg, rtj dq (WTTAV^bzTOwnv&Vc. <it guv
gcpcriTt <& cJc, avTcev /uyistyctxmz c/Jajjc:
awjctyoyajQ £$$> j^j (hd^vvCixm m-
Xicoc; etc, noXiv.
O 7WdC, gAoil i<p VfJ&C, 7KLV Oj/JC/L dl-
cuju^Tv.qK'QiX tS chqcyov toor, tS ctj/u^.-
toc; Z,a,yaLQjLx 140U Bapct^ta y bvztpovdC-
^Par.24. rjwVi. jUATU^V T$ VttOV (^ r dvoiCL<p1gJ,i4.
A fxhxi Ki^ut v/uuv, h^a tuvtu ttomtol
'tykirlw fyjictb tuvtIw.
I i^ovaztX^fx li&uoziXntArf'&mx'rti-
Vi4ozt(gt4 <z&€2q>Y\TVLQ ■> f(cfjf Xi$o£o?<5azt
rots ct7r&guh/fyoi$ <z&gp/; cwrluj 3 7iVcrzL-
zit; *j 3? A Mont 'fkioiwcLyayuv tu Timet
4.Efd.i.j. mtJ C ° v t&tkv Tfh'JWJOLyei bpviq to,vd<t-
enct icWMg vzzo rcc; 7rfipvyctq 3 ^ ax n-
&6XY\0~UTt >
V^Xydpti^) v/utv ohiosVtufyfepYijuipe;.
hiycayb v/uuv, Ovjuyj jui )'J\)T2 chr
21
Lu
.ij.} 4 .
18
19
JO
3'
J a
3?
r 4
35
3«
37
3 8
Ita&vos extra quidcappare
tis hominib 9 iufti 3 int 9 autc pie
rii eftis'hypocriri &iniquitare.
Vq vobis Sciiba: & PhanTasi
hypocrita-jquoniam coificatis
fepulchra Propherarum,& or-
natis monumenta iuftorum.
Et ciicitis,Si fuilllmus tem-
poribuspatrum noftrorii , noir
fuiflcrnus eonim focij in ca-de
Prophetarum.
Iraque tcftamini aduerfus
vofmcripios, vos eife filios eo-
rumqui Prophecas occiderut.
"Vos quoque complete me-
furam pacrum veftrorum.
Scrpentes 3 progenies vipera-
rnm, quomodo erfugere polli-
tis codemnationem gehennq?
Proptcrea ecce,efro mitrto ad
vos"Propheta.s 3 &Sapien tes 5 &
ScribaSj&'ex ipfis r,c,mllos trn
cidabitis &crncih^etis: Sc ex
ipfis ncnnullos flagellabitis in
conuentibus veilris , & perle-
quemini "oppidatim.
" Vt veniat fuper vos omnis
"fanguis iuftus, eiliiius fuper
terra a ian^uine Abel infti vf-
que ad (anguine Zachaiinr filij
Barachia?,!|quem occidiftis in-
ter templum 6c altare.
Amen dico vobis , venient
ruec omnia'*' fuper a'tatem ifta.
|Ierufale,Ierufa!e 3 trucida-
trix Prophetaru , & lapidatrix
eorii q ad te miffi sut^quoties
volui congres;are liberos ruos
jlqueadmodii "sallina c6"reeat
pullosfuosfubalaSj&noluiitis?
Ecce, relinquetur vobis do-
mus veftra defe na.
Dico enim vobis , necjuaqua
28
19
55
5<5
37
Sic & vos a for Is qul-
deparetU hominibiu ;r<-
fii, inttis ante pleniejlif
hypocnfi &ini<]nitati'.
V <e vobis Scribx &•
Vhariftti hypocrite, aula
<edifii\itn fepulchra. I'ro-
phetaru i & ornatis mo-
numenta injtoritm.
F.t dichis,fifuijfemtts
in iiebus patrum nofiro-
rumMo ejlcinu.) focij co-
rum in fanguineTrophc~
tar urn.
Itaque teflimonio eflis
vobfmetipfis , quiafilij
ej\n eoruqui I'rophetas
occicierunt.
Et -vos implete menfit-
ram patrum vtflromm.
Serp elites s genimintt
viperarum,qno)nodo fu-
gietv a iudicio 'rebemuc^
laeo ecce,e>ro mitto ad
vos TrophetM & Sa-
piete s & Scribas, & ex '
Hits occidctis &-crucifi-
%etis: & ex eis flagella-
bitis in fynagogis ve~
Jhis, ey perfequcmini
ex cmitate m ciuitate.
Vt veniat fuper -vos
omnis fanguis iufius,ef-
fujus flip' r terra a fan-
gu'me ^Abel iujli vfque
ad fangitmem Zacharix
fili; Barachix, quern oc-Jf
adiftis inter teplum &
altare.
^imen dico yobis, ve-
nient hcc.c omnia fuper
nationem ijlam.
lerufalem, Ierufalenij
quA occidis Prophet of,
& lapidas eos qui ad te
mififunt, qv.otUs ^oltd
congregate fdios tuos,
quemadmodum gallin*
cogregat pullos juosfub
alas, & nolufti ?
Ecce, relinquetur vo-
bis domm veftra deferta.
Dico enim vnbisjNor*
18 Hypocr:ji } unroxfi'tn^i.fimulatione: ft-d Grscum vo-
eabulum vfitacum retinere malui.
Z9 Aedifcatis^ (i*d<fyuem. Id eft Extruitis. Nam certc
fepulchra non funt a?des.Sic dicunt Grarci oivo^jeiv uc%.
30 In c&de y i* tu> *jnsn\. Ad verbii In fanguine^uod fuif-
feCjhoccjuidem Ioco,obfcurum.
51 Vos quoque complete ,K) u/ahs 7fr.»Z¥>ouT*.lror\].te diclu.
Eft autem Hebms familiareiftud dicendi genus.Pergite
vos quoque imitari maiores vtftros,vt ta^idem veftra im-
probitasad fummum gradum perueniat. Meus codex ve-
tuftiflunus habet t57A»e^own,impleuifti.«.
33 Qnomodo ? toV. In vno vetere codice fcriptum erat
77tJ,ideft 3 qu6.
54 Prophrta-s, s^^H-Btt.Vtitur nominibus Iudaroru geti
vrTtatis , cos defignans qui funt aliis poftea nominibus ap-
pellaci.iiprophec.irum appellationem excipias. Lucas aute
rTcut pro t jw obfeurius in tenia perfona dicit «' -re 3»«t; myU,
Dei fapientia , ita apercius Apoftolos pro Sapientibus &
Scribisdicit:&itafit vtviciifim vnusexalteroexpJicetur.
^Ex ij>fu[nonullos'],'l% axmav Subauditur wa?: id eft,Nonnul-
lo.s : quod expreflinuis etiam in hoc membro. Vide infra
cap.27.9.
^ Oppidatimf&ii 5tbai»c Hcw.fif.VuIg.obrcurius ad verbum,
Ex ciuitate m cimtatem,GcUt vulgb dicimus deville en ville.
3? Vt veniaty 07ru>;Miu Hebronim dicendi genUS,quod
imuanrur quodammodv) Latini iurifconfultr, quum dic:it
noxam caput fcqui.Eft autem ha?chuius loci fententia,Vc
rci Scobnoxij Jitis: vcl,vt in,veftrum canut red undet fan-
guis iuftus. ^ Sanguis iufiw^ij^ cf>^jv:;d eft.iuftorum
& innocentum ca?des. ^ Occidijin i iw£Jov.Ti. In quoda
exemplari icgimus «V l "^s , « l, 30cciderunt.Arrentior autem
iis qui ha?c referunt ad ea qua; icripta funt Paral. 14.30, &
5 Ioiadam binomium fulfeexiftimant. Quod enim de Za-
chana Iohannis Baptifta; patrea nonnuliis licet veteribus
interpretibus dicitur,ne probabiJe quidem videtur,& ido-
neo teftimonio caret.
39 Super atatem iftam,'<Pn fyta* iwVui.SoIeo •$Otwiinter+
10 pretari gentem in hoc dicendi genererfed hie puto aliquid
amplius notarijfore nimirun v t cius ipmis feculi plerique
hoc horrendum mdicium Dei experircntur. Incidit enim
ipfius vrbisexcidium poft alias plurimashuius getiscala-
mitatesjin annum a Chnfti morte circirer quadragefimu.
ij Eft igitur fat* lioc loco quod Til [dor] Hcbra?is. Vide fu-
pra n.i5,&c.
37 Trucidatrixy « &ro« Ttlvovov. id eft qux trucidare con-
fucuifti, quod vt exprimerem,f)C conuertihoc participiq
vt & alteram iequens,ac fi verbalia client noinina s qua»E-
10 pallagc eft Hebrxis familiaris. f Adte, w<k wjtLuj.
In vno codice fcriptum erati?e?c en, eodem fenfu. pofitum *
enim illud fuent pro JT«u/Ttw. <f Valuta's i x-
ternominifleriolotjuitur , & quatcnus ipfcin renere fne-
rat huic genti (eruandx promifTus.de qua etiam fuit pecu-
z 5 liariter,iam indca pvomiflione Abrahamofac^a,fbJicitus.
5" GaUinay i'fvic. Hoc enim vocabuJum generalirer auem
declaransjgallinajperantonomaftamtnbuitur 3 qua:alio-
qui proprie dicitur «' kw-tdw .
55 Ab I i
SECVNDVM MATTH£VM.
apa '1:oq ojd ii7W&,H:.u\oyyi jl3jjo<; o i$yo-
KiOxzActfOV %d\.
AT c/i^ASwV o fnmu; 67iop/uiTo
"$7roT& h&v" (£: <<&(>$ owXSvv o\ /Jisf-
dyrcij cwtS 'ffaJV^cq cwtgH jotg
O d* I Wffot; Gi7rtv ouwrvit;, Ou pAi7Pt-
%gf''idioui> i MfovTVt;,YLl'7rt yi/mv,770t& vxu-
t» i^ctf ; ^ 7i to anuiiov -vac, one im^u-
cnctAy^j r,% aitjj r nK&-KtATi ctfcovo^ '■>
Ka|"&ro^of»50 I Herat; «7W afTO%,
OcAAoi $ IxJjotjV^) '6m <rdovo[jj?r
i 7i /(pWjAgjpirn^ E'^a & jlu o Xej.$o g K&]
" MeVAno^T? j &koj<Iv 770X2 /uyu;, <£ a-
&ca$ 77cXiixo)v.opuvi,fxyi v&&i£-2. dYiyb
77WJVL ^UiSztj' aM 0U771V 6h TV TSAOC.
crtXeia'tdri (Zclo-iXhcUi' K94 ecovra] A/#p/
J(gjj X0l.m9! 3 t£) CrtKTjUSi X*} 707701$.
UctVTU j TotVTot, ctpyy o>Jivcav.
Ton <®5^Mco\)o~>v vfj&s etc, 0A/4'f
j&j'favvrevoucnv Vfxou; <& zcri&z fJAaou-
I me videbitis ab hoctcpore vf-
quedu dicatis, Benedidhis qui
venit in nomine Domini.
Cap. x x i 1 1 r.
ET I egreflus Iefus e tepJo,
abibat: & acceilerunt di-
fcipuJi eius, vt oitendcrent ei
ardificia templi.
Iefus aute dixit eis, Nonne
videtis hxc omnia ? amedico
vobis,no relinquetur hie lapis
I liper Iapidc,q. no 'diftbluatur.
Sedenteaucem eoinmonte
Olearum, adierunt eum difci-
puli priuatim,dicentes,Dicno
bis,quando hsec erunt,&quod
ertt fignum aduencus tui , &
conlummationis icculi?
Etrefpodens Iefus dixiteis,
||Videtenequis vos ieducat.
Multienim venienc Tub no-
mine meo , dicentes, Eeo fum
Chrillus: multoique feducent.
Futurii eft autem vtaudiatis
be!la,&:'rumoresbelloru: vide
te,ne turbemini.oportet n. 01a
hue fieri, fed nondu erit finis.
Infurget enim gens in gen-
tem, 8>c regnum in regnu: ik. e-
runt peftilentiae, & fames, &;
terra*motus iingulislocis.
Hxc autem omnia principiu
emnt 'dolommpamt*.
(|Tunc tradentvos compref-
fioni, &trucidabunt vos: &
39 Jib hoc few^r'j*VVn.Hebraifmus nnjJD[me/?4tra]
Ex nunc. Vulg.ad verbum 3 ^4'//jo</o.Vide infra 26.29.
IN C A P VT XXIIII.
I E teml>lo,dhibar,i-7n:p&tTr> ~&ri to \%pj J. QlJoddam exeni- j
plar legit,^7o i5 it&Jyimt&Jrn : qua? lectio melius conuenit.
2 Iefus autem dixit tifyiSi Vxavii H7w «a/'To?;.In duobus ve-
tuftis codicibus fcribitur, ' Ji &n>>q> i3»i? «77»v euro!;, id eft,i-
pfe verb refponJens dixit eis. Earn le&ione fequitur Ve-
tus interpres, quern hoc locoimmentb flagellat Erafmus: 10
quum idem lpie fupra annotant verbum Refpondendi ab
Hebra?is Hepe improprie accipi, & habitum inter eos fer-
monem conltet antequam ha;c diceret iefus. f N6n-
neyou.Hmc particulam non legit Vetus interpres,& deefle
comperimus in quinque vetuftis codicibus. f Dijfol- 15
uatur, ^ctat\uS7»^TO(. In xdificio coniun&i lapides & coag-
menta'i dicuntur dilfoluiquum diruuntur. Sic loquitur
Cic.de Seoe&.Ojw-r ipfafuum eadem quae coagmenUuit natura
diJpjfait.Vulg.tk Eraf.incerpretantur,C>e/Jn^tMr.
3 TriuaumyWT »<ft'*v.Vulgata & Erafmus,5ecr^fo':id eft to
&70p|J;'7t«. ^ ^4duentnty?mgyvtriat .3. 7rafw<tjy id cil Ad-
cfie, pro Aduenire,(icut etiam infra accipicur verf 27. Na
proprie non aduen:um, fed prxfentiam declarat Sed hie
quifpiam non imtnerito qusefierit , quinam ha?c interro-
gatioiis conueniat , qui non aliud Media? quam mundanu ij
regnum fomniarent, vtexplurimis hiitoria?Euangclica?
Jocisliquet? Refpondtohuic interrogationioccafionem
prarbuilte ChriAifermonem pra?cedentem, qui proculdu
bio non ita paucis verbis fuit ipiis loquutus de templi ex-
ci(iio,fed nonnulla quoque de altero fuo aduentu & mun- j
di totius inft^urationc difleruerat, qua?cupiunt ipfifibi
poftea copio(i;is explicari, vtpote qua; non fatis intellige-
rent, ac proinde quibus non ita crederent , vt rebus bene
intellects affentimur. Huius autem refponfionis & totius
concionis Chriftifumma doftiffime fimul & breuiflime 35
declarat his verbis Tertull. libro de refurreftione carnis.
Interrogates a difcipulis qn*n io cuentuva. effent qux interim de
templi exittt ernpcrat,ordirte>n temporum. primh Iudakorum vf-
qne *d excidium Itritfilem: debinc commimium vfqh* adeondH-
III
me y>!dtlitU amodo , do-
nee dicitny Benedttlus
qui venit in nomine Do-
mini.
Cap. x x 1 1 r i. .,
T egreffm Itfm de luc „ ?
templo,ibat:tyac- &j^. + ^.
cejferitt difcipuli enistit
ojhndereit ei xdifica-
tiones templi.
Ipfe autem refpondes
dixit illiiyFidetii hec b-
mnia ? amen dico vobity
non relinquetur hie lapis
fupcr lapidem y qui non
deflruatm.
Sedete aute eo fuper
monti Oliueti, accejferut
ad eum dififuli \ecretb
dicetcs, Die nobis quado
haec erunt ? & quod ft-
gnum aduentu* tui,&
(onfummationis feculii
Lt nfpideusltfus di EfM $g
xit eis ,V ' idete ne qua C olof,2.a$
■vos feducat.
Multi inim veniet in
nomine meoydketesy Ego
fum Chriflm : & multos
ftducentt.
yfudituri enim efiis
prglui & 1 ptni'jnes prx-
lioYun):i>idetey>ie turbe-
mmi: oportct enimbec
fieri fed non efl flnts.
Cofarget enim [ e> inge
te,& rcgnu in r gnu:&
trul pej7deti&y&f<mes 3
ey terrttmotutper loca.
Hxc autem ommayini-
tiafunt dolorum.
Tunc tradentvos in s,1 P r 3'«'
tribulatione, & accident j u ^ ai . n<
- ioh ij.i«.
&16.2.
fionem fecidi digerit.
4 Seducaty 77Aet»*'(™. Hie 7rk<w*v accipitur forma coniu-
gationis Hebra?a? Hiphil : nam proprie neutrum eftjideo
verti oportuit perinde acfi fcriptum efTec stTOTj)<r«/Homer.
llud.fijCtiMfM^a. 7TX*£ovot.id ert 3 a'»aTW77.vnde apud Latinos
Planus pro impoftore.
^ Sub nomine meoy'fm -ni an^-n.Vulg.in nomine meo, am-
bigue. Sic enim fere in his libris fignificatur, qui (e a Chri-
Ito mandatum habere feu vere feu falfo dicunt.Hic autem
veturos iftos dicit Chriftus.fub ipfius nomine.id eft ip(iuf-
met Meflia? fiue Chrifti nomen vfurpantes, vt Dofuheus
ille,cuius meminitTheophylacius,item Simon.Theudas,
^Egyptius ille , quorum fit mentio in aclis Apoftolicis : &
port hos etiam Manes, deleftis etiam fibi duodecim quos
Apoftolos vocibat. Sic & noftra memoria Monafterienfes
Anabaptifta? idem auli flint comminifci : & poft illos Da-
uid Gcorgius,Libertinorum pnnceps.
6 I{i4mores,*iLiv;. Vulg.Opir.ionesiid eft </!>f s^.Nos fupri
4.24.« iuUii 3 Famam conuertimus. Sed quia plural; nume-
ro vtendumerat, fynonymum qua?(iiiimus. ^Vidtte,
ogm. Recle monet Scephanus nolK-r, poft o'ejtTt oport ere
\sam<n^Hiy veleft, inquit,legendum//*i q>o»^ztf. Egomalim *
fxi spoil&i . ^ Qmnia-,Tro.\T*. In quodam exemplari addi-
tur TWJTUyHtfc: quod expreflimu?. ^Erit,fti Annotat
Eraf.fefe alicubi legiiTe t^, er<>:quam leftionem maxime
probo.Eft autem ha?c fententia , neillis quide pera&is fi- *
nem fore malorum , vt fubiefta? pra?diftiones oftendunt,
& adhuc probat experientia. Idem autem erit omnium
malorum qui & mundi finis.
7 Singulis Iocu,kP n>7n>^.id eft pafiim.Nam %p hoc loco
diftributiuum eft.Vulg.PerZof<i,prepo{itionenon fatis ex-
prefTa.Eralmus^^rtWM loa*.
% Dohrum[partus,](t><fivaev.Mlindo videlicet fefe ad iftos
eiiciendos comparante,quos ramdju velutin vtero gefta-
uerit,vt loquitur Paulus Ro.8.22. nifi per parte intelliga-
mus fignificari Judicium illud horrendum fubfequuturum
quum ha?c antecedet, ficut partus dolores ipfum enixum:
fiue ha?c Chrifti verba ad vltimum ilium diem, fiue ad Ie-
rofolymorum excidium referas.
K ij
Cap. XXIIII. m
Key tot* o%a»(ht,\i&Yi<Tovr(y tjvaaoi"
jy) aTtJiAoit effepJlvowcn, <& [MoiI\odv-
covrctj -,i(cy 7rAavyicn>vot 7K>aaoi$.
Ktf) «^t tv <sr Atidvvdvi vttf rlw ovo/lu ax 3
O j "c®v(Aeivat &$ TiAog 3 outoc; awzm-
KauxMpvy§Yi(rt'rcLi tSto to djafytAiov
tac, fictoiAeicu; Of oayi rvj oi>COU/L&{JYI €ig
Luc.ii. io * ^ v , ^, ,
Dan.?.»7 O TUV OWU /<Am TO ficnAUy/b&, TV\q i-
mixuxrtodc, to pn3^v Sfe A^j'iwA tH tzt^s-
q>rnw, igw<; cv Tv7ra) aytu)' (o ct^ctyvo)-
CKMVO&iTtt))
Tot* ot cv t« I^cTct/a (pdjyeTuxruv i-
7maopn
dpau t\ cm life o\%ia£ clutS.
KctjocvTzSoiypdy fJw'£ki<?pv\&TZt> o-
snrory a pay to, t/m&TicL cwm.
Ovctjjrctji; cv yt<?eJ- e;^W/£,<£ tcu$
^HAa^ovo-ctjt; cv cyxavcut; Tcugn/utpctjg.
U/uffl ^mACOVOSifAHtft cv oixCCciTo).
"E'tcU >S TOTS 8A/<\],;£ /tMJCLAtl j O/'ifc OU
ytypviv cL7r apxris KOO~/ms>v \(*>g tS vwu,
Kcu ei/uYi iooAoCcoOncmv ctjn/M pea Ihm-
EVANGEUVM
10
II
II
At i n
■4
'5
ericis exofi omnibus " genti-
bus propter nomen meum.
Et tunc offendentur multi:
& alius alium prodet,&: odio
habebit "alius alium.
Et multi pfcudopropheta;
excitabiitur,acfeducct multos.
Etquoniam " mulciplicata
crit iniquitas,refrigeicet cha-
ritasmultorum.
Sed " qui fuftinuerit ad line
vfque,is feruabitur.
Et pra?dicabitur iftud Eua-
gelium regni "in vniuerfa ter-
ra vt lit tcllimonio omnibus
2etibus:& tunc veniet "rinis.
jlQuum ergo videntis abo-
minationem illam vaftatrice
qua; didfca eft |j a Danielc Pro-
pheta, pofitam in loco fanfto:
(qui legit, animaduertat)
Tunc qui in ludxafiterintt
fugiantin montes:
Qui in folario,non defcen-
dat " v t fumat quicquam e do-
mo fua.
Et qui ill agro 3 non reuerta-
tur "retro vtfumat veftimeca
lua.
Vx autem pra?gnantibus &c
lacl;antibus per illos dies.
Orate ver6 ne fiat fuga ve-
ftra hyeme,|neque"fabbatlio.
Erit enim tunc compreflio
magna, qualis non fuit a prin-
cipio mundi ad hoc vfque te-
pus," ncque erit.
Etnilidecurtatifuifsetdiesil
io
ii
13
14
16
17
i3
19
to
ii
"Jos: &eritif odioomni-
bu-sg&rtibiM propterno-
menmeum.
I'.t turn fiandaliz.a-
bunlt*rmulti:& inuici m
tradent, &odiohaBtbiit
inweem.
Et multi f-fmdoprefhet *
{urget^&feducetmultos.
Et quoniam abuu da-
bit intauitas, refriitefcet
cbaritas multorum.
Qui autem perfatera-
uerit vfque in fitiem, hie
jliluu* erit.
Et prudicabitur hoc
Euagelium re^m in mi-
ner fo orbe , in tefiimun'iH.
omnibw gentibtu:& titc
veniet confummatio.
Quum t>go videritii
abominations dcfolatio-
m , qu<£ difta tfi a Da-
nielc Vrophcta,ftantan
in loco (4>ic7o:(qui lenity
intclligat)
Tuc qui in Iudaafunt t
furriam ad monies:
Et qui in tefro,non de-
fcendat tollere aliquid de
domo fua.
Et qui in "gro, non re-
uertatur tollere tunicam
fuam.
V& autcm prje^'n.v ti-
but cy nutrimiibit) m
illii diebm.
Orate autem vt no fiat
fuga vef,ra in hyeme^el
fabbatho.
Erit enim tunc tribt*-
latio magna, qualis non
fuit ab initio mundivf-
qut modo^nequefiet.
Xi Et nifi breuiati fuif-
fent dies dli , non fet t
16
■7
rS
19
10
11
9 Gentibusjbvoiv. In vno codke non additur hoc voca-
bulum 3 quo etiam fublato videtur plenior eiTe fentcntia.
io TrodetyTTTtestJ^inuat. Vulg. & Eraf.ad verbum, Tra-
dent.Sed t£ nrtfa.J)Ji>eu exiilimo pofitum *»tt t* ioecdi<)'i>r*j> fi-
cutetiam infra ap.i6.i6. Sic etiam Hebra?is \ri}[nathan] ^
non modb tradere, fed etiam prodere fignificat, vt Ier.38.
18. f Odio habebunt,iu<n\nvm.\\oC quoque commodius
Grxci vno vocabulo exprimunt quam Latmi. ^Miu*
alii*m,!tf^iixou. Hoc Gra;ci vno vocabulo exprimunt. Era-
fmus addit, lnuica.1 : quodabundat&magisrefpondet W 10
Ii Multiplicata ew'f,jj*.)>3u»3i!x*/.Vuig.& Etuf.^bundabit,
li Quifuftinuerity ivxsn>/ui*ct(. Vulgata & Erafinus , Qui
perfeuerauerir.ide&othitHjtpTffiiout. IJ
14 In vniuerfa terra,cv Sm vrj 'Atuvf^ti. Ad\erbum,/« v-
mutrfa habitabih. Vulgata, Invniuerfo orbe : id eft, a »A« V
xu'kAm mc yic. Vocat autem Euangelium regni , felicem de
regno cslorum nunciationem. ^ Vmisyjiiixtt. Vul-
gata & Erafm us y Confummatio:id eft owTiKetet. 20
1^ ^4bominationem illam vajiatrictm, ft/Vxi/^u* -nt ifMjjxo-
nut.Vel^bominaodamvaflationem.nd verbum ^ibominatio-
nem defolationis: qui Hebraifmus eft obfcurior.Sic etiam in-
fra Apocalypfc»scap.i7.i,legimus,Kf«<<$tTwc'OT/>»i!{ i.damna-
tionem meretneis llliui, pro Damnatam illam meretri- iy
cem. Eft autem locus hie petitus ex Dan. n. 11, vbi He-
braice legimus OOHU ypTU [fchi\^utsfchomem] quod etiam
interpretaripoflumus, Abominationcm ftupendam. Sic
autem defignat Propheta profanationem templi,col!oca-
caibi aquiia , & multispatratisqua; per Legem non lice- 30
bant : vnde etiam mox liquutum eft & templi & vrbis &
gentis excidium, vt ex hiftoriis apparet. ^ Animaduer-
tat,iotiTu>:ve\,fecum confident. Vulgata & Eraftnu.v,/«/f///^:
qua? interpretatio non fan's videtur conuenire huic loco,
^uaniiii interdum pro nwtinu vfurpetur, vt fupi a ca.1j.i7,
& i6.11InM.1rco autem 8.i7,akeriimabalteroaperte vi-
detur diftingui.
17 lnfolario, Uti a? JtJyjt-n; : id eft, In fuperiore a?dium
parte.Vuigata & Eraimus,/» tefio. Vide fupra 10.17.
^ V tfumat quicquam e domofua^afOj -n !m ■msoiu.iat auiS.In ve-
tuftis exemplanbus legitur,«fay -mUvK chum, (quo modo
etiam legit Theophylactus & Valla) id eft,ad tollenda ea
qua funt e domo fuamempe res fuas quas domi haber.
18 t\etro,imav>.\ el.rMr/i^.-ficut dixit Virgilii!s.J(Mr/<*< &
incipiant in corpora ^elle reuerti. ^ V tf\in:enta, vi Ija.-n*..
Veftimenrum hoc loco generaliteracopitur, cuius late
patetfignificatio, vt teftantur iurifconfulti. Carterum in
quacuor vetuftis exemplaribus legitur in fiigulari mif&-
Tor, id eft pallium , nimirum quod fugienti in primis ne-
ceflarium eft aduerfus aeris iniuriam.Idem ergo de cete-
ris eiufmodi rebus ftatuendum:& fjgnifkatur fumma trc-
pidatio & neceflit.is fugx.
- 10 Hyeme^iiMiytx. nempe propter rempeftares alieno
a fuga tempore. ^ Sabb.ith -,«• gv@€*Tu.in quatuor co-
dicibus legimus <rx£S<i-mu fecundo cam, ficut p.>uloanre,
Xi/M*><>f. Fuit autem fabbatho indicta quies minimead res
fuas colligendas & fugam idonca. Hoc ipfum autem lu-
daris contigit, Azymorum fefto obfeflis.
ii ISjque erit, tiJi «' fjui -flon-m,. Triplex negatio eft adhi-
bita(vtannotat Erafmus) em^hafeas caufa, quumLa-
tinis contra vel duplex negatio affirmet. Cenftt aureni
idem in annotationibus, verti poffe, Nequefiat: vtfita-
bominantis. Atqui fi hoc recipiamus, potius'feribendum
fuerit, cu ^h'^/tt. Ex infinitis vero exemplis apparet
Coniundiui pra;fens in hac conftru&ione pro futuro In-
dicatiui vfurpari ab hoc Euangelilla. Id iutem vere pra?-
dixilfe Chriftum,exitus oftcndit,qmim in eaobfidione te-
fteturIofephuspra:tercaptiuorum97 miilia, pcriifTe ho-
minum vndecies centum miilia, cui fimilisclades nulla in
vllis hiftoriis commemoratur.
ai Otnnu
fe*M SECVNDVM MATTHiEVM.
1 C|iu.<»
U/,
Mutou; H/)XoQo)^fncr)v^)ctf n/u&patftK&vci/.
Ton ictv t%q V/U4V &t7n\ , I Jbu , COch o
*Pb'Z&£s<prircLi , ^ Jtocvoai oyi/ueicc /Myx-
Kci <& Tt^lXt' (OgVi. 7TX0LM(JW\ ( £i '^ULVCL-
7vv) t(cq Tnic, oJtAfxvrtc.
\Jov i <Zf^peipy\i{cf, Vfx7v.
h ctvowu et7m>cnvv^JVji-ciov-cv tm ipv\-
€l'<pnpybv\ a,<zp&7fl) c/£,ip%$<rctf*&7rv
i<fctj Yy r\ Tfupaoict Th ifov tS ctvd'gjpTrou-
yOtiTcvrct) ol aiToi.
Ytv^iwi; j $ rluu 0Ai-\|,/f t Y\iuA£fpv
zM&vodv o hhioc cMOTtcdrncn^) > %$jj yickXyi-
vyl a cDvci tv Qifyx; ctuDK , ngj ol d<?tpz$
7TeOVU.Ur(tj' > i7rO Td 0'.'gcf,VOU , ttguj CLj S'WUO'-
Kty tut? (paumarzrcLj to onju&tov Th lj «
t£ ax^Qopziv zJvmS ' ovoxvu)' t^jj-rovt wb-
«\,ovrcLf iwidUj ay tpvXcu -nig ync,<£: o^ov-
TCLfTVV VIOV TS CLV^^cp7lOV ip%o(jb\jov '(Phi
H
2-7
18
*-9
3°
li,periret"omnis caro: fed pro-
pter eiedtos decurcabiitur dies
illi.
Tunc fiquis vobis dixerit,
||Ecce, hie Chriftus, " auc hie:
ne credite.
" Excitabuntur enim pfeu-
dochrifti &pfeudopropheta?,
' & edent fiona maona&mi-
racula:itavt "feducant (li fie-
ri poflit) etiam electos.
Ecce,pra;dixi vobis.
ltaque fi dixeiint vobis, Ec
ce,in defertoefhne egredimi-
ni.Ecce,fc6clauib.ne credite.
" Sicut enim fulgur exit ab
Oriente, & apparet vfquein
Occidetem : ita etiam ent ad-
uentus Fijij hominis.
|| Vbicuquc.n.fuerit cadauer,
illuccongregabuntur "aquila?.
I'Statim autem poft com-
prefllonem dierumillorum Col
obicurabitur, nee dabit luna
fplendorem fuum 3 & ftell^ ca-
dent ecajlo,& potentates c^-
lorum concutientur.
Tunc apparebit fignu Filij
hominis'in ca?lo: & tuc " om-
nes tribus terra;"plangent, |&
videbiit Filiu hominis venien-
«
H
--I
18
a?
3P
"3
fafua omw can>:fc>i pro-
pter clecioi breiuabuntHt
dies illi.
Tunc Jiauii vobis di-
xerit, Ecce, hie ejl Chri-
ftus, ant tllic: nolite cre-
dere.
Surgmt cnimpfeitdo-
chrijii & pfeudoprophe-
t£, & dabunt {igna ma-
gna & prod'giaiita vt in
trrorem inducantur (ji
fieri poteji)etiam eleclt.
Ecct,prxdixi -volis.
Si e.go dixerint vobis t
Ecce in deferto efl, nolite
txire. Eue 3 in penetrali-
buf.nolite credere.
Sicut enim fulgur exit
de Oriente , ey paret rf-
que inOccidentcm:ita e-
rit & adttetus Filtj ho-
minis.
Vbicttnque fuerit cor-
pus, illuc congrtgabumur
& aquilte.
Statim autem bcfl tri-
bulationem dnrii tllorU,
fol obfiurabitur, & lima,
no dabit lumen (i*um,<f<r
fldlx cadent de aelo, &
'virtutes ctlorum lOmmo-
uebunmr.
Et tunc parebitfignum
Tilii hominis in c<elu : &
tunc pl.ingtnt omnes tri-
bus terr£,& vidtbutfi-
Mar rj jr
luc.17.1j.
Luc. 17. ft
Mar. 1M4
Iiir.ii 25
efa r 10
eicch.32.7
inel.a.51,
&J15.
Apoc.1.7
dan.7.ij
xach.12.11
xx Omnis caro beriret, »'* «w' sVa ; S« t»7w ot*/;; . I.tota gens
, * funditus interiret.vel,Nonj'eruaretury>Uacaro. Duplex He-
braifmus, Non feruaretur,pro, periret. Eft enim ^hWc.
(nam in his loquutionibus negans panicula non coha?ret
cum figno vniuerlali o m n i s, fed cum verbo, vt liquet
: * ex tph.4.ip)& Caro pro homine fynecdoche, paruspro
toto : & homo pro Iudso, fynecdoche generis, ex quibus
ilium mutauimus,vc obfeunorem : hunc vc fatis vficacum
retinuimus. poflis tamen non inepte mterpretari, tfonjer-
uafctur vlla. caro } vel,l>{ulla caroferuaretur.
x 3 Aut hic,»£j\.\n quodam codice legicur S c*«,aut il-
lic-.idque melius.
14 Excitabuntur,iytf>?m<nvj?ii:i.eiiorientur, vt fupraii.n,
f Et tdent figna,K?i Jbsnuai o^fnt. Vulg.& Erafad verbum,
Et dabunt Jigna.Idem autem valet JiSivaj quod vrocftoc Jhum.
palamaliquid defignare iniigne,quod omnibus fpeclandu
proponatur.Sic enim vfurpant Hebror verbu |n3 \nathan\
interdum,vt Nehem.6.10. ^ Seducat^Trhunozy.ln quo-
dam exemplarifcribitur77A.<M»)3ii^:i.vt feducantur,vel,(vt
conuertit Vetus interpres)In errorem inducantur.
17 Skut tnim,tos<tft> rty'.De fulgore Euagelij accipi debet
no de prxdicationis cel.ritate : & feruada vis eft particu-
lar caufalis.Opponitur enim lftud deferto ac conclauib.ac
f\ diceret Chriftus , fore vt pevfpicue lucem fuam vbique
pate faceret poft vrbisprgfertimexcidium,ac proinde ca-
uendos,qui,Chrifti nomenmentiti,(eorfim difcipulosco-
gerent. Rede igiturPaulus,i.Cor.4.3 5 Siopertum eft E-
uangelium noftrumjiis qui pereunt opertum eft.
28 Cadauer,™ ^wjt.Vulgata, Cor^cid eft tc <r^^. qua
occafione arrepta nonnulli Ecclefiam quam falsb vocant,
pro Chrifto ipfo fubiUtuut:quod quidem facile refelli po-
teft etiafi legainus to o-wk^. Sed certe omnes codices quos
mihi videre conti^it , fcriptum habebant to tBu^. Ica e-
tiam habec Theophyladus Romanus, 8c Theodonius -bSs*
T^ptrJai xoyat,Sc ita diferte vertic Syrus interpres turn hoc
loco turn Luca? i7,:7.Sed ft>»non legit 5 nec Vetus etiam in-
terpres. Ego verb retinendum cenfeo, & caufaleelfe, ita
tamen vt non proximo verficulo attexatur,fed & ifte ver-
ficulus & proxime pra?cedens,ad admonitionem verf 16.
comprehenfam referantur, & ica coha?reat fententia , Si-
qui infufurrarinchicaut illic quafi lacicantem Chriftum
quarrendum , ne credite. Palam euim fefeconfpicienduin
pra?bebit Chriftus vt fulgur ab Oriente ad Occidenrem
emjeans & terrarum vniuerfum orbem irradians : & ficut
aquili ad cadauer ftacim aduolant mira fagacitate,ita piis
omnibus arquedemum eritconcurrendum vbi viuiiicum
j mortis Chfifti nidorem percipient. Eft autem prouei bia-
lis quidem h^c loqueodi forma quam etiam iliuftrat locus
Iobi j9.3o,(ed mire conueniens Chrifto crucifixo, vera: &
vnica? nota; ex qua licet veram Ecclefiam,cui nos oportet
adiungere, afalft internofcere, quam vitarenos oporcet.
xo f ^4qudie,ci aitroi. Vulgata } Et ayuiU: redundante copulati-
ua. Nee temere vocantur aquila; qui Chrifto aggregarur,
quum nemo cum illo vniacur, nifi qui eius carne & iangui- *
ne vefcitur 3 fed mente non dente, id eft , fide & fpe } quibus
velut alis ad ipfum in cados, porcis deorfum relnftis^eue-
15 himur.ColofT.3jr.
z£ Statimf&jSiaK.Hoc eft quod dicitur 2.Pet.3.9, no tar-
dare Dominum. Ncc enim ha?c referunt ad id tcpus quo
dilcipulos alloquebatur Chriftus,neque ?d tempora mox
fequutura Ierofolymorum excidium, quern feinionem fi-
xo niitverfii.inchoatum verfi^.iedperfcquutiones tllasre-
fpicit quibus exerceri Ecclefiam oportet ad ilium vfque
diem de quo nunc incipit diflerere Chriftus,ita vt non fint
ifta figna metaphorice fed proprie accip eda. ^ Votefta-
tes ctelorum,a\ Juutiy.^^ nf$*£c/Lirh. Auc(vt alij vertiit)Virtu-
%* tes, modb intelligas non uftixs, fed c^Wjuhc fcriptum eife.
Csterum exiftimoex Hebrsorum idiotifmo Poteftates
carlorum pro ipfis caelis potentibus dici. Nolui tamen te-
mere quicquam immutare.Sed potentesca?los dici exifti-
mo turn ob illorum corporum inenarrabilem firmitate,
i turn etiam ob illorum minime vanamin moderanda in-
fenorum corporum tempene facultatem. f Concu-
titntur,auK^>^mjx>vm^: vel vacillabunt.inftar flucluantisnauis
in mari.Vulg.& Eraf c ommcuebuntur-.quod non tantam ha-
bet emphafinrrefpondetenim t&F ca-^wvH,^/.
3? 3° Signum,iii(nfjieioy. Qm hoc referunt ad crucis figu-
ram,mihi quidem videntur finerationeloqui. Defcribitur
enim mox quod fit futurum hoc fignum, ftimnia g loria vi-
delic.ct.&. m.iiefta cjquy rpif-ihinp- Chriflum ilium dnini-
pmn cx-W x rprrg^ ( qui, quo tempore ha»c dicebar, in-
40 tervulgares homines cenfebatur, acnuncquoqueinfuis
membnscontemnitur ) aducntare, vt orbem terrarum
iudicet.
K iij
St
T
M
n.cu
r^<
Cap. XXII II. 114
EVANGELIVM.
^ In cxlo^ -nS ovguJ.ln vno codice lcgim 9 ,™ a Toito^ntc,
Qiy ' ft 111 cadis. "f Omnes tribus, rnitmi ^ <j>y\:«,i.omnes
geces,feupopuli.Al1udit.n.veladdirperfionequgrefertur
Gen. 10. 8c n,vel ad Ifraelitica? geris diftributione. ^Pla>:-
irentjyJi-^tvTui.Ouid.Plaiigere nuda me is cunabar peUora palniit.
Indefaftu vt prolugere accipiatur abfoluta (ignificatior.e.
i.Cor.15.
jii.thek
4.16.
J 1
Marij.Ji
ZviJIwU 67LhtWl4 OUT OKT TtOSapWCt-
vi^cav^dir dx,poov ipttA&v k'cag aUpav cun.
on ifyug tv Steps'
Ovtw )i) u/uieit; } bmv)'J)/m mnvTU tux>-
ti^juu Mya CfMv->y>[JM 7rapgA9v) n yt
ViCl CLOW) iOOC, CtV 7VtXVTTL TOLVjlX fyjHTCtf.
O ȣ$iroc tyyriyii -nrtpfadjwraf oil
8
34
Luc. 17.1!
i.pct-5.20
UiQjL'j -VAC, Y\fJJtg<jLC, QMC-iWQ J&] TY\Q C0-
££S x<h)c; oiJ\v y a<^ oi ayy&AOl TjfixggL-
VMV 3 9i (AYI TfZtTAp /ULQV /uyVOG.
C£c,7np 'j etf r,iMpouj ih N««,«7z»c i ^ ct }
n. c?rcp y& ri oxlv u> rcy <; nfA^poujQTouq
t&e} tS %gL7ux}\vo-/uts>u <re°py>vTi(; <tm-
vovnt; y yetfj^wavic, <& cMyct/iAA^ov^, dffi
hc YifjAptA o-toiiAS* Nwg Git; thV yu&oorcv
Kflty H7liyVO>(jZtvku>QYl\^lV0^Cf.TaZXv-
0~/J$C;J&Y\piV OLTrnVTUQ &TZ6C, i^OLj <& M %tt-
Luc.17.3s ToizJbo zgqvt&i cv T&faypa)' o eiq
1 i.thcf.4.17 or ^ pi \ *?'■>/
G&>&XcttAbcu>iTcij } %(fy etgcttpiirctf.
It
V
?8
p
40
tern in nubibus casli cum po-
tentia & gloria multa.
\\/s vero mittet Angelos fuos
cum tubas voce magna, & co-
gent e!e£tos eius a quatuor
vetis, acarlorumextremoad
eoi'um extremum.
A " ficuautemdifcitc " pa-
tabolam : quum iam ramus e-
ius "teiier fit, & folia " gerrair
nat , noftis propc ellc xfta-
tem:
Ita & vos 3 quum videritis
ha?c omnia, fcitote ilium pro-
pc elie$* ad fores.
Amen dico vobis , ncqua-
quam prqterierit a;tas hxc vf-
quedum omnia ifta fa<5ta fint.
I Ccelum & terra pra:ceri-
bunttfermoncs autem mci ne-
quaquam praeteribunr.
De die autem illo : 'oc hora
nemo fcit , ne Angeli quidem
ca^lorii, fed pater mens folus.
Sicut zinc er at dies Noc,ita
erit&aduentusFilij hominis.
||Sicut enim diebus qui prc-
ccireriit diluuium edebant &
hibebat,vxores ducebat& nu
ptum dabat, ad eum viquc die
quo ingreifus eft Nocinarca:
Nee " agnouerunt diluuium
vfque dum venilfet , & fuftu-
lifTet omncs:ita erit & aduen-
tus Filij hominis.
jjTunc duo erunt in agro: v-
nus accipietur, & alter relin-
quetur.
J J
J3
?4
H
$<$
Hum hominis vettientem
in nubtbui c.cli cum W/-
fiite mulia <& t,tai<ll.ite.
lit mittet .Jn<ylof fuos
cum tuba. & -vvie ma-
gna, & congrtgabunte-
lecloieitts'u quatuorve-
ti-s , a (untnus citlvrum
vfrue ad terminoi im-um.
^ib arbore auttir, fici
difcite parabolam: quum
iam rarntti tins tetter fite
rit, & folia nat a , jctn
quiupropi- (fit: ft as:
Ita ey tot, quum W-
atritH htec omnia , fci-
tote quia prope eft in ia-
nuis.
Amen dico vobis quia
non prxteribit irtncratio
heec donee omnia ]>cec
jiant.
CxUtm & terra tranf-
ibunt : verba autem mcA
non prateribunt.
De die autc ilia & bo-
ra nemo fut.nefue .Ange-
li cxlorii , niji ftlm pateY.
17
J«
39\
4°
Sicut autem in diebut
Noejta erit &■ aduentits
Filij hominis.
Shut enim era tin die-
bus ante diluwu comede-
tes & bibentes, nubevtts
(if nuptuitradetes ,vfrrue
ad eum diem quo intrau.it
2\[_oe in arc am:
Et non cognoueruntdt'
necyenit diluuium, &
tulit omnes : ita erit &
aduentus Filij homtuif.
Tunc duo erut in agro'.
vnw affumetur, <&■ vr.ur
reltnqnetur.
^ lnnubibui,'6H ity v($ikuv. vel,fupra nubes.i.nubibusinfi-
dentein:quomodo etiam fublatus eft in ca?lum, & diuinif-
fime defcribitur Pfal.50, & 104. Eft autem totus hie locus
tranflatus ex Danielis 7,8c Zacharice ix.
31 Foce,<})«vi)f.Iiic]u.]tuor codicib.vctuftis fcribitur /wi-
Ttt <nt\7n>foc yjy <pcfvii( twmHc, cum tuba & voce magna: cjuo-
tranfitiue : quum apud Plinium lib y.cap.6, dicatur fcetus
capillu geiminare:metaphoraab arboribus fumpta.Vulg.
Nata.Era.C.Enata.i.h«wj.Ego verb malo acliiue accipere,
34 ^Amen, ai[xlw. In quibufdam exemplanbus additur
Ji,autem. f JEta*,$Jt<i. Vulgata ad verbum Genera-
tio. Sed #«* (vtobferuat Eraf.)proeohic vfurpatur quod
modoconuertit Vetusinterpres. f A ctelorum extremo 10 Latini jetatem vel (cculum vocant : velut quum dicitur
ad eorum extremum, *V ttKfui t/gjtviv i'ws a!xfa>v ajiiwii. i.ab vno Neftor t^«c o*? '^, tres aetates vixifle. Vide fupra 11.16. 8c
extremo ad alteru. (iue,a toto terrarum orbe qui cxlo te- 2^.36. f Omnia htec,rmvnt raJum,c\U3£ videlicet de gen-
gitur.Vulg.& Er&r.obfcme,^4fummisc*lorum-rfque adter- tis tk vrbisexcidio prardixerat : fiquidem exdfa eftvrbs
minos eomm,c\\i3. interpretationem meritb Valla reprehen- annoa morteChriftijS. Quod fiqnis vrgeat particulam
dit.Hocdicendi genus etiamreperiesDeut.4.3i.& 28.64. J 5 vniuerfalem, vertere licebit Fiant, omnia videlicet qua?
32 Ficu, irvm. Vulg. ^fr^orfyJ'a.-quomodoetiam fupra vltimum ilium diem prsecelfura dixit. Namabeotem-
n.ip.quiaficusLatiniseftanceps.Sedhancambiguitatem pore caeperunt fieri , & adhuc peiTeuerant ilia figna, fuo
tollunt ea qua? fequuntur. ^ Varabolam,-dxu nu&tCoKbjj.E- demum tempore filio hominis venture
tzC.Similitudinem-.neqms (ait) (binniet ficu parabolas dice- 3<5 Ft hora, ^ -nit oio^t. In vno codice Tcribitur, Sm el-
re. Sed ha?c certe ambiguitas vocis vix cuiquam in men- 10 e^c,vel hora. ^ Sed^uti.Vul^.&c Eraf.ad verbum,A r ^.
tern veniat,vtj>ote nimium abfurda.neque eft hie amphi- Vide fupra 124.
% bo'ia , qua? eft conftrudionis , fed homonymia vocis iWo, 38 Edebant, tfci-^vrn:: id eft t3ic\ns,c\uuin illud propria
qua? non dorentem,fed doftrinamipfam (eudoclrina?ma debrutisdici velinc Grammatici : vt etiam videatur ma-
teriem declarat. Quum autem articulus& hoc loco& gna efle huiusverbi emphafis , quo fionificatur homines
Mar.i3,28.contraGra?ca? lingua? vfum exprimatur.vtmi- 2 S brutoruminftarfore ventri deditos.Namalioquiedere&
hi concedent omnes vel mediocriter Gra?ce periti , puto bibere,per fe non eft vitium.
ilium omnino ex Hebra?orum idiotiftnorefpondereliterf 39 Agnouerunt, -i'ymaov. Vulg Cognouerunt, Atqui Ncc
n[^/f]quam notificatiua vocar, vt idem valeat atque rcw- quern Petrus (2.Petr.2.j)pra?conem inftitia? vnc.ir,hoc il-
7i/j,fius parabola? commendanda? caufa. ^ Tener, am- los mininie celarat,arcam etiam foam illim extruens.Co-
xo'crvelpotius la?uis.Hoc enim referoadcorricem cklibrfi, 30 gnouerunt igiturifti diluuium (equnturum dici a Noc,
cuius la?uor indicat fuccum ilium vitalem e radice ad li- fed ;dij irriferunt non credentes,alij fuiv vo)u\ tatib.iiucn-
brum euafilTe: quo<l vernaculo (ermone dicimus, qumd la ti non animaduerterunt; nulli denique illorum quod vel
fem eft montce.Eraf.ad gemniam refert code mancnte (en- inuiti norant.agnoucrunr.
fii.Tern1J.cleganterI1bjxu.dc refurrecl.vertit,7'cwere/?/>. 4 Accipictur,-m^tXrtfxC*itTt/^. Prxlentia pro futum, vt
f Germinal, swft/j • vel EditrAccipitur autem illud ttiaui 55 apparet ex Luca,i7.:4.
41 7'^W.f
SECVNDVM MATTH1VM.
Hj
<5,v
Tpnyjp^TZ otto j 077 ov/C oiSctn 770/a
HfUtVO j JtVCOCKiTt , 077 £* M'c/W OiXO-
JiazTGTHr7roia,$vhcixYi o y.h.iTiffiqkpy^ 7 ),
iymy>pv\GKv out 3 <£: vx. ai> ^toLTi. cftopvyn vclj
tLuj cr/Jctv cw~^' .
A/a t£to (^ (//ut*g jiVi&i iTOifjX on vi
tvpci. « cTo%.*7ts, c' qo£ t£ ai^^ir^v ^p"/^ 1 }'
T.'c ag# &stV o 7n90qJov/\o^ 3 (£' Zf'yvt-
//j>S , 01/ j^tifnatv o yjUQjLOQ auvA 'fh tyh;
JZZcjf.TTtiaA cWTei , Tii JtJoVA) UUTOs't; <rltJJ
r&zl/jjzvyjypz;
McuytejLOt ocfou^ci; zrA^vog,bviA^tt)v
o xog/o$ au/nj cAjpvoi Trziovjj-m htuc,.
A u'mj ?^ya v/jav oti ofnurxtTi tc/cji/-
7m.p/0vnv ajjT<< va-rzKpi <r\ cwtov.
icJt&iV j'C.TP £iV fMTTL Tp /U/edv QVKt)V'
K £</ o' M/giog 7%; Jov?gv iuiivov a/
w/uuipcL vi oJ <zi7£?<;cfoy.ct 3 vujj cv <ap a V) oJ
Key 4iyc-niuY)7<{ clvtov , ^o/to JUi<>j$
, r v> * sp " r ' , * >/
tttT« ,0*716 r// v2Tt)X^r/v ,JV?7?/* c//6< €-
«^a/ o y./\cf.v9/uyg t&j I (opvyysq tfj oJov
TtdV.
k gav-t'V Jexg. ■nttp'-TiVGte; } xinvic;
p^t^«yaf jut; /\ctpt.7J7tcfa<; clCtuv cJfythdOp
44
4^
V
43
45
t'
4^
4>
to
)-
44
Dua: molcntes in piftrino:
vna accipietur , &: altera "re-
linquetur.
j Vigilate ergo, nefcitis e-
nim qua hora Dominus vcfter
venturus fit.
i Illud autemfcitotcfi fciret '
paterfamilias qua vigilia fur
venturu" fit, vigraret ,nec li-
neret perfodi domum fuam.
Propterea & vos eftote pa-
rati : quia qua hora non puta-
tis,Filius hommis veturus cft.
Quis igitureft fidelis fer-
uus & prudens , quem confti- 4S
tuit dominus f 'uper famulitju
fuum,vtdenll!salimentumin i
tempore?
Beatu: feruus il!e ,quem, ^
quum vencnt dominus eius,
inuenerit ita facientem.
Amen dico vobis, omnibus 4
bonis fuispra?ficiet eum
Duo? rmieiites in mo~
lar*na afjuynetur,^- ina,
relinauttur.
V wUie tr'/n. "v.isith-
fcitii <jua h'rra dnminw Mar.n jj
reflt r venture fit.
Illud arttifcilotp,qi(r>- l, i( . r2 , ^
niamfi fcirel palerjutni- i ih-.f.yz
liSi qua htrsfwryeturtu a P°c- 16.18
•fftjTrigilarei v.ique- {?
nun fineret perfodi uo-
mum fuam.
Ideo fy -vos iflote pa.~
ra.li.quiu qua nefcitu hn-
ra,Fi[tu* hoihinit -ventu-
re eft.
Quis put as eft fidelu Luc. 11.4*
fcrut*6 0- pru ens, euem
Conftiutlt dnrmnus fun*
fuper famtliamfuam, vt
d( t iUii tibum in leporei
fieatm iUeftrum que,
quum^cntTitdamiriM e-
iw ,'wuene-rit ftc fatter.:?.
Jfmen duo vobw quo-
niam fuper omnia b'.na
fuaconfinutt turn.
49
Quod lidixerit feruus ille4 8 , Siauumiixakmalut
malusin corde fuo, Differt
dominus meus aduentum:
Ca j peritque verberare co-
feruos, 'quinetiam edere & bi ™ ferms fms y mmducet a»-
bereCumebni->: ttm eybib t <H elrnofis:
Veniet dominus feruiillius S° Pmei domkm ferm
die quo non expedfcac, & qua
hora non nouit.
Et fcparabit eum, ac partem
ei adignabit cum hypocricis:
ll ic ent rictus 8c flridor den-
tium.
Cap. xxv.
V
TVnc erit fimile regnum
cxlorum decern vinjini-
bus,qux fumpti? lampadi-
bus fuis exierunt inoccurium
ferum tile in corde fuo 3
Alora famtdomiriHs mint
ventre:
Ltcceperit pen cuter e v>-
ratjtr hora qua tgatrat.
Et nimdet turn, par-
ttrj.qnt eiu6 ponet ei* hy-
' p',critv:illtc eru fletMQr
ftridrr denttum.
fponfi,
Cap. x x v.
TVncfur.'le erit re-
gnum udarum de-
cern yirgwibuf ■ qua; ac-
aVientes lamfedt f fttas
■ exierunt obuiam [p'-nfu
Cr fponfe.
Supri fj.
4 1
infia 25 }j
41 Piflnno,wJ>.u,i. In tnbus codicibuslegitur^u'xfi, eo- 51 Separabit tumJ"/ : -nuATi <rjJ^,.\'u'.'j.Diuide: Lr-fDj-
dem fenfu.Vuig.& Erzf.Alola.i.uJun'.ConCatu\(\e veto mu- ftcabit. Et certe hsc eft propria huius vcxabuli (ignifica-
lieres turn apuci Gre<os,tum apud barbaros, mole-re & co- tio : vnde !una fiy.-r./M'. dicitur, quum d midiata Jucer.Std
quere,aperteconftatexPlutarcho,quiin Jibroproblema- quod proxime fequicur, omnino declarat fijgnfuit hoc
cum Romanorumqua?riccur ;d apud Romanov fieri n&n 5 loco vfurpari pro aV-e/fiy. Significarur enim fore vtDo-
Ibleret. ^ }\elinquetur,^<iifmi i ftffSfeO.Qtndaoi co- minus eum feruum non habeat in reliquorum numero,
dex addicVJ: '-.~- s, '.,'■ uj*;' £t ■m^.^.y.inji iTvu it ig «; aoiiraj, fed (epararum iti tracftec vt dignus eft. Horn. Ii;ad.v ro;
Duo trunt in lecio -vno : -onut accipietur , ty alter relinquatur. @:i,>ij7Vfn 4'r^.;;i: id eft, Jiiyt. i-JS?r rvrauum propne <f «-
Relinqui vero fignificat,defen pericurum. <ru»ynt declare: n, Ay^ftm.iJhttu9fen n&iA j putat
45 QuiivigiliziinU ?v>.ax*.Ad verbum, Qua cuflodia. Vi- io graunTimumfuppIicium hoc vocabulodeciarari: cuius e-
de Tupra 14,15. Vu!g.&Eraf.^tt<i/jor«.^/4'«=t. xemp.'um habemusi. Sim.fv^3,& Dm.j.zo. fed vcraeft #
44 7^j-Mpit:atii,« Js'Mn. Vulgata,JVej f c;':«, -ic uJan. Vi- prior expli :atio. 9 yfc partem ei afignabit cum hypocri-
de fupra j.£. tii,y& v, m&: tv m una jft bwcfflw .'rTir^.Hebrairmus,pro,I-
45 2*u igittir.Ti- *oa.Vul%ati t £)HifpMas.Enf. Qjnfnam, ta traftabit vt foiet feru: qui boni videri malutquam t( r c.
Ego vero exiftimo particuiam n^iits. adbiberi inhuiuf- 15 Videtur autemfumptum hoc dice Ji genus adominorum
modi interrogatione vt fuperions fermor.is nafcentem co- confuetudine in demenfo (eruis & ancillisa.'Tigr,.r!o,proL!t
c!ufion:-m aeclaret,vt fupra r^jZ^.alioquinno video quo- fefido$prgftabat.Vu!g.& Ettt.Ponet parti <w. tv.
modo b.2C cohsereant. ^ Varmliuumym^.7r\inj;\n quo- I • C A P V T XXV.
dam co-icelegitur-.(-^-n'*f,eodem fenfu. Vulgata,F<«wi7;i: 1 Lamoa"ibM,z^'*u-rri<>'j<:.Gue luctrti; ' nmiaca
nimium genera'i nomine. Nomine vero -ri{ij*«?demen- io G.-. rr'iir)i'.\i :nrei:igi r.oua»ramf n etiam lamrsc'um nomi-
fura fignihcp.tur. ne apud Grarcosmteiligunturjfed easiucernas qug va!"cu-
Differt aduentum, s°/.,i?tii>.5vi, Vulgata, Moramfacit Jis impofico eiychnio,o!eofouenrur. Sco: us aucem huiui «
%emre. Erifmu%,CunciMur ventre. parabola? atqueitern fequentis eft, oOendcre <: id Mtpiis
49 Ctafermot, atui Avxou. Qu,atuor codices addunt *»■>. ;ndum,tantifperdum aduetanrem Domi •. txpccunt.
Suos.vt vertit Vetusmrerpres. * Quinetiam tdere^- 15 Primam quidem vt vniifqmfniir fir fnz ; uenda? ficic-i m-
t'^iH, -. -.S:c puto vertendam hanc particulim hocioco : in tentm. Deinde vt don:s pro vocation!* rarione a Deo -
quodicendi genera diferciores Gra?cid:x;ffent,v^tcji?i»/i. bis conceffis fedu.'o adipfius gloriam lucrifaci^ndo
Erafmus in annotat:on:'DL;s 'eg!t,i'sJ7?i»r». In quatuor au- mosexercendis vacemus. f sp'.rf^r.u :i;i. ^Q
tern exemplaribus & Jbeopkylaclo r cnbitur tJbn o't ^ yrin, ta addit, L: fyonft,yai -*-. . opfz Sclffcjr.ii ir^,-; r> 1 : r r ■_
3 BOCtB fere ri !phran :i,-:-ie j pqelliis/Pr-r Vi- :- yl r^'-~-
K iiij
F.dat autem & bibat:quod ,egi; Vetoi untrpres.
jo jOmpa
Cap. XXV. ikS EVANGELIVM
verbChriftum ipfum intel!ige,vt vocatur paffim a Paulo, meditatione verbi Dei & precibus fouere, & (vt loquitur
ac prarfertim Ro^*4,& Eph.s>vt & a P uc ^ Prophetas.Vir- Paulus z.Tim.1,6") wa^wwwfav deftirerint in medio itinere,
Sinum denique appellatione fignihcantur omnes Euange- fidei elichnio extinct,) deficient, ceteris Chrifto occurfu-
fium profefii , qui adueniente Domino partim refurrexe- ris, & cum eo in erernum regnaturis,i.Thef 4. 17. Itaque
rint , parrim viuifuenntdeprehenfi, omnes hie di&ivir- 5 pari rationc,lampadunoxi4H4effi-»^m-ine verbu Dei Hde in
eines quod idololatria? & huius feculi pollutionibus fe re- cordibus noftris veluti accefunij& greffus nofhos diriges.
nuntiafTe profeffi fuerint2.Cor.u,in quorum numero qui per oleum verb Spiritus fandi gratiam affiduis precibus
temporaria duntaxat fide habuerinr,& pre negligetia fide in nobis perfeueratem,qua fides hfc fouetur,intelligimus.
Q^unque autem ex eis
erant faux, & quinque
prudentes.
3 S ed quinque futuee ac-
ceptu lan-padibus , non
fumpjerunt oleum ft cum.
Ainv^fxwpsLj^Covatim iuc, ^ct/LLTm-
£a.e, IcwtuV) ov% t?&8ov [M& itwmv I-
houof
A\ Ji (p&vt/mpi t'hg&ov ikctfov cv roit)
nyyiioit) cwiwv jumia ffi P&[A.7nzJ)vv cuj-
ruv.
oivcUrfl}.
Tots nyepSnozLv imtiwi ctf vmp^voi
At Ji juLOopa] <v£j; QgsvifJisic, ebmiVy Ac-
ts YlfMV CM Th iAcLfX V[AW ' 071 Ctf XctfX7lZi-
thc, Y\\XU>V O-CwVLVTOj.
( A i 7Ti)ieJ-Sm(ra.v <h ctf Qogvi/ngt , As jpv-
f^W^civ . rv> . Q-a^ Mhtizts q vx ctpntcry) n/uuv <£ v/uuv' Tto-
pdji&i j fj&T^hov <z&epg toic, -twd^owutol^
Hey cLytQy.TzniiaujTUjt;.
ti7rtpyo[J${)Ct)v <h cwmv a,^s>^cf.an{,
wXSkvo vu/utcpio<;' tgy ctf i-rotinpi ttcmXSov
fur oJuriiGjg ToUyzjuyit' f(cq okA«c9-ji w
T^^V Jl ipyOVTCtj }L) ctj\oi7rctf 7ntp-
SWOI) MAPUTO]) KUQJLi MQJLS , Culoi^OV Yl'
JUUV.
O 'fittK&b*tt;&7nv 3 AiJLlujXiyu)u-
Ypv\y>pein ovuj ^otiovk o'leP&Tzrlw
10
^upraz4.
43-
rave. «J»-
it
ii
'3
Qinnque autem ex eis erant
prudences, & quinque, fatuae.
Qua? eiant fatna? , acceptis
lampadibus fuis,non ceperant
oleum Tecum:
Prudentes vero ceperant o-
icum in valis fuis vna cum fuis
lampadibus.
Morante autem fponfo,
'nictarunt "omnes^ac dormie-
runr.
"Media vero node clamor
ortus eft dtcentinm,'Ecce, Ipon
fusvenit,exiteinoccurfume-
ius.
Tunc furrexerunt omnes
iUae virgines , &"adomarunt
lampades fuas.
Fatuae vero prudentibus di-
xerunc , " Date nobis ex oleo
veltro : quia lampades noftrar
extinguuntur.
Reiponderunt aute pruden-
tes illafjdicentes, "Nequaqua,
ne non furHciat nobis & vo-
bis: ite vero potius ad eos qui
vendunt, & ipfae vobis emite.
Quum autem irentemptum,
venit fponfus : & qua: parata?
erant, introierunt cum eo " ad
nuptias: claufaque eit ianua.
Poflea vero veniunt &re-
liquae virgines, diccntcs, Do-
mine domine,aperi nobis.
Ipfe vero refpondens ait,A-
men dico vobis,non noui vos.
(I Vigilate itaque, quia neque
V ruclentes >ero acce-
pcrunt oleum in vafujuif
cum lampadibm.
Moram Mtttmfdcitn-
te fyonfo, dormiauernnt
omnes, <&• dormiernnt.
Media autem nocle
clamor fallw cjl , licet,
jJ>vnftM venit , extte ob-
uiam ei.
Tunc ftirrexemm 0-
mnes yiYg'nesilla:- ) & or-
nautrunt lampades [not.
Tjtux autem fapitn-
tibm dtxerunt^Datc no-
bis de oho vejtro: quia
lampades nojlne txtin-
guutur.
t\e(^>onderuvt prude-
ttSfdictntcs N e forte non
fufftciat nobis & whit
ite potiut ad yendentcs
& emtteyobn.
Dum autem ircnt ente-
re, venit Jponfm ; ey qu/e
pdrate erant,intraueriint
cum eo ad nuptial : &
clan fa eft ianua.
Nouifrme veniunt (<f
rtliqus 'virgines, dicen-
tes.Domine domineaperi
nobis
At ille refpondens ait,
Amen dico vobu,nefcio
I'VOS.
V igilate itaque, quia
it
1 I
5 Nic~tarunt,ctvsTt.!;*.Kdormitari4nt,vt Vulgata, & Era£- legimus inquatuorcodicibus),u«7ro7t uHtfxafwV^.Eftautein
mus, (enfure<fteexpreflb.VtinilloFlacci,^«^»*eio»»« 10 (jxttot* particula non ram percontantis quam addubitan-
; yut-vSfiAt <ti dormitat HomerM,& Plutarchusin vitaCiceronis, vufw^y, ris,vtob(eruatdoc>iiTimusilleBud£us,prolarisexemp]is
-T in
'LC^rif^, 5{U(ftv,proprium verbum Latinum vfurparemalui. ^0- 15 teruimn vno codice pro ot^Tj's^ Jt^A\ov,rcri;'itur,7TO/iA/'e<&i
yXiifCjl '->} inquit, quandoque videtur Demofthenes Ciceroni. Nos vul- Ego verb prseterea puio ellipticum efledicendi genus, &
. ,, O godicimusjjoOTWJe^r.tTNamTcn/rw^K, eft proprie ocu- fupplendum aliquid prorationc eius de quoagitui: ficut
, "vf ) ^ty^tM. j ls f omno p r auatis conniuere : 1
tamen quum fequaturs^- fecit Erafmus hoc loco. Vulgata, # ef,r:e nnnfufficiat.Cx-
fwwr/jflravnc.Quisenim vigi!atvtoportuit?Sed excitati ta- ^^xevrquam leftionem fi fequamur, nulla eritellipfis. Ita
men elefti.animum recipiunt,vt qui hodie voce veluti re- enim licebit omnia conneclere, Ne nonfuf> ciat n»bi<s & vo~
nati Euangelij ferlbexpergtfiunt. bn,ite potius, &c. Sic autem fignificarur tempus illud prar-
* 6 Media vero noc~le,uiow </t\uK to'c. id eft profundifilma, teriifle mutua: fidei communicationis. lam enim aduenire
qualem videlicet Mahumedes in orientem, Antichriftus 20 ilium apud quern vnufquifque fit fua fide victurus.
Romanus in occidentem inuexit.vtcompleatur quod di- f Ite potiu*,-m>^iSn Ji^KKm. Salfa elt derilio non cohorta-
xit Domiuus Luc.18,8. Quod autem in nunc locum fcri- tio. Nee enim pecunia emitur hoc'olefi,fc-d gratuito datur
bit Hieronymus fo]itoiXhriftianosJavig4iaPafche,pro- in tempore beneplaciti, Ef ? 5 .1, & 61.1. vt (i hodie Chri-
pterea non dimitti ante-mediam noctem exaftam, idque fto adueniente rcuiu ^rtiam dies o on procul videtur abeH-
ex Iudaicatraditione , quajdxitur ChriftttsJnedia node ^ f^)pij,rogitancibus hvpocritisChrilhanis, gratiam Euan- w
Jp v^px tiruy , f i in da4Tientocaret. quanuis Chriftumquidem gelij a feiam pertinaciter neglecli, fibi comUiunican, rc-yi
is conftetveniflejideftnatumefTenofte, vt ex hiftori.ili- fpondeant, Nobis nunc non de vobis fed de nobifipfis co- v
v ,quet Luc.i, 8. Sed a'tenus aduentus nemo fcit diem ne- gitandum eft. Ite potius ad veitros illos Sacrificos & P6- >i
v que horam.fupra 24,5*. tifices:& venias ac merita fanftorum ab ipfis emite. "
7 Adornarunt,'tMoapM<TWi.\.Ky.-n9)t&ja.irar. IndejtggjtBT^^i Q 10 Adnitptias, «V TO15 j«'f«u. pra?pofitio«cdeclarat no-
x*«rapud Homerum dicuntur Duces, abinftruendisac mine ^yi/^>y h'ic fignificari (vt cti in vercit Syrus inter-
difijonendis copiis. 8 Datc t ±in.Sic fruftra doceripe- pres)locum ipfum celebrand\siftis nuptiiv.i.beata: vita: in
tent qvi prxdicationis tempus neglexennt. fempiternu fruendardeftinatu.quinobi'v nunc eft(duranti-
9 \T^jcqttaquamf\ ne non fuffi 'ciat,' ptimn *x tfnirpiyel (vt bus adhnc nimiru fponfaJibus) oculis fidei confiderandas.
13 Qua
SECVNDVM MATTHiVM
nfj.^^v ovdz tuju ca^v wyo vpe, tov ctv-
^roopia,v\p'^vaj\.
C£'Q7rtpy& aX§gcp7iQc; ^tvJ^^jo cW-
te(rtivU IJicu; JhoAoti; 3 %$j -mtpichvwiv
KoU CO fJ^J ichdUft TFcVVk TzXcWTU^ J,
efboy a> Ji,tv' ZKy^y *y rhjuiJicw Jbva-
fuuv' qey 3>7FhJ)l unotv Aj^ioiq.
Uopd/^it; eh o TVL7Ftvvi tolXoxtu Act-
Ccov^pyclamv cyy cwvoii;,^ im>mo~iv ctX-
/\g.7nvn TxtXaMWL.
CLacwmt; ycy o tw, Jbo, QMipch\cn )(cy
cwtoc ob?^hct Jbo.
O'JtTVtv XaCcov , ctTTcASzav topvfyv
ov Tij yvt 3 ngj\ dymtpv-^i to apyugnov tvv
ZVQIX CUiTd.
Mijrj, cA %25-vov ttsXwu ip^rctt o vx>-
cufTcov 7\o"y>v.
Kou <zt?^>9<nXSiov o ra Tnvtz TaXaMja.
P\g.^,COV, f <^0<niVif}tiV d?<Kct 7TiVTi TCtXoW-
756 XtyCOV ,KvejLt 3 7F&v™ TZt\cLV7&, /Utfl TIZl-
pl<fodi(g.(; , Kcfe , clWcl 7nvvi TOiXajna l-
x£pd%7zz vtt clutoTq.
E'Vm 3 oLtcSo kvojloc, cujTh: 3 EvJbuM
TtoXXcov o~i f^jrx.<piaze>'eimX^ etq tyiv y<t>-
gpvrS XVQJLX GVU.
n^cO^X5t*>V eh ffOUf 7a Jbo 7ttA&TTO
XCL&COV Qi7Ti^LvQJ.i,ch>0 jttXdVTtx fA9^ 7m-
pieha^c, 3 Ych , aMa Jbo ittXaMTO. zxt p-
chart i7r cwjuiq.
<4
I)
\6
17
!>
lO
11
2Z
ilium diem neque illam hora
fciris, qua Filius hominis ve-
niet.
\\'/ra enim efl vtquum quif-
piam peregre proricifcens vo-
cauic ieruos fuos, ik " tradidit
eisbonafua.
Et huic quide dedit quin-
que talenta, alij aute duo, alij
vero vnum : vnicuique fecun-
dum ip(iusfacultatc:&pere-
grc profedus ell ftatim.
Profeftus autemqui quin-
que calentaacceperat, nego-
natus eft exiis: & fecit altera
quinquetalenta.
Itide & qui duo acceperat,
lucratus eft & ipfe altera duo.
Qui autem vnum acceperat,
abies defodit ill ad in terra,&
abfconditpecunia domini iui.
Poll multu vero tempus ve-
nitdominus feruorum illoru,
& confert rationem cum eis.
Tunc accedens is qui quin-
que talenta acceperat, attulit
altera quinqj taleta,dices,Do-
mincquinque taleta tradidifti
mihi, ecce, altera quinquc ta-
lenta lucratus fum ex lis.
Dixit autc ei dominus eius,
Bene ^/?,ferue bone & fidehV.
in exiguo fuifti fidelis , luper
multa te conftituam : ingre-
dere in gaudium domini tui.
Accedes aute & qui duo ta-
lenta acceperat, ait,Domine,
duo taleta tradidifti mihi, ec-
ce , alia duo lucratus fum ex
iis.
117
tiefcittf diem neque ho-
ra.m.
Sicut enim homo pre- l, U e, i«, \^
gre profiafiens vocauit
(erttos fuos , & tradidit
Mis bona. fun.
Et "vni dedit quinque
talenta , alij autem duo,
alij vero -vnum : •vnictti-
que fecundum propriam
virtutem : &profeftui
efifiatim.
Jihvjt aute qui quitl-
que taleta acceperat, &
operatuf efl in eis,& lu-
cratttf efl alia quinque.
Similiter gyqui duo
accepcratylucratu* eji a-
liaduo.
Qui autem -vnum ac-
ceperat, abienx fodit in
ten am, & abfeondit pe-
cuniam domini [ui.
"Pnfl multum vero te-
ports venit dominus fer-
uorum illorum, & pofuit
rationem cum eis.
Et aa edes qui quinque
talenta acceperat y obtulit
alia quinque taleta, di-
c ens, Domine, quinque to.
lenta tradidifti mihi 3 ec-
ce,alia quinque fupertu-
cr at us fum.
Ait illi dominut tins,
Euge ferue bone &fide-
lu, quiafuper paucafui-
flifidelu , fuper multa te
conftituam: intra in gau-
dium domini tui.
Acceftit autem & qui
duo talenta acceperat,ey
ait,Domine, duo talenta
tradidifti mihi: ecce 3 aliit
i duo lucratus fum.
if?
'7
IS
19
10
1} Qua Filius hominis veniet , w vi etjo? to ttiSpd-mu ip^-ntf.
Hx'cnonlegic Vecusinterpres, neque reperimus in tnbus
vetuftis codicibus.
14 [/ra] enim [eft] -*>f,&c u!<i$> hf &c. Res ipfa oftendic
hocdicendi genus peutumefTee medio, ac proindefup-
plendum efle aliquid vc i(,fta fit loquutio.Vulg.& Eraf Si-
cat etiim }><w.<o:admodum obfeure. Vide Mar.1j.74. ^ Pe-
rrgre projicifccnst'&mJMfjLfjJ. In caelum videlicet afcendens ad
patrem , ac proinde a nobis corpore abfens , qua ratione
dicimur viciflim ab il!oabefl~e 1. Cor .5. 6: fide tamen cum
illo per fpiritus an hubonem coiunftifTimi. ^ Tradidit eis,
vn*.p.ifo>iuY av-nlc. Afcendens enim in ca?lu dona dat homini-
bus i.Cor.u.7,& Eph.4.8, quorum rationem exiget vlti-
mo illo die.
15 Ipfius faatltatem,-dv) \<ft*i Jkjixfjjv.Yulg.V irfMte:quod
non conuenit huic loco. Facultate enim hie appellat pru-
dentiam & peritiam in negotiando:humano more loqucs:
quum alioqui vt gratuitum eft donum , ita non nifi per al-
teram gratia eo bene v tarn ur.»^'<w autem, quod alij inter-
pretanturpropriam, malui prorelatiuo *Jt5 accipere,vi-
tato etiam reciproco propter amphiboliam. Hoc eft aute
quod G;;]!icoidiotifi"nod)cimusj/e/o«/r/)orfef.
16 Negotiants eft , c-ipytoTt-m. Proprie tfya^i^nj, in hoc
generedicicurnonc]uifquisneeot!atur,fedis dermim qui
lucrum facir.id eft 3 de ipfius laboris frucl:u, ficut etiam ac-
cipitur infra Luc. 19 16". & Herodotus in Clio, ,«*}«** x»'-
{ja,ra f'^affw'^ot-Hic autem generalirer accipitur pro <&£$.-
y/*andi£m], Plinius medicos dicitanimasnegotiari,eadem
fignificatione. At&.i'MctciMKM $,ti Jixji-nv ui&l 7r*f iyjiwo »*-
X«|S», to«c <A' kemtt oH.ihAj<n)> ipyetfi&uf. & Demofth.jytTttAn-
tuoi'f'.Jic Kf t&k ipyctort^ztf rtJ kuixJ ifytgjiu. vnde inpy* ^gil/mscm,
quibus opponitur apud Iurifc. otiofa pecunia. Keque ta-
men faenerationes iniquas magisapprobatChriftus,aut
f Euangelijcauponatores, quimfurtumlaudatquumdicit
(e venturum vtfurem. Vulgata ad verbum, Operates eft:
quod verbum Latini hac fignificatione (quod fciarn) nun-
quam vfurpant.Galli dicum,trafiqueroupraiT^quer. % Ex,
ijs,i»'ajj-rH;. Vulg.ad verbum, In ets.ErzCm.Verea. ^Fe-
10 cit, i-minTi*. Cic.4-in Veirem, Quibufham, inquit,rebus in ex
prouincia maximum vno anno pecuniam fdcere p'ftfet. Eraf.Cow-
fecit. In duobus autem exemplaribus fcribitur Mi«/><to:™,lu-
Ciatus eftrficut conucrit Vet.interpr.
18 Abiens^Tnhtriv.Rediindzt ex heb.idiotifmo,& deeft
15 in duobus codicibus.
to Ex iis,W (wrote :vel per ea, vtrefte vertit Erafmus.
Nam in quibufdam etiam codicibus fcribitur, i» auu-n7c. I-
taqtie nolui £&> interpretari pro5jte^»,i.pra?ter. Vetus au-
tem interpres ha?c non legit : quia videlicet non UipS)nm
10 fed jW*p JVtirw fcriptum habuit, ideftSuperlucratusfum,
vt ipfe connertit.
11 Bene[rft~\£. id eft, >ytv*f i^w-Nam fubauditurver-
bum,quod expreffimus declarationis caufa. Vulgata, Eu-
ge:- A eft,dT}*:quod nufquam reperi fcriptum in Gra;cis co-
4 5 dicibus. ^ Ingredere in gaudium, eienx^t h'« tiw %?•&■*•
Hebrxum dicendi genus, quaii diceret , Adefdum vt fru-
Aum percipias benignitatis mea?,& reipfa lentiasquara
gratnm fit mihi officium tuum. Simile dicendi genus ba-
bes Pfal.6?.i8.
Cap. XXV. 118 EVANGEL IV M.
t!<pv\ cuiTtJo xuetos **rf$£v <&*>** *- 2J
ycL&v Th %vzjlx ovv.
Tl&aiXSwv eht(cy OTvev ttlXoxtov
p&<; 3 ycf) au/jctycov bSzv a chiaitopmoixg.
Kct} (po&i&iit;, a,7TiX3wv ix,pv^ct TO
TahttJVTCV OOU CV TYl yYi idi,i^lgTO0DV.
A'TrOXQJLdVS dt KOejLOG <JJjr£ CiTTiV
ewTcfy Uovyipi JbvAe jyy 0Kvnpe>y£&tc; ot\
S^qJl^co ottov «x iari^/L,^ ouuuccyo b-
G«f « J)<cmop7iio-cC
~£S~ei0iw aw (ZctXw to apyugjLov juov
TolQV&Tn^ncLiQ'qcy iXSwv lya cmojuu-
aztixuxj etv to ifjyVyOiw tokco.
R' gg.Vi OWL) cltt <hjJUTOTtxKouf&v><&
Jb-rtrOutyOVTl Ttt <A,<£p!.7tt\fiU>Ta.
fiupriij.u ( ToT$ g^oi'TJ waim JbStio-xtraj , ^
Il,c ' 8 ,8 ' f^ic^dj^vo-irau'^7ro h tS fxri tyonoSju
»ar. 4 .t$. ™y "7 , ^ < A, *J7
& 19.26. oey€4,ap"jno~ircL)CL7r OJUTV.)
Kdf TOV Ct^P&iOV JhiiXoV CM@Ct?^iTi
Supra 8.12 > \ / ' 'K ' . > ~ >/ «
&2J.13. «C 70 (TKOTOg TO dZ^MTi&V QM&i igOUf
k\cwQjl{9q ng\ Spvym)g <ffi od%vmv>
O'tuv q e/\9v) yog tS ajfo&irov cv
tm <fb% v\ <wt3 3 qguj 7ntVTi<; ol kyoi alfyt-
Aoi f/AT cwThWtt qgndi'oi 'Qh^oyyx 6%-
fyg cWJh.
7ra>VTtt Trt zQvh 3 t(cy d(po£jL& cwTctA aV
a,XkY\\C0V 3 cbS7Fip TlOlfxhjJ d^oQjL^i Tt%
0T2 ipn \6a,m\iw, 'ioig cm di^icov
*1
16
Aiteidominus eins,Bcne
^/?,ferue bone & fidelis, in exi-
guo fuifti fidelis,fuper multa te
conftituam: inguedere in gau-
dium domini cm.
j, 4 Accedens aute& quivnum :
1 talentuacceperat 3 air,Domine,
! noueram te homiiie durum ef-
fc, qui merasvbi non ieuifti
"8c inde cogas vbinon fparfifti:
25 Itaque times abij & occulca-
ui talentum tuum in terra: ec-
cejhabes quod tuum eft.
16 Refpondensautemdominus
eiiii dixit ei, Serue male 8c "i-
anaue , Iciebas me metere vbi
non feui 3 8c inde cogere vbi
non fpariK
Oportuitergo te commit-
tere pecuniam meam menia-
riis: vcnies autem ego reccpif-
fem meum,cum fccnore.
Tollite ergo ab eo talentum,
& date eiqui Iiabet decern ta-
lenta.
(| Omnicnim habenti dabi-
tur 3 & exuberabit.qui vcro non
habet,etiam "quod habet, tol-
leturab eo. )
Et inutilem feruum eiicite
|in tenebras extimas : illic erit
fletus 8c ftridor dentium.
~7
18
19
30j
j4h ilii dcmlnm e'lw*
Luge j \;n" bone ejrfidt-
lis, citi.i fuper peima ful-
fil fnielh , fuper mult. x :e
conftiiu.m>: intra in «an-
duiin dorriini tui.
^fccetltm autem &
quivnum taletum acce-
perat, ait, Domine , f ; o
quia homo Autim es^nn-
tis ybi r.onftminaflij &•
congreg asvlin ojparffl i:
E t timens abij ey a.bf-
eondi taUnium tuum in
terra : ecce , hibes quod
tuum eft.
J{tj^ondens autem do-
miriHi eius dixit ti, Si r-
ue male &piger,fciebas
quia junto ybi non femi-
no , ty cor.vrego y>' i non
ftarfi: |
Oportuit ergo tecom-
mittirc pecuniam meam
nunrnlatiu,&' veniem e.
go recepifie iitiqt*e quod
nieum eftjtum vfura.
Tollite itaque ab eo
talentum, & date eiqui
I habet decern taUnta.
29, (Owm tnim habenti
dabitur, ty abundubst:
et autem qm non hal)ct y
& quodvidetur habere t
av.f\retur abeo.~)
Et inutiitm feruum e-
iicite in tenebra-s exterio-
res : illic erit flettis ©*
flridor dentium.
2-7
18
$1
31
3*
33
?4
Quum autem venerit Filius
hominis'cum gloria fua , 8c o-
mnes S. Angeli cii eo,tunc (ede
bit fuper thronum glori* fua%
Et cogentur cora eo omnes
gentes,& feparabit eoSjalteros
ab alteris , vt pallor feparat o-
uesabhadis.
Etftatuet,oues quidem ad
dexcram fuam, ha'dos autem
ad finiftram.
Tunc dicet Rex ijs qui ad i 34
33
Quum autem venerit
F'liui hominii in m.iie-
fi ate fua , & omnes jin-
geli cum eo, tunc fedebit
fuper fedem muuflatu
fue.
Et con<rregabutur an-
te cum omnes gent es, &•
feparabit eos ab ijuiicem,
fuut paftor fgregat oues
ab hizdis.
Etfla'uetnues qu'tdem
a dcxtris f'-is^hndos au-
tim a fmifiris.
Tunc dicet rex his qui
X4 £T inde cogatiwrnwiyt* o?w. Bis idem exprimit 5 Hi-
uerfis modis.Hebrsorum morernec dubito quin ha:c fue-
rint vulgo prouerbialiter vfurpata. Semen enim difper-
gendo feritur, & metendocumfructu velucirurfum col-
ligitur. Sumptum eft autem hoc prouerbium ab auaroru 5
moribus qui duri femper funt in operis vrgedis. Et ita fi-
gnificatur Deum feueriffime afturfrefle cum iis, qui do-
norum ad ipfius largitoris veluti propagandas in proximis
lucrifaciendis opes acceptorum, fanftam quandam nego-
ciationem neglexerint. Neque hinc concludi poteft ope- 10
rum dignitas,fed domini benignitas,in eos qui pro virili &
ex gratia fuerint officio fundi.
26 Ignaue,on »»f>(. Vulg.& Eraf.T , (^r,id eft j>i'$vfM.
17 Committere,$*\Hv, vcl ponere:ficut Alphius i!le foe-
nerator apud Flaccum in Epodo, Quxrit calendk ponere. l 5
^T>ecuniam,d?ylzto*:id eft: ^H^m.Nam latiore (Tgnificaiio-
nehic accipitur.- ficut vu!godicimust/e/,.tygew/, proomni
* pecunia:quo modo etiam Hebrai fjDD [c-fo*/apfo]dicunt.
29 Omni habenti, to' ?«/> s'^ovti otivti. In meo vetuftiffimo
exemplari deeft wav7i, quod etiam non legit Syrus inter- 2 °
pres.Csterum eadem quidem fentetia vfus eft fupra Do-
minus I5.i2,fed fine diuerfo. Nam ibi agitur de iis qui fibi
per fuperbiam arrogant quod nonhabent, quanjjerbia
ofFenftis omnium donorum auftor , paucula etiam qua? i-
pfis Iargitus erat 3 eis eripit, ficut Pharifi^s & Scribis acci-
die : contra vero iis qui in timore Domini ambulant cu o-
mni modeftia, & in eo toti vt Dei gloria? pro fuo modulo
feruiaii[,magis ac magis beneficum fe prabet. Hie verb
diileric depigris &. deiidiofis, apud quos doni Dei inuti-
lia lacent. Itaque hie dicitur habere is qui iam diues eft,
quoniam donis aDeofibi coceflls bene vfoside nugis ac
magis Jocupletat. Contra verb dicitur non habere qui eo
quod habebat no minus caiuerit quam (1 116 habuifTet:qua
neg'igetia Deus ofTenfus,illi vere eripit quo (ic eft abufus.
^ ^», d habet, * j'^h. Nam & ifli habent quod a Deo acce-
perunt, fed quum id defodiant dicuntur poftea id non ha-
bere , ficut auaris dicitur tarn deeflequod habent quam
quod nonhabent. Innonnullis Graxis codicibus pro*t-
jrti fcribitur S Jh^i^v, quod videtur habere:& ita legit e-
tiam Vetusinterpres,proculdubioexLuc S.iS.fed perpe-
ram. Neque enim iltud huius parabola: icopo conuenit,
ncc legitur etiam apud Syruminterpn.tcm.
31 Cumgloria,s» tm Ji^.i./j^Ji^xc, ficut loquitur nofter
Euangehfta fupra 16. 27, & 24.30 .Refpoderigitur particu-
lar illi 3 Hebrajorum, cuius multiplex eft fignificatio;
quum etiam idem valeatquod cvm : vt Exod.15.19, dici-
tur Pharao irigrefTus in curru fuo & equiribus fuis. Vide
inf. a,AcT:.i.io.
34 £ cut dully
SECVNDVM MATTHjEVM.
clutS , Atv-rt ol &hojvi/u$tJOt t£ 7rztre9S
fjyv , KXYl&VOfMcmTi tLuu Y\TCl M&G fM-
vlxu v[mv fictcnAeicu/'&io yj/iTa^oAtig xo-
i i ,
on, (i.lmoyJ^ctcQ-i (*z 'or Qv?&mJ tifwv,
Tovi'STFOKZJiZmovv'rcy cujtzJ 'oiJiujy-
ohhey>yrtc-, K^'g/2, TtoTi en &Jbft\u 7rtt-
hwnozttsJp ;
HoVe Jt 0% GiSbpfk) %iVOV-> ffC/Lf CWJY\-
yzy>?j$fj y vi yu{Avov,K&) <z$kti£ciAo/uft{j ;
Ylovt tfi o-2 &Jbmfyj ctcd-tvYi , w op (pt»-
Ka/*&7t>xe/$s<c o SctcnXitc, zp& au-
TOlQ.^fxltV MyA Vf/AVy r e$ OCTOV Z7JVtYiOZL
•n h) TCVTttfV Tp dchXtyMV MCV t sA#-
Tote g'p^ W ^6 ^ <4&yvuf>t«v j Ilo-
cdji&i «V i/<A9V 01 f&'TVlecf./utpOl , GiC, TO
two to ctjmioV) to riTT'ij^ttr^joV TZeTJia
CoXca ngjj Toic, ctyytMiQ ojutS.
TzmtvctTDL $>, (£ i% eJto^Ti /upt tya-
"Eivoi; victual ngj\ a aiwYiytyiVc fM'
Ton %zvKet3»mvrcLi cujid^: cwTOt,
"KZ^VTZC, Wvgjii 7rOTi CTi &Jb/ufyj 7T<{v6)V-
to 3 h eA^,(Wj/Ta 5 w sew* w yu/xvov i w a-
e&gvwjw cV<puA«wi j ^ow (PimiovYioTx,-
ToTz)woJtgji2m(rtr<tf aJiToic, , Xiyav,
A/ulIw My*) v/uav , sp ocrof «^ i7roinazfn
iv) tovt&v W iAoL%$tt)v > ovJz s/uy) z-
i
7r0lHGZLTi.
Key a,7nXdjoDVT9tj &toi &tq ttoActertV
cuioviov' ot Ji chqgijot &U £ct)Luu ajcovtov.
^
37
S S
J 9
4°
ciextram ipfius eruat > Venite
bcnedidi Patris mei 3 po/Iide-
te regnum pararum vobis "a
iadtis fundamentis mundi.
(jEfuriui enim,& dediftismi-
hi ^ovefceter : fitiui, &dcdi-
ftis mihi potum: holpes cram,
Sccollegiftisme :
Nudus , & amiciuiftis me:
j| "asgrotaui , & inuififtis me :in
career e era,& veniftis ad mc.
Tunc refpondebunt ei iu-
ftijdicences, Domme, quando
te vidimus efurientem , & " a-
luimus?aut{itientem,&' dedi-
mus tibi potum?
Quando autcm te vidimus
hofpitem,& collegimus te?aut
nudum & amiciuimus ?
Aut quando te vidimus x-
grotumj aut in carcerc, & ve-
nimus ad te?
Et refpondens Rex dicet eis,
Amen dico vobis, quatenus id
feci (lis vni ex iftis fratribus
meis minimis, mihi feciftis.
Tunc dicet ctiam iis qui ad
finiftra emnt, |Execrati,abitea
me in igne xternu, qui parat 9
eft diabolo & Aneelis eius.
Eiui'iui enim,&non dediftis
mihi quo vefcerer: (itiui, & no
dediftis mihi potum :
Hofpes erara, & non colle-
s:iftis me: nudus & nonamici-
uiftis me:aegrotus,& in carcere
fr^w,&noninuififtis me.
Tuc ipli quoque refpodebunt
ei,dicetes,Domine, quando te
vidimus eiudente, agtfitien-
tem,aut hofpitem,aut nudum,
aut acgrotum,aut in carcere,&
non miniftrauimus tibi ?
Tunc refpondebit eis, di-
cens,Amen dico vobis, quate-
nus id non feciftis vniex iftis
minimis,nec mihi feciftis.
jl Et abibunt ifti ad iuppliciii
aetemum: iufti veroadvitam
azternam.
41
4-
45
?8
3V
40
219
a Aextrts this tTUttt, Pe-
nile bemdithPatiismei^
p jsidete partition vobts
ngnum a. conjiitutione
mundi.
Efuriui enim,& dcil-
ftis mihi mandvearc: {iii- a '* '7'
■ v j j-,j- i Li «ec.i8.7
w,& dtdijtis mini bwe-
rt : hofyts eram>& coUe-
giftis me:
26 Nudt*f , & opcruiflis
me:infirmm,&' -vijitafiis
me : in carcere tram , & EecWlJfc
■veniftis ad me.
\j T unc refpondebunt ei
iufti , dicentes , Do?nine t
quando te vidimus efu-
rientem, & pauimu)?Jt-
tientcnt, & dedimw tibi
potum?
Quando auteni te vidi-
mus hojpitem)& collegi-
mus te ? aut nudum , &
cooperuimut te\
Aut quando te ■vidi-
mus injirmum,aut in car-
cere, ty yenimus ad te?
Et refpondens rex dicet
illis , Amen dico robis^
quandiu feciftis vnt de his
fratribus men minimis mi
hi feciftis.
Tunc dicet & in qui a
fmiftru erunt-Difcedite a „, . ,
me maledicliin ignem £- f U p r j^. 2.,
ternum , qui parutus eft luc.ij.i7t
diabolo «y Jfr.gelis eius.
Efuriui enim , & non
dediftis mihi manducare:
fttim & non dediftis mi-
hi potum:
43l fit 'ji''- s eram ' & non
collegijiis me.'"ftduf , &
non vperwjtis me : mftr-
mus , & in carcere , <g?
non vifttaftis me.
Tunc refpondebunt ei
I & ipft> d'' entes,Domine,
I I quando te vidimus efu-
rientem , am ftiienttnt
aut hofpitem, aut nudit,
aut inftmium,aut in car-
ter e.^r non rranifttaui-
mus tibi}
a< Tunc refpondebit illis,
ditenSiAmen dic« vobis,
quandiu non fecials vni
dt minoribus hu,nec mi~
hi feciftis. p.,
46 Et ibunt ht m fuppli- 10 h^ 9 .
I cium octernum: iufti au~
I tern in vitam teteruam.
4 i
34 Beijediflk'&jW)»"ty°' i.beati & felices.quos Pater mens
fuis bencficiis cumulauit. Videfup.5.44. Dicuncur.n.ho-
mities Deo benedicere quum eius laudes predicant: con-
tra verb Deus benedicere hominibus, quum illos beat.
^ .A iacli-s fundamentis^fri >(*.rnCo\iic. V ij!gata,^f conftitutio-
ne.i.'^i wtuTu<riac.Era.Cmus,Ab exordio:ld eft,«V <*?■%!!. Vi-
de fupra 15.55.
36 Mgrotauiyi&irmoTt id eft,»Yp«Vw(rtt. Sic PJinius libro
8. cap.51, fucm igrotantern vocat inualidam. Vulgata,
& Erafinus, Ivfirmus : quod nuiquam legi pro jcgroto po-
fitum.
37 AlmmiiA'>i?ipi-^,o?{j.'Ve\.Nutriitimu)iVu]gzt3. &Eraf-
mus,Pauimui}id eftyiCoawiov/uty.
40 Quatenus eV o«v.Vulg.%w«^'»:perperam,quali fub-
audiatur^s'vov.
41 Qui paratus eft,n niiijAaoy.lvor. In vno exemplari fcri-
biuir, inToiy&m -wiA? u«t/,qucm parauic pater meus.
^ DiaboIo,TtJ thu&xui Nunquahoc vocabulum numeromul-
titudinis dicitur,& quum hie ei adiungantur ipfius Ange-
Ji, liquet quempiam efle iftorum principem & caput, o-
mnium videlicet irnpurorum fpirituu , qui darmonia paf-
5 Mm dicuntur:is nimirum qui Satan paflim dicitur Hi Beel-
zebub fupra 12. 2.4, nifihunc non fummum ilium princi-
pem, fed ex inferioribusprscipuisda?moniisvnummjli-
mus exiftimare. Nam & iftorum aliquos eife fubordi;iatos
gradus liquet ex Eph.6. 11. Sedin his rebus cauendum ne
10 verbi diuini Iimites tranfgrediamur, de bonis fiue malis
fpiritibus philofophantes.Diabolum autcm inde vocatum
arbitror, quod is primus fit Deum apud Euam calumnia-
tus.qui & Satan id eft hoftis Dei & hominu capitalis dici-
tur. Luciferi verb nomenquum ex falfiflima & inepciffi-
15 ma Efaia?loci, ex cap. 14.12, interpret.: rione fit ortum,mi-
rari f'atis non poflum a no«iiullisilJud crafTum delirium
intelleentibus retineri.
Or. XXVI. 120 EVANGELIVM
14.1 Ty^AI^ rfi/jvio on i-nteoiv I;
Jl\ 7rav7ac TOt«\ Ao'-jpt* to UTotr , «tt
Mat
lnc.22
Ioi.tr.47
Mar.14.3
ioan.11. 2
>7nzvjz£$ roig. Adapts
mpSnrcug cujtS.
OUkn on ytf^J cA/o wV^'e^S to 7ra^a
ytvtrctf , ^ o* tf'os re aJA^opmu ^^t J>-
Jbrctj nS tv gzLV&odiivaj.
Ton ottowtfyiouv 01 ap%ipei$ n$d 0;
fiS tZm) cwXluu re A pytipzcos rod Xiy>-
i$f)ovY±(xict'pcL»
KOf OIWi&OVXdjTZLVToivcL TOV^YIOVIW
KgpTVHmOl cfb AO), ^ V570XTE/J/dyo7l'.
E Ae^PV ^g,yUM OP TM SOpTM, <V# f>«M -C70-
pv£o<; <$)r\roLf or TzfiXcLCti.
TGV cfofYIOQU fyiOpfljJOU cv&Yi$ztvict> i
\\p^ar\K^n,v ^ coxa yjvy dhdCag-^v
C^J t!w MCpcthlw dLJUTif CJWCLK&lfJ${!)U.
IcfbvTZt; <h 01 /tpSwrcu oujtov ny&-
vclktavzlv j tey>wc<; 3 El$ nn dymXau
eu>TY\!
Y\!JvVCLTX)'}bT0V70T0tAVgJL0V ctd&^M-
ra/7JoAAouj^ Jbd7ivoij7r[ct)%o?<;.
1 i/ot£ jo I HV01G &i/7iv ouuwig , Ti vjo-
iiotA tc piy$n tm ^!/£«;ci ; gp^oy 5b %g.-
AoV cipyzozLTo etg $fJm*
IC
.Cap. xxvi.
ET | factum eft qnum finif-
iec lefus omnes 'iftos fer-
moneSjdixit difcipulis fuis,
Scitis "poft biduumPafcha
fore,& Filius hoministiade-
tur vtcnicihoatur.
(| Tunc coacti funt primarij
Sacerdotes " & Scribe & fe-
niores populi "in aulam Ponri-
ncis maximi qui dicebaturCa-
lapha.
Et "iimul confultai'unt vt Ie-
fum dolo prehcnderent, & tru
cidarent.
Dicebant autem , " Non in
fefto, netumukus hat in po-
puloJ
I Quum autem lefus effet
Bethanias in domo Simonis ic-
profi,
'' Veneratad eum mulierjia
bens "alabaftiii vnguenti'era-
uis pretij , & emtderat (uper
caput iplius accumbentris.
Videntes autem" difcipuli
eius indignati func , dieentes,
Quorlum perdino hxd
Pocuitenim iilud vncrnen-
turn venundari magno, & dan
pauperibus.
Quum autem hoc cognouif-
Cet Ie/us , ait eis, Quid " mole-
(tiam exhibetis ilti mulieriS o-
pus enim bonum operata eft
Cap
X X VI,
ercra me.
10
ET factum tfi quum
cnnfummajjet
otiesbos omnes dixit
ulufuUf
Scitu quia pojl biAuum
Tajcbafiety&filin
tradeiur yt cruciE'
garur.
Time corgregaii funt
pr'mcipes Sacerdotwn &
Jenkires populi in atrium
prindpn Sacerdotum gW
dicebatm Caiphas.
Et confilium fecenmt
vtlefitm dulo tenerent t &
occidenm.
Dicebantia(ttem 3 Not
in die ,ffio ne forte U-
multus jieret inpopnlo.
Quum autem Icfas ef-
fet in £ethania , in dornt
Simonisleprjfi)
^c cefiit ad turn rr>i>-
/.( >• habeas alahafirum
■vngue/ni pretiof t c (£-
faun fupjer c,
recumiferitts.
Videntes aw
wdignatifitnt, dtcentes,
V tqwd perditio h*c?
Vomit eum ijiud ve-
nmtd iri multo t &• da.i
paupen bus.
Scian autem lefus ait
illis , Quid iiK/Ujii eflx
mulieri £ opns enim
bonum operata eft in me.
IN CAPVT XXVI.
a PoflbtJuttm i /jpchio»fMfit.'Vid<zMar.%.$i. ^ Tore,
><V«r^.Vuli;ata,in fncuro,F/ef:ideft -fipyinm). 1 1 paulo pofl
Tradetm, pro tradicur : vt obferuat Eraf. Apparec tamen
enilJjgen efTe temporis,ex Vulgata loquendi confuetudi-
ne petitarrij cjua dicitur id iam fieri quod mox omnino fu- 5
turum eft.
^ Et Scribx, n^ d v^ix^ATUi. Hoc deeft in f^eriftjue ve-
tuftis codicibus, nee eciam exeat apud Veterem inrerpre-
tem. ^ ln Julatrheis ibv omkIuj. Vulgata & Er.ifmus,/«
atimm.Vidc Luc.1t.2r.
to
4 Simulconfultarunt, muutCcuK^Jouvn. Vulg. Confitiwnfe-
runt : id eft,
tetunt : id eltjm-^bcuA/oy itk inea.v. Erafmus quoque per peri-
phrafinjConfiiium inierunt. *
J ?{on in feJio } {j.» ct <rri top™. Ve\ 3 Ne infj7o,vt fit prohl-
bentis. Carterum nomine w to/>T«c non vnus dies aliquis 15
certus, fed totum Azymorum (patium hie intejligicur,
quorum primus & cnflauus dies ita erant facri vt effet ab
omni opere abftinendum. Ideo nolui diem feftum dicere
cum Vetere intcrprete.Ca?terum non temerea^ iftis imi-
citurdierumieftorum mentio.Namquiafcriptuell Dcur. 10
I7.i2,& ijj ita puniendos eife qui Pontificisautiudicum
maieftatem befennt , vt totus populus e^rum poenis eru-
diatur,idcircohic mos obtinueratapud Iuda:os(ficut ob-
feruat Fagius ex Maymoni,in tracl:.derebe]Jibus)vt in hu-
iufmodi reos Tub tribus illis foJennibus feftis animaduer- ^T
teretur. Delibcrant ergo Sanhedrm cum primariis facer-
dotibus 3 anfint hue moremfequuturirquodquanuis lis no
placui'jtamcn Dei frouidentia ac voluntate ita accidie, v*
Chriiiusaterni fui facrificij teftem totum Ifraelcm habe-
ret,& figure Veritas per omnia rcfpondei et. 3°
7 V emrat ad eum, <r?ocoyi\SfV iw'ttS. App.ireC ex Iohanne
i2..2,hxcgeftaeircantcquam Chriftusingredereturlero-
folyma. Nam ccite circunftantiarum varietas tanta non
eft vt uiucrlam banc hiftonam ab ilia pcfliuui* conftitue-
re,cum Ofiandro.Sed quum Euagehfta accederet ad nar-
rationem prjoditionis, diltulit in hunc locum hiftoriam e-
iusfac"ti,vnde ludas occahbnem arripuir prodendi Domi-
num. !deo conuertimus <a&oii}&tv & <<z7TF^?vperp!ufquam
peiftclum: cuius enallages multa palTim cxcinplaoccur-
rum, vt Gene r2.i,& fupra 1^.4. & hoc codem capite ver-
fu 48. ^ jiUbaflrum vnguftni, x\d£*cz!,v y-ti^cu. Alaba-
ftra dicla funt vafcula v nguentarii, quod alabaitritena la -
pidem veteres plerunque excauarent ad eos vfus , quonia
optime kruare vngtienta incorrupta triditur , vt refert
Pliniuslibio 13. cap. 2, & rurius Ubro^jrap 8. quanuis e-
tiarhfi ex alia materia fiercnt, alabaftraex communi vfil
dicerentur.quum apudTheocrirum etij.m jc%u<n* ■ixxZa^pt.
legamus. Aliametymologiam pljne (vtexi(timo)ndicu-
lam adfert Erafmiis,quaiiuis ex Suida 1 epetiram.Sed ha-c
ad noftrumfcopum non pertinent. Herodotus quoquein
Thalia,inter munera qu.t Cambyles per legatos ad regem
itthiopum mifit,recenfei fjuiefv **.*€*&&. ^ Grunts
pretijyIZzfuiifjuv. Sic loquitur SaIluftius-,Cart>« (inquitVntae
pretinm per otnnem prou'mci am fruFi ibiu ifje.Nam olim(vt re-
«ftc hoc loco annotatErafuius) a?s apperidebatur, non 1111-
merabatur: ex qua confuetudine 01 ta funt multa dicendi
genera. Idem tamen maluitcumVeiereinterprete pre-
tiofum interpretari, ideft jifHot. In tribus vetuftis codici-
bus rciibitur7ro/yT7yx;u,m3gnipret)j,.vt fupra 13, \6.
8 Difip!il','.iya5timj. Sic vulgotribuituraliquibusin *
genere,quod non eft tamen fingulorurn. Vnicus enim lu-
das hoc reprehendit. Sicinfia -7,44. dicuncur lactones
conuitiati fuifle Chrifto. f - Perditio i d-nuK0ta. i id eft in-
utilisprofulio.
ro MoLfiam exhibit is ^o-mu impi%Tt ; vel,eflis laboi j: id
eft, moiefti tftis , vt vtrterunt Vulgata &: Erafmus,(( nfii
expreflb.Ad verbu, Laborempr<ebetis,f\iie ( vt loquitur Li-
uiiis)f«row. I.aborem eaitnappellatanimimoUfti
II Jumper
SECVND
tS oraM&Tvg/uyv 3 <&£p(; to ovTn$id,att\
A f/,l/jo teyx> v/mv,o7ivu iav wnpvyQri
TO djCtltyKlOV TfeX9 OV bA'j) TZtT }t6<T/UlCt) 3
Ton nopdj^mc, et$ ffiJhJAqp, o
te^/ufyog I'oucfbigVana.Q/MT:^ , >Ze^pg
E/V%,T/ SiMtz juyt JhuutJOLj^ udya v-
Tt^TQjLctzQVTCL apyugj.ce..
Key "&ro tot? ityfei <£j%gj[Zj.(V) ivct
cturov ©^e^ftT.
T>? j <&(><pTYi rp dfyuw tfrgpoiix-
dvv 'A /i/jcdtiTctf TzJ'l'noou, }.iy>VTiC] (W-
ytiv to na^at ; J
V
III
12
13
f *
tj
ei tnginta
argenteos»^W2<jj.
1(5
'7
Et ex eo tempore qua?rebat
opportunitatem vceum "pro-
deret.
I Pn'mo autem die Azymo-
rum venerunt difcipuli ad Ie-
fum , dicentes ei , Vbivispa-
remus tibi ad edendum Pa-
fcha ?
M MATTH^iVM.
I Semper enim pauperes ba-
be bids vobifcum:me vero non
Temper habebitis.
" Quod enim ha?c vnguentii
hoc iniecic corpori meo, ' ad fu-
nerandum me fecit.
Amen dico vobis , Vbicun-
queprxdicatum fucrit hoc E-
j uatigelium in toro mundo,e-
i tiam quod ha;c fecit , dicetur
j ad " memoriam ipfius.
|| Tunc profedhis vnus ex
duodecim, quidiccbaturludas
Ifcariotes, ad primarios Sacer-
dotes :
Ait eisy Quid vultis mihi
dare , 8c ego vobis eum tra-
dam ? Ipli vcro " appenderunt
11
u
121
Nam femperpauperes Dcu.t;u
habttu vol/ifcum : me <«<_
tern nenfempcrhabetis.
M
'5
\6
17
Mittens enim htec -un-
guentum hoc in corpus
meum,adfepellendum me
fecit.
jimen dico yobii, V-
bicunque prddicutum fue
rit hoc Euangelium in to-
to mundo, dicetur Cr quod
hue fecit , in memoriam
eitet.
Tunc abijt vntu dc duo- j^ ar u „
deeim qui dicebatur lu- luc.j?.7
daslfariotes, adpnnci-
pes Sacerdotum.
Etait iUUyQuidyultk
mihi dart , <& ego -vobis
eum vra Aam>^4t iUi con-
Jiituerunt ei triginta ar-
genteos.
Et exinde tju&rcbat
opportunitalem iit cum
traderet.
Trima autem yfzy- M».»4 «*
morum acceflerunt difci- u<;,2 * , 7*
f uli ad lefum , dicemes,
V bivis paremtn tibtco-
meclcre Pajcha f
n Semper, Tru.vwn.Hxc particula & de loco & de tem-
pore dicicur : qu^ poftrcma fi^nificatio conuenit , com-
mode auteina'tero Latino adutTbio(qiiodfciarn)exprimi
no poteft. Itaque fbleo veitere perir de acfi fenptumertet
«'«. ^ Habebitis «"^n.Vu]gata & Erafmusad verbum 5
Habctis-Sed pra'fens pro futuro manifefte poniturjficut e-
ciam fupra i.4<J,& 6.1.
II Quod enim huec i»lecit,@dxx<rt fi^ tu!-m. Vu\%,.Mittens e-
nlm hxc : qua? inrerpretatio obfeura eft, neque Gra?cis re-
fpondet. Icaque Erafini verfionem Turn fequutus. Ponitur 10
enim 0z»,eu pro U^ietv, quod Iniiciendi vucabulo videtur
melius exprimi. ^ ^4dfunera»d»m me, twit w> zym^ta.oTt{
(m. Vulg.& Erdf.ad me fepelie»Jum,ma\e. Nam aliud elt Sw-
7i7«v quam c#r*qt*.geiv , vt Latinis Sepelire eft fepukhro
condet-e,Funerare vero 3 vel pollincere.cad-iuer fepulchro I?
mandandum prius curare, vnde pollinctorej a libitinariis
diftincti. Ha?c autem diftinctio ad rem facit. Vnctionis
enim hk fir mentio cuius ha:c mulier diciturvelutiprje-
fcia fuirfe in funeratione Dom ni breui (equurura , quauis
ita diuina prouidetia ftatuete, illam omnem curatioiiem io
relpuerit Dominus j cadauere ipfius feftinanter intra fe-
pulchrum concHto, & ipHun mortem ac putrefaclionem
fuanonillorum aromatum virtuteeuifturo. Ablutioni-
bus autem & vncl:ionibus jiftis mortualibus vCi funt He-
bra;iabomnia?uo, quafifequuturajrefurre&ioniscorpo- 2 r
rum pignoribus : vnde quoque fumpfic argumentum Pau-
lusi.Cor.15, 19: qui ritus poftea a plerifque populis&
prsfertim i£gyptiis profanatus eft & exe^teratione &
operofiftimis condituris au&us, vt videre eft ex Gen. 50,
%6. vbi vtitur Mofes pro cvw^ia'^W verbo Hanac. quade 30
re plurima Herodotus in E uterpe.
13 Hoc Euangelium,-™ 'Ant-JiMw iSto. Syrus interpres ad-
dit pronomen Meum. Itaque Euangelium fuum vocarit
Dominus totius fua? predicationis hiftoriamon hanc dun-
taxatparticulam. ^Dicetur^Ahh^mn-nm id eft xep^i)^- 3^
tttj EraCmiis^^arrabitMr. ^ Memoriam } /ju/>i(M<jiu>ov:id eft
fMiixiw^vt etiam annotauit Erafmus.In quodam exemplari
fcribitur jt«e/iTve«ov,id eft teftimonium.
if ^4ppendem>u,i<r»mi. Vulgata & Erafmus, Conflitue-
r«»f,id eft,pafti funr,non exprefla vi Grseci vocabuli.Nam ^0
ii kmtj hoc loco refpodet Hebrso verbo u — \\.V [fchacal.]
vtlerem.3t,9. & Zachar.if,n. Neque huic interpreta-
tioni obftat quod Marcus vtitur verbo imr/eihturn pollici-
tifunt, Ma:-.i4,i^. Agitenim Marcus deipfa}>roditionis
prima pactione: Matthaeusverode pecunia? pafta? fequu- 45
ta numeratione. f ytrgmteos [numos,] a) jv£<*.Ita le-
giturin omnibus Grajcis codicibus : necdubium eft quia
apyC&a, vocet qus Hebra^i D^OD [chefaphim]f\ue denarioS
Romanos mtelligas, fiueficlos Hebra?os, due Stateras te-
tradrachmos, vt hunc locum citat Eufebius lib.io,'&mAl-
Ztat. Iolephiis autem Jibro Antiquuatum fecundo apyu&t
meminitjiio *pyj&m: idque rectius fortaflls,vt aliquid fub
audias. Sed &Symmachus & Aquilaapud Zacbariam *j-
1<j&Cc, fcnbunt,non a/^^a.Soletcerte Iofephus asyt^y ap-
pellationeficlosinteiligere, (vt liquet exlibrop. cap.i.fi
conferancur qua?illic commemoratde fame qua? in Sa-
maria erat,cum capite <-.fecundi Reg.jeofq.TTTf^p^ac^,
vt lpfe diferte elicit libro Antiq.^.c.p.quam rationem G fe-
quamur, a?ftimabimus rri^inta lftosargentos numos te-
tradiachmos frarcicis libris plus minus xxi. Ioachimus
autem Camerarius beata; memorial v r,&que fa?pe hono-
ris caufla appello,quuiamolim in libello de Gr^coi urn ac
Latinorum numis fcripfiflet fe ex Grxcorum commenta-
rjis didicifle^Ve^* idem valuifleatque minam Atticam
cencenariam videlicet, id eft centum Drachmarum Arti-
carum>fiueRomanorum denariorum,quod nim rum pa-
rum admodum inter illas & hos fntereflet,ac proinde hoc
caiculo, (qui eft Buda?i decern coronatis francicis minam
a;ftimantis)Chriftum proditumfuifte coronatis Francicis
trecencis, hoc nomineab illo execranda? memoris IUyri-
co.Ecclefia; Cridiana? feculo noftro renouata? pefte,in illo
partim ex plagiis,parnm ex putidiftimis commentis con-
futo volu mine,cui ntulum fect,Sacr£ fcriptura? clauem,
exagitatus , poftea fuis in nouum ttftamentum notis anno
1572 Lipfia; editis,inferuit fcholion ex vetuftifllmo codi-
ceGra?coBudaallato, &anonyn/0,in quo fcribitur fuifte
quofdam argenteos numos Jibralesjimaginibus regum in-
fculptisinfignes, centum videlicet denariis sftim.itos, qui
folerentdenariis & affariis (affaria vero fepten;- denarium
valuifle)acollybi11ispermutari.Rem autem qur.nn in me-
dio relinquat, & mendofum etiam fit iftud fcholion , quid
attinebat vel Camerarium vel me quafi abfurda? rei au-
ctoresab iftoreprehendi.
16 Troderet,mx.&tS i (S.Vu}gZta&'Erafmus,Tr4deret Mi-
hi in tou hac hiftoria videtur to mta^Mita; pofitum nx-n ^
<M>n>&JiJb'v*i excepto verf. fupenore, in quoTudasjpfe lo-
quensintroducitur, quern probabilenon til fuumfcelus
proditionem appellafie,& infra verf.46,(ic poilulante co-
ilmctione. In vno exemplari additur mvih,eif.
17 Primo autem die ^Kymorum-TyJi wot* ftS A'^wcuv.fub.
MfMfKt. Is autem erat decimus quartusmenfis Nifan,an-
teccdens decimum quintum qui ex diuina inftitutione Le-
L. j.
Cap. XXVI. 122
EVANGELIVM
# uinj sS> & 7 , fertuscr.it, 5; primus feptiduani fefti Pa-
fch.e. Quart um decimum autem huncintelligenonab i-
pfius initio, id eft ab occafu diei decimi tertij finem exci-
piente: fedab vlrurja eius patre,quam confecjuebatur de-
cimi quinti iuirimn. r i.i c ante \ oftrema parsdiei ab He-
brans ESWyn JO , id ell ibatmin inter duas vefperas,
nomiiiatur, incipiens, tefte fofrpho, Jib.beJliludaici 6. a
nom ho; a ad duodecima n, id eft, ad Solis occafum, qui
fequentem diem incipiebat. Harum verb trium horarum
dua? pnores, nope decima & vndecima facrificio vefper-
tino,fiueilli quoridiano, fiue alij fliperuenienti, puta fab-
bat 'rio, vel neomenis , vel ahcuius fefti impendebantur:
vltima verb coenis domefticis , vel etia epulis eucharifti-
cis commuter quidem vt probabileeft,in Azymoruaute
fefto, Agni afTationi , & reliquo apparatui ccena; illius da-
batur : qua; coena ex Dei mandatooccafum,id eft fine de-
cimi quirti diei excipiebat, ac proinde a crepufculo inci-
piebat diem decimum quintum. Itaque decimus quartus
hie dies diftinguendus eft a reliquis feptem (quorum pri-
mus,nempe decimus quintus menfis Nifan , & vicefimus
primus erant fefti,intermedij verb quinque impyi) & pri-
mus Azymoru vocatur wia%>>isiw< & auMix,<h%>wc : quod
nimirum inter duas eius vefperas, fiue poftrema ipfius
parte, Agnus ille Pefach ma&aretur, & fermento ex om-
nibus a»dibus eliminato ad eius demum diei occafum , a
quo decimi quinti nox incipieb it, Agnum comedere cum
Azymisincipiebint: quofenfuaccipiendum eft quod lo-
fephus lib.Antiqu.z,c.f Azymorum fefto dies o&oattri-
buit: quod tamen fuiflfefepti iuanum(initio videlicet,non
a pra?p .ratione Agni, qua.n diximus in decimum quar-
tum diemextremum incurrere , fed ab ipfius Coena? Pe-
fach celebratione, fua ipfius Agni domeftica manducatio-
ne,fumpto)non tantum ex ipfb Mofeconftat,fed ex ipfius
etiam Iofephi difertis verbis Antiq.lib.n.xo. Hinc verb
apparetillos magnoperehaliucinatos qui diem ilium de-
cimum quartum oboccafu decimi tertij incipiunt : qui
error duplici ratione manifeftiflima refellitur. Primum
enim fpatiumilludquod inter duas vefperas appellatur,
& Agnipartim madationi partim afTationi erat deftina-
tura Leuit.ij,^. (vbiexplicatur vocibuluma i"y3,id eft,
in vefpera,quo vfiis erat Moles Exod.n,i8)nuoquam in-
cipiebat diem fequentem, fed praecedentem femper finie-
bat,vt ex plurimis locis, ac prajfertim ex iugis,fiue quoti-
diani faenficij inftitutione liquet,Exod.2s>,39,& Num.28.
4. Pra?tereainlegedifeitis verbis pra?cipiturfeptiduanus
tantum ^zym-^rum vfus : qui tamen oc~bduanus fueric , fi
quartus decimus dies,non a poftrema, ficuti facienduefle
diximus , fed a prima fui parte, occafum decimi tertij ex-
cipiente numeratus,aliis feptem -nit iof-nn accenfeatur.Iu-
da?orum autem Doctores contra quam norinulli exifti-
man^arbitrorreclepervltimumduarumvefperarumfpa
tium non ipfam duodecimam &c vltimam decimi quarti
diei horam (qua?,ficuti diximus,afTationi Agni,poft illius
in templo iugulacionem, & vefpertinum faenficium , ne-
ceffarib dabatur,quum die fefto coquere , vel vllum opus
feruile facere nefas eflet ) verum de crepufculo occafum
diei decimi quarti excipiente, & noctem,fiue primam diei
decimi quinti fefti partem inchoante,fuifl"einterpretaos:
quod o-4«*e nomine infra verfao. fignificacur. Cseterum
grauiftima hie exoritur qusftio : quinam videlicet Chri-
ftus diei poftit Palcha celebrafle ex legis diuina?pra?fcri-
pto,id eft decimo quarto d/e exeunte,iiue in- er duas eius
vefperas,quum,(i ita eft,fequetem diem , id eft; decimum
quintum feftum efle oportuerit, vt exprefse in lege caue-
tur Leuit.13,5 & 6. Feftum autem ilium minime fmfle ex
eo liquet manifeftifTime , quod eaipfa node Chriftus ca-
ptusfuit,ad Iudices pertrac"t.us,& crucifixus, & fepultus,
quorum nihil omnino Sabbatho vel vllo die fefto,fac~lum
fuiflet. & quod etiam conftet Iudaos pofterum demum
diem,nempe decimum fextum,feftii habuifle. At contra,
preterqua,qubd impiu fuerit exiftmare Chnftum aLegis
prafcripto,vel tantilludifcefliire hsc Difcipulorum ver-
biyV bt vn ytparemm tibi ad edendwn Vafiha t & illud Mar-
Cl 14,11. <rf tsftiTyi ti/Mjx* ffi K^\>imt i'nri 7iu%* *$wi. Id
eft, p rimo die _^zymorwn quanio Tafihtt maElabart.Zl. illud
Luca? ii. verfic.7, h''h$*J£'i)iu*i>ct'i ! fc fi'^JfMit in % «cA(flt/'»- *
i&tt/ to Trd^a. yidusnn autem dies yfz,ym<>rum quo oporubat
maciaxi PafchatOw.nino oftendunt nihil hie noui,& a Legis
5 pr|(cripto aberrans,vel a Difcipuhs fuifle cogitatum, v el
ab ipfb Chrifto factum. Stat igaur illud, Legem prorfus a
Chnfto fuifle obferuata. Num verb etiam a Iudajis? Hjc
variant (ententi^, Nam alij contendunt Iuda?os ex vetere
traditione diem decimum quartum mends Nifan (qui eo
l0 anno fuit Iudans quinta Sabbathi, fiue hebdomadis>nobis
autem quarta feria , fiue dies Iouis, quo delinente come-
dendus erat Agnus ex Legis prajferipto ) propter fequti-
turamaJioqui duorum Sabbathorum continuatonem in
diem fequentem tranftulilfe, ita vt eo demum die txrre-
15 mo, quo Chriftus pallus eft.id eft fexta Iudacorum, quin-
ta verb noftra feria, fine die Venei is cxtremo, Allium
manducarint. Alij verb contendunt diem quidem feftum
qui ex lege decimusquintus erat,;v ab occafu diei decimi
quarti incipiebat , fuilfe a Iuda?is ex ilia antiqmfllma tra-
io ditione, propter duorum Sabbathorum continuationem,
tranflatum in alterum diem fequentem, nempe decimum
fextum , qui propterea (ilyt oiifZ0<tdmi a Iohanne vocatur,
cap. 19,51. nobisautemfucrit fexta feria: ac proinde Chri-
ftum & Iuda^os volunt eadem die , nempe decima quarta
25 inter duas vefperas, Agnum ex pradcripto Legis mactaf-
fe,& diei fequentisineunte crepufculo, comedifle. Defe-
fti verb tranflatione propter duorum Sabbathorum con-
tinuationem nihil attinet hie qua?rere lici.ane fueritan
illicira. Fateortamen mihi vfqaeadcbiuftam,acptne
jo neceflariam illam videri, vt diuinitusinftitutam & fem-
per ab illo populo obferuatam fuifle mihi quidem eredi-
bile videatur. Quid enim illos alioqui iacere oportuit
duobus coniun&is diebus, quibus nihii coquere, nee vl-
lum opus ferude exercere ipfis fas erat? Sicut autem quo-
^ ties ita ferebatdierum calculus, primum diem feftum qui
ex Lege decimus quintus erat,in decimum fextum, id eft,
«'c ou@0<rmv {My*, rransferebant , itane in idem incommo-
dum in huius fefti exitu inciderent , necefie fuit iljis , vel
fextum nihilominus a decimo quinto diem feftu habere,
40 qui femper erat vicefimus primus Nifan, vel dies ftfti
Azy morum,non a decimo quinto,fed a decimo fexto nu-
merates , ad vicefimum fecundum diem vfquedefinen-
tem producere. Itaque quoties ha;c tranflatio incidebat,
de qua ex Hebrxornm hbris manifefte coftat, vel feptem
47 tantum diebus,vt Lex pra;fcribebat,nempe decimo quin-
to ineunte non fefto,decimo fexto fefto, decimo feptimo,
decimo odauo, decimo nono, vicefimo ittpyit , & vicefi-
mo primo fefto Azymis vefcebantur , quod quidem mihi
venfimiliusvidetui: vel,fi,vt primum diem feftum, fie vl-
*o timum transferebant, & nihilominus Agno vefcebantur
ineunte decimo quinto die, turn < erte nouem diebus totis
illos a fermeto abftinere oportuit, nempe a decimo quin-
to ineunte idvltimum feftum diem, nempe vicefimum
fecundum exeuntem,fiue alterum Sabbathum^M>i. Ego,
cj quum graui.limos a' : chores habeat vtraque h^cfenten-
tia, rem totam in medio relinquo, & vrpriorilla melius
intelligatur quje Chriftum & Iuda;os ftatuit noneodem
die Agnum manducafre,ipfiusreigefhediagramma,addi-
tis et am nonnullis , qua: ad huius hiftorise explicationem
60 pertinent, fubieci. Mnime tamen diffimulo magispro^
babilem , & Euangeliftarum verbis aecommodatiorem
videri eorum fententiam , qui tranflatum quidem feftum
diem, Chnftum autem & Iudeos nihilominus eodem die,
nempe decimo quinto ineunte ( id eft , fexta Sabbati Iu-
£r duorum, qui nobis dies eft Veneris a pra?cedentis d ei, id
eft ludsorum quints , noft. x verb fens occafu incipien-
ce) Agnum Pefach manducafle, ita vt typicu', quidem A-
gnus inter duas vefperas m clatils , & aflatus fuent illo
primo die Azymorum: ineunte vero'fpfto,crepu culo vi-
70 delicet primi diei fefti comeftus: aedcinceps nouisnoui
foederis facramentb in veterum locum eodem conuiuto
fubft tutis. verusille Agnus ea node & die fequente vere
per feip'um oblatus, vt impleret qua? a Daniele pra-dicla
fuerunt>"p.9 ) 24,&i7.
Huiut
SECVNDVM MATTH1VM
130
«* 1 *» 1 1
•5 2 '5 » s £
2 1 i> ^ 3
'* * l- 5 cS^ V s "
Triduu in tri-
TttftlO lUilitU In-
tl. to rum mere.
Dies bebdoma
*lif qua faffu*
tji CbriJtM ,tx
tonfitctudtnc lu-
dttoium.
Dies fepteji*
■tymorunt ex tra
dititne ludxis
ekfiruata.
Dies ji yw»r»
txL'gerjud Chit
jiutjtruuuit.
Suppututio die
rumprimimefis
tx more ludxo-
,HmaV(j]>traad
ytiieram.
Sufputatio die-
rum f»rmi "'<["
more lii.ddxo-
rttm, abort* ft-
in .idorf-im.
Durum IkI>-
domads <i('i»t-
latio ex nostra
confueiudme.
_a«is ^
S.fabbathi
6.1'jbbaihi
Para'cir-
uePafehi
Parafceue
Pafch , in-
ter duas vef
peras i- die (
t^.finiente.
Pafcha Fe
flusdies.
I
fabbachu
PifchaFe
ftusdies.
»-fabbathi
3
+
4
S
/
o
Peftiv
dies.
<r
Diet Mercury .
lours.
Veneris* Sabbathi. Domini.
Lu/)A»
"Ma, tit. Merturij. louts. Veneris,
[8
19
10
Ipfe vcio dixir, Abireinvr-
bem "ad quendam, & dicite ei,
Preceptor dicit>Tempus mcii
prope eft, apud te "facia Pafcha
cum difcipulis meis.
Et fecerunt difcipuli ficut
prxceperat eis Iefus : & para-
uerunt Pafcha.
fee
Quum autem ferum diei ef-
difcubuit enmduodecim.
18
t9
2.0
^4t lefus dixit, Ite in
ciuitatem ad quidam, &
dicite ei , Magifler dicit,
Tcmptu meum prope tft,
apud te facio Pafcha cum
difcipuli* meis.
Et fecerunt difcipuli
pent ccnftttuit illu leftist
O paraueruiit Vafcha.
Vefpeie autem fafle
difcumbcbat cum iuode~
cim dtfeiputis fu-is.
O 1 &i7JiV,T liixye. li &i<; T7TOAiV *&%$(; J
(Ji7!Z)lCiJ T0l\ci<fcL $ rfi pjldWTcVV jUH.
Kitj iwitianv oi /L&3nT<tf coc, awa-
TU%tv ai>Tr>^ lW£' KSM nvsl/tstcmv
\ __ /
JcVch^.
18 Ad qncndam,<ne}; w» Jliva. Rede fie conuertitur A~t- Sciendum eft Jgitur, prodete Iofepho,lib.de beUo Iudai-
vct. Defignatenim Chriftusfertum quempiam libibene co6jCap.ji.agitatafuifTeharc conuiuiainpriuatisgdibus.
noturrijCuius tamen, vt ex Marco & Luca conftat, tieque *£ ^e^w^ji.per c6rubernia 3 no pauciorum quam denum
nonien ncque domum difcipulis expreftit , fed ex iis qua? virorum, interdum etiam vicenum , qui nifi pedibus de
iplis in vrbcm intrbeurwibus occurfura diuinitus prsdi- 5 more locisjtocis etiam nonnuJli corponbus, no fedebant,
cit,ab ipfii cognofci voluit : nempe vt magi.s ac magis in- fed difcumbebat, Agno ilio fblidojCu panibus azymis ve-
telligerent difcipuli nihil temere in vrbe magiftro euen- fcentes.Hac autem coena perac"hxon(urgentes altera pe-
turUIDjfcd quae ad minutiiTimasvfcjuecircunftantiaspe- dumablutione fefe-rurfum difcubentes,ad fecudasmen-
nitus perfpe&a haberet:vt ita aduerfus tam propinquum las comparabant. In has vero fecundas menfas,pro bella-
illud grauifllmum crucis offendiculumjhoc etiam diuinse 10 nis 3 inferebatur m tnblio acetanu m ex intybis & laftucis
prouidentiaeexemplo confirmarcntur. Quod autem ex agreftibus:quarum amaritudinem.adhibito quodam em-
rancida nefcio qua traditione repetit Nicephorus, has ni- bammate, quod nonn in Can' ne Iudaeorum ricuali vo-
mirum asdes fuiife Iohannis Euangelifta?, quas paulo an- catuntemperabant.Tum verb paterfamilias panem azy-
te permutatis amplis bonis qua? in Galilaea pofTulebatj ex mum integrum in duas partes diuidens,fic vni benedice-
Caiapha pontifice emiflet (fomnium proculdubio'inde 15 bdLt,Benediclw cs Domine Dewnofi r,R < exvniuerft%ieju pants
ortuoij quod in paflionis hiftona fiat mentio diicipuli ax.ymi. Alteram auteiri panem fub mappa reconditam ad
qui poncifici notus fuerit, cuius tamen nomen retice- finemconuiuij feiuabat:quo peracl:o,idem paterfamilias
tur) ne verifimilequidem videtur,quum ipfequoque Io- totam lllam alteram dcpromens,in tot frufta frac"ta,quoc
hannes cum aliis rediilfepoft Chrifli mortem adfuam erantinillocontubernioconuiuatores,pnmusipfefume-
pifcationcm dicatur. Quod fi quis hie eft coniecluraelo- to bat,reliqua verb frufta, figillatim 8cordinedifcumbenti-
cus, fueruntha? potiusaedes Maria? matris Iohannis , co- bus ceteris porrige bat cum his verbis : ifleeflpanti&rum-
gnomentoMarci,incjuibusdiciturccetusiEcclefi3?,fa?uil- n<e y quem cemederunt tnaiores nofln in terra ^€e?ypt't. Qufquis
fimae illius perfecjuutionis tempore congregatus, Acl.12. efuritytcccdat, & TafchatiKef- cuicunque opw Cfl accedai , &
n,vt infignem fuifle illius familie pietatem oporteat.Sed 'Pafch.<ti%et . deinceps poculum acceptum ^deguftatum,
quid attinet lefe in iftis nullius momenti quaeftionibus fa- 15 pra?eunte hac benediftione , Benedklus es Pomtne quifm-
ti^are ? ^Faciam } -!rvtu. ali j, Facio. Ego m.do pofitum efle thm iiitu creafti,idem paterfamilias proximo tradebar, il-
pro futuro, ficut paulo ante dixi verficulo 11. le fecudo, donee poculum per totum conuiuium circun-
19 Prxccpcrat, awji-ra^fv. Aoriftus pro plufi.;u.iperfecl:o. ferretur :quibus omnibus abfolutis Pfalmus if}, cuquin-
t, zo Seriidui,o'\i*;. Vide fuprai7. f Difcubuit^iMiTo. que aliis proxime fequentibus canebatur, que folennem
Atqui Exo.ii.u,iubet Dominus .- gnu a ftantibus,calcea- 30 hymnu adhuc hodie magnu Hal.eluia vocant: neque poft
tis,&ad iter accindis^cilftflin-iione.comedi.Sciendu eft hoc poculu,quodpropterea VVn D12, i.pocu!uhymni,(i-
igituriilaj vt& mandatum de p< <hbus,& fuperliminan uelauda:ionisdiccbatur,comederequicouriiha node fas
xdium (anguine afpergendis j adillam vnicanuftem per- erar. Ha?cigicurijli,qtue partim Paulo Burgenfi in Pfal.
tinuilfe, quafuit Iftaelitis quam celerrimeex ^Egvpto 112. partim a dodifl^mo Hebraeo Emanueli Tremehobea
migrandum : quod fummoebfenfu DoctoresomnesHe- ,- tar memoria? accept a ferd, partim ex magni illius Iofephi
brarorum teftantur. Qjjis verb fuerit huius facriconui- Scaligeri,amiciiIimimei,hominisa recondita doctrina &
uij peculiaris ritus , iam inde a primo in Chanamtide in- tumiudicij acumine,tu mdefatigabilidil getia,nunquam*
' grefTu,ficuti probabileeft.obferuatin, & ad otic.s'apparft fttislaudati, libro deemedatione temporu fexto,no im-
exhac hifloria Chriftum H -dulo reipexifle , oprarpretiu meritb deicripfi. Ex livenim demuinrelligitui-cur Marci
eft ex ipfis Iudxorum vetuftiflfKiis fcripus cogn./fcere. 40 '14.15 ,& Lucas it;n,medo fiat fcenaculjmagni ftrati:qul-
L. ij ;
Cap. XXVI. 124
nam Ioh.15.z5. dile&us ilk difcipulus in firm Chrifti di-
catur recubuiffe: fie nimirii fercnte cliicubitus lllius anti-
qui ratione,quid <him* •%*&* nomine intelligatur,Ioh.i$
z:cur a menft cofurgens, & pedibus difcipuloru in medio
c6uiuio,r otra camuhem more abkitis, rursu difcubuerit:
quod G: illud trybhu in quo intirtxit offula Iuda? prodicori
porrc#a:qu2?na ilia panis benediftio,fracT:io,& porreftio,
rttde'mq.pcculimutua pra?bitio:quomododeniq;Iudaico
EVANGEL1VM
feu veteri /tw» &t«m;wj> , fubftitutisnout foederis facra*
mentis,finemimpofuerit , totiusPafchaliscoiiuiuij figu-
ram reipia poftridie Tui mac"tatione & oblatione imple-
turus. ^ CHmduodecimytA?T$ JioJiKft- In tjuocjani
^ codiceadditur -fW/<st3jtra'i',D*/"c(pM// i s. Vetusinterpresad-
ditpronomen Sun: neque hie fit vlla parrisfamilias , in
cuius edibus coena hxc peracta eft,aut ipfius domeftico-
rum mentio.
Mar.14.18 e c ,/ *»«*■• *L rv'—l
lui .12.14 j&j vfjuv on etg dc, vjaujv t&jgcf J dCt)<F{ ui>
auxdt'w&g our 3 M» tj iylb eijuUiXuejLt,
f/A'v ijuyv cm 7&F rpvGAit? tIw^7^ 3
O /utyi yog th ajyv&'mv V7rotyei,)(cf.-
7P3U ^^LcficfbTCtf' yj.?$V ItZ &MZi> H*K
ifywSw a^^r^cpTioq <yneiVog.
A'7/c>t&*3*ic 3 iWcAc^ <5sfey>cftJbi$
fltwwjMOTjMiiTi e>» 6tjuu 3 ptt^Qi ; Atyet
co/m^v &i7ittg.
E'c8-i0V7wi/ 3 cwTwVy ^gtCcov I WOTtc.
Toy apv>v'qcy (£/\gyyou<;y HXeun, t&j l-
Jlcfbv iv7g M&dyTtqg')^ &7rt, Aa^STSj
<payen'7hTo %%i to oto^ /uyv.
mctus) iJbiHAv oujToTg j xiyav 3 n/gTe cl%
Touto ^ap 60 to a/A($6 /t^pt/ , to nig
11
ii
14
t£or. 11.
*s
t5
>7
(|Et " edendbus ipfis,dixk,A-
men dico vobis , vnus veftrum
meprodet.
Tiic contnftati vehementer,
cceperunc finguli eorum ipii di-
cere^Nu ego is ium, Domine?
Ipie vero refpodens aic, Qui
intingic mecum raanura in ca-
tino,ifte me proditurus eft.
Filius quidem hominis abit,
ficuc fcriptum eft de eo : vx au
tern hornini ilJi per quern Fi
litis hominisprodicur:bonii erat
"hominiilli li nacus non fuiilet.
Refpondens aute Iudas " qui
prodebat eura, dixit, Num ego
ium,rabbi? Dicit ei,Tu dixifti.
"IJEdedbus aute eisjefusquu
accepillet panem: & benedi
xillet , fregic eum t deditque di-
fcipulis,&ait,Accipite, come
dite: hoc eft corpus meum.
Et accepco poculo, ac gratiis
adds, dediteis,dicens, Bibite
ex eo "omnes.
" Hoc eft en im fangnis men s ,
11
iz
13
M
*5
16
*>7
Et edentibus illii, dixit y
ami dico voba quia intus
vefiritm me traditurm
eft.
Et centriflati valde y cat
periit finguli dicere, 2^_m-
quid egofuniyDomini?
_yft ipft rejpondens ait t
Qui intin^it mecum ma~
num inparopfide , heme
tradet.
Filiuf quidem hominii
vadit) fit ut fcriptum eft
de illo : -vx autcm hommi
illi per quern Filitu ho~
minu tr.iditur : bunwn e-
rateifinatwi non fuiffet
homo ille.
T{ejj>ondi's autem Iudas
qui tradidit eum, dixit,
Nunquid e^ofltm, rabbi?
ait ill i ,7" it dixifti.
Cxnantlbtts autcm eis,
a cepit Iifu-i pa»e:&- be-
nedixit, ac fregity dedit-
que difiipulufuU) & atty
ytcap'ne , & comedite,
hoc eft corpus meum.
Et acupiens calice gra-
tis egity&dcdit iUu*di-
censy bibite ex hoc omnes.
Hie eft $nim fartguis
* zi Edentibm ipfisyiSiovncv au-mi. Nempe quu ad (et. udas
mefas difcubuifiet, coena prioreiapera&a, vtapparetex
Ioh.ij.z,& ii. vide fupraio. 13 QuiiMixgit.iifAGd^.
Erafiad verbu,^«i iminxit. Ego tame malo couertere per
pnfens , vt fit Qui intingic , ide atque Qui intingere co-
fueuit. Sic enim vulgbloqui (blent: &attingere videiur
quod ait Dauid Pfal. 41.10, Qui comedebat pane mecu:
i. a iSiay /mt i'^c J, vt loquitur Marcus : is videlicet quern
cade menfa dignabar. Sed&in quodaexeplarifcribitur
, iifjtCitirlifjSi^c : ficut legitur Mar.i4.1c: quod tamen no eft
ita accipiendu quafi eo ipfo tepore quo ha?c a Domino di
cebatur, Iudas manu haberet in patina, (fuiflet enim hoc
manifeftu & indubitaru fignu,vt re<fte obferuat Eraf.) fed
ad mutuu conuiclii referendum eft, ficut paulo ante dixi.
^ ^In catinoyit tJ rfuC\ii?. Sic vocatur vas efirarium. Vulg.2«
paropfide,Gtxcnm voce altera Graeca interpretatus,quam
etiam Latini nonnulli fcriptores vfurparunr.
14 Homim itli,ajJnS. I Jebraifmus,vt fiipra 17.18.
l V Q»i prodebatyi ^egjttftJbti;: i. qui ineoiatotus erat vt
proderet :i/>Vbu tame paulo pbft vfurpatur fignificatione
aorilti (ecundi.
* 16 Edentibus autem eity iohlvrm 4% aunty. Vulgata,
Coenantibus. Jit?noujJruv , male. Eft enim hoc faftum ^ -n
«^<7vi?3a<,Luc.xi.i9,& i.Cor.n.z^. Itaque Jumot in hac hi-
ftoria vocatur Coena legalis , quam abrogans poftea Do-
minusjfuu TOJwe'^'^^i'jC'iadfines vfque (eculoru fub-
ftituit. Verbuauteta'JjMtr ad vtraqueaftione videturper*
tiaere. nifi malimus aorifti fecfidi fignificatione interpre-
tZri.Quu autem cibu fumpfijfent. ^Benedixifftt^cyiouu In 7.
cod. vet. legitur 6^ 6 cs7»«c» gratiis aftis.eodem fenfu : &
Mar.8.<j,&7,ha?c duo &%<iyi<rih »jq faxoyuv pro code vfur-
patur, ficut hoc loco actipere necelfe eft : nifi veiimus no
poculu fed panedunraxatfuifleconfecratu. Sedhocqui-
de veru eft , nos C6(ecrationis voce tot-i aclrione intelli-
gere,qua resalioquin comunes in facramenta mutaaiits:)
agentes qu.-»j pra-ccpit Dominus:cuius facra?a<ftionfspars
eft duntaxatiftud quod hie benedi<ftionis&gratiarum a-
<iionis,id eft folennium precum nomine intelligitur. Ita-
que non eft cur Con(ecrationis ( quam vocant) vocabulo
magicam aliquam verborum facramenulium murrau-
rationem intelli^amus. Hoc tamen cei turn eft,ratam ef-
10 fe in ca;lo cereinoniam quae ex Dei pra?cepto in facra-
mentorum vfu peragitur : ac pxoiad.p panem ^LyJnujn
jp lacra il ia, -•"^•■'onf iq»al'taTf '•""p" , quum fiant corpo-
ris &(anguinis Domini fymbola: quodnequc ex fui na-
tura, neque ex virtute certarum vocum pronuntiatarum
15 habent , ffd pv-Filij r>pj inflimrin np , qua? recitari & ex-
plicari debet, vt habeat fides quod ampledatur, turn in
verbo, turn in dementis. f Eft, S?i,metonymice : in
tamen,vt fciamus prarter fignum a credentibus vere per-
cipi perfidem (pirituaJi mocioidquod externofymbolo
10 repri(cntatur,totum videlicet Chiiftum cum fuis donis.
neque tamen vel tranfiubftantiatio , vel realis (quam vo-
cant) comundiojvel transfulio, aut commiftio cogitan-
da,fed figni & ra coniuncl:io (ymbulica & facramentalis.
Nam ilia neque confiftere pofiunt cum veritate humani-
a 5 tatisChnfti, neque ad falutem funtneceftaria. Neque e-
nim vtChnfti participes fiamus, eius corpus oportet rea-
literin terris adefle, fed nos potius Spiritus fancli virtute
& fide in co?lum afcendere , & illic cum amplecl:i,vt cum
eo confideamus in cadeftibus. In fumma , ver<? no< con-
?° iungi & vnum.firrj rum roroX ^J2lJji£LlJ£Il^j2r!iJ2i" prip -
cefl£ £ft,vt falui fimus : q uod no alio quam (pirituali mo-
do fit per fidem. Ha?c autem fides in nobis creatur & co-
firmatur perSpiritum fanftum: idqueprxdicatione ver-
bi Dei,& adiunftis prardicationi fymbolis, quibus omnes
3$ noftri fenfus excitantur &percelluntur,vt vere mittamur
in Chnftiipfius pofleffionem.
27 Ex eo„i£ cuun. Vulg.& Eraf.Ex h«c : id eft e« tcvtcu.
^OwneSyiruvTK. Numigitur habendi (untpro Ecclefia? pa-
ftoribus qui (acramentum dimidium fuftulerut illis quos
40 Jaicos vocant ? fcilicet,quoniam Apoftolis hoc prxbetur
non laicis : qua? re(ponfio C\ quid valet , toti certe huic a-
clioni conueniet.Quo igitur iure Coena Domini facta eft
toti Ecclefia? communis ?
28 Hoc,™to. Vulgata & Erafmus , Hie .• referentes fci-
4T licet ad *Tw*,ideft fanguinem.Atqui (iitainterpretemur,
nullum ent huius propofitionis fubieclum, prarter ipfum
languinyn qui Chrifti effe dicatur. Panem autem & vi-
nu eflefubic^ta dequibus prcdicltur Corpus & fanguis,
apertc
SECVNDVM MATTH1VM.
us
apertc liquet ex Luc. n.zo , qui acidic nomen vvmyiev : ita
tamcn vt continens proconcentoaccipiatur , vulgata &
trita omnibus linguis confuetudweloquendi.Clamitabuc
3iitem(facfeio)nonnulli.facrilegameifemeamaudaciam:
fed ego contra non dico fed vociferor,fraude Satanc; & in-
cogitantia paftoium factum vt Iiocerrarum inEcclefiam
inueheretur ,eaoccafionearreptaqubd quum in Gra?cis
fubiecljm nroin vtriufque fymboJi enuntiatione fit gene-
ris neutrius,ficut vcrunque attributum (nempe -m atvf^. &
n d^usti<\uo<\ in Latina quoque enuntiatione priore vfuue-
nicin Corporis vocabulo) interpretes in pofteriore cnun-
rationeeandem interpretationem fequutifiint, quum ca-
men nomen attributi, nempe Sanguinis, genere varietin
Latino fermonea fubiecto. indc factum v: ha? enuntiatio-
nes perinde fint accepts ac C\ effent identica?,id eft corpus
tantum & fanguis , prxte; ita fubiectorum , id eft panis &
vini,mentione,a Chrifto demouftrarentur ita certe loqui
tur Lucas vc a'mbigi non poflit quin Chr ftus porulum in-
dicant quum ha?c diceret,vt,velint nolint, tropum agnofi-
cere cog.intur in pronomine demonftratiuo. Omnino igi-
turdicendum eft,ficuti dealtero Symbolo, h o c, id eft,
Hie panis,eft corpus meumrita in hoc dicto, h o c,id eft,
poculum feu vinum hoc quod manibus teneo , & vobis
prxbeo^sT sangvis. m f vs : f&cramen talker ni-
mirum - id eft ea fignrficationis fpecie qua res fignificata?
non minus vcre prajbentur fide fpiritua'itcr fumenda?,
quam Symbola ipfa corporcis organis percipienda tradu-
tur. Denique ne quid hie innouafle primus videar , apud
Cypnanuui lib.z,Epift.^.Jegitur,Hoc eft fimgui.s meus,in *
bona? fidei codicibus,nonnullis. Neque etiam neghgendu
illud videtur quod Syrus interpres*in h ic inftitutione , vt
5 & Ioh.6,vt:tur voce N1.I£ [P<»gtvt]qua? cadauer declarat:
Videloh.6,51. f Fcederis^aZniim.Vulv & Erafm. Tifia *
menu, qua? propria eft not.itio Gra?c£ vocis , fed quam co-
ftet hie refpondere Hebra?o nomini beri TK,ideoque
ffuuSrnubjj dec!arare,qua? eft conuentio inter viuentes imta,
10 quomodo etiam Hieronvmus inlerem. 11, &N alach.2,
teftatur Aquilam& Symmachum Temper Hebr^umjllud
vocabuhim fuifle,magis certe propne,interpretitc>s.qua-
uis to <ft*Ti5tgKy interdum in genere, pro ftipulatione pa-
cific! apud idoneos etiam Gra?cos auclores accipi prolato
15 Ariftophanis exeplo doceat Buda?us. Denique apud ipfbs
Veteris foederis interpretes , Sia-'bim pro aiu-Shx* accipi in
humano quoq; negorio coftat ex i.Sam 1 i,t.&aliis paiTim
Jocis. Neque obftat quod fcribitur Heb.s>, rtf.vt ibi dicam.
Deus certe dure diet 9 fuerit duo codidiile teftameta,qua:
10 ratafuerint , quum morte demu teftatoris teftamentu ob-
tineat, bis autem non fit Chriftus mortuus : vetus autem
foedus valuerit vfque ad Chrifti mortem: acproinde Te-
ftamentum dici proprie nequeat, ac ne donatio quidem
mortis caufa. Foedus autem quam pactionem ideointer-
15 pretari malui,quonia pactio generis nome eft,foedus aute
proprie iniri inter eos dicitur qui prius diffidebanr , qua?
circunftantia 111 primis in hoc argumento eft obferuanda.
10
hiyj? di VfJAV Tl OV (Xyi 7HU) CL7T CtpTI
f'at; "vnc, wjLtepjLsdntHVWt; bvxv ainomvco
iy) tXouw.
vwif^jct,^ JfoeKopTn&nrtTau tcl 'u^p~
Mera e/^TO syep$yvcq /aa , <&g$ct'%co
V/U[S)i$ &$ t!w ToLMsXCLfctV.
E' $n currzSo Vnovvt;, PC^lIuj Myco otiiy J4
3'
?2
3?
Naui "fa:deris,qui pro mu ri s
' efiuiiditur in rem iffioncpe c-
cacorum .
Dico autc vobis,Non bibam
' ab hoc tempore ex hoc fru-
ctuvitis, vfque ad diem ilium
quumipfum bibam vobiicum
nouum in regno Patris mei.
Et ' quum hymnum cccinif-
fent, exierunt in montem O-
learum.
[|Tunc dicit cis Icfus,Omnes
vos ifia nocte ' orfendemini in
me.fci'iptumeft enim, |Percu-
tiam paftorcm,& diipergencur
oues gregis.
Poftquam autem refunexero
Iprajibo vobis in Galilaeam.
Refpondcns ver6 Petrus di-
xit ei, Etiamfi omnes offendan-
tur in te, ego nunquam orfen-
dar.
Dixit ei Iefus, II Amen dico
19
30
31
?»
y
Noui. teflantenti , qui pro
muhis effundetur in re-
nt iffionem peccato rum.
Oico autem vobn, No
bibam amodode hocgeni
mine vitis vfque in diem
ilium quum illud bibam
vobifcum nouum interna
Tatrn mei.
Et hymno dicio exierilt
in montem Oliueti.
t
Tunc dicit Ufa lefus,
Omnts vos fcandalum pa- "* p «'4'*t
. . . ' . - n l »oh.i6. :o«
ttemim m me m ijta no- & ,g g
tie. fcriplu efi enim,V er- Zach. 13.7
cutiam pajiorem, &di-
jpergentur ouesgregu.
To ft quam autem re~
furrexcro,pracedamvot Mar 14.18
&16.7.
in Galilteam.
34
l{eft>ondens autem Ve-
trtu ait illi , Etft omnes
fcandali%ati fuerint in te t
ego nunquam fcandalixjt-
bor.
^4 it illi lefus , Amen
% Tro, «$&.: i.CtSf. Vide fupra 9.36.
^Ejfunditur, itt^c'^ov. id eft effundetur. Loquitur enim
de re mox futura.tanquam iam prxfenti.vt Ioh. 10,17. Po-30
noanimam meam:qua? enallage in linguis omnibus lo-
* cum habet. Sed prsterea mihi videtur Dominus in huius
myftenj inftitutione, licet de re futuraloquens, tamen
pra?fentis temporis Verba vtrobique vfu palfe, vt admo-
Herenturdifcipulihunceffeiftorumfymbolorumvfum vtj^
oculis fidei res mox futura? quafi iam prsfentes n i s fpe-
c1:arentur,ficut nos illas, licet iam oJim pei aclnv,& non rei-
pfa fed recordatione praefentes fide in hac actione 1 quafi
oboculos obiacentes, contemplari oportet : totam vide-
licet paflionH hiftoriara', ac fiipfis oculis ipfius corporis, ^
pendens,& confolTum Chrifti corpus, & fanguinem ex i-
pfius vulneribus ftillantem cerneremus.
19 ^ib hoc tempore, *V ai-n : id eft iirn t5 vwj Nam stp'-n i-
dem etiam valet quod viw.vt fapra diximus cap.j.T5.Vulg.
barbare,^-rf"w"(/o. f Frnc7u,-ftjv>ivsLTo<:.A >^«*Ax/,id eft tf
Gis ri e r) do,dicirur ^Jw*, quod eriam ftirpibus conuenit
Latini (quod fciam)aliud commune vocabulum non
kabent quam fru<2um:id eft ^/jttcV. Nam genimen, quo
vtitur Vetus interpres, barbarum eft. Columella Proge-
niem vitisdixit,fedaIiofenfii. Quantopere veio fint hac*
voceabufiEunomiani oftendit BafiliusJib.aduerfus Eu-
nom.i. ^ Bibam,7n\ai.Itttum prsfens pro future Hie
autem Chrifti fermovel metaphorice accipienduseft in
pofteriore membrode conuiclu,ac fi diceret Dominus,
Adhuc vobifcu vixi vt homines cum hominibus confue-
ueruntrab hoc tempore vero delinet iftius vita? confue-
tudo , fiquidem vobifcum non ero nifi in regno illoa?-
terno,vbi aliam vitam viuemus:vel,hoc referendum ad iA
quod fcribit Lucas Adorum initio, Chriftum videlicet ad
faciendamrefurrectionis fua?fidem, quadraginta diebus
cum fuis difcipulis cibum etiam fumpfiffe , non neceffita-
tc,neque quotidiana? tamen vita? vfu, vt qui infirmitatern
omnera corporis iam exuiffet: quod hie fignilicatum fue-
rit regni patris nomine, quo etiam videtur referendum *
quod fcribitur fupra,nS,i8.
30 Qumn hymnumxeciniffent, v/jj/uiravTtt. Vulgatajft^w-
wo<iic?</:qiiodrec~te mutauit hrafmus, vt intelligatur Apo-
ftolos ipfosvnacUm Chrifto hymnum ceciniffe. Dehac *
vpv,iff4 qua conuiuium foJuebatur,vide fupra. to.
L. iij.
Cap. XXVI. 125
E V A N G E L I V M.
cwj ODi*$mduvciv , ov jum &t a,7rapvvao-
&7I0V.
Mtr.14.31. Ton tp%4TCL) fiUT CW7WV o\v\aovq
luc. «.> ^g^ojiov teytjufyjovTiS-CW/H&vyi' i^j
tey& ro7g >jjj, ^TUTCLjq 3 KctSioziTZ dirrJ,
iccga dvnXdzvv <zs^cnj^ojuct) oxa.
Kctj -G>^Qt A a Qu>v tov Yli'T&v %#} Tqia
cfbo ijoug Zij3i£aux 3 r!p?cLT0 hV7ii7&vu
%pf CldYlfJpveiV,
Ton teyti CWTo7cSlifJ.hV7fD<; %%1V W
4 ,u !$ M$ v e®$ Suvcltov '[/.eivacn cbAty
ypy\y> pent /umr ifj&v.
KCU <ZS^piK^fWV /LlM?J-V,i7riO~tV l£fa
'Z&€90Tt)7IVV OJUtS , s&PjttV^GiU&fJOf; J^Jj
Mycav Tlccvip fj^u , et Jbvcnvv %£i 3 7rrt-
piAZmW (17T ijUf^V TO 7T01Y\QJL0V TUTO
7TXIu> ou% cog iyco 2nAco,a,?VC cog av.
Kaj ip^To) <&&(; Toog fj^^mraig , (^
JjejLOK&t ctuTovg %ct3w<fb'Tttg' ngj\ Ae
yn T^l\irpco,Oinrog an l%v ozltc jmav
co^c/lv y p'Ay>pY\oru\ fAAT ijngv ; ,
?5
3*
37
33
39
4°;
tibi , ifta node antequam gal-
lus vocem mittat, tcr me abne-
oabis.
Dicit eiPetrus , Etiamfi o-
portuerit me mori tecum , non
te abnegabo. Similiter Sc om-
nes difcipuli dixerunt.
[|Tunc venit Iefus cum eis in
Jocii qui dicitur " Geth-fema-
ne: & dicit difcipulis, Sedete
hie , vfquequo abiens precatus
fuero illic.
Et adumpto Petro &c duobus
filiii Zebedari., ccepit contrifta-
ri,& "grauiflime angi.
Tunc dicit eis Iefus, "Vndi-
quaque triffcisert: anima mea vf-
que ad mortem: manete hic,&:
vigilate mecum.
Et progreffus paululu, proci-
dit in facie fua, precas &: dices,
Pater mi,(i poflibile eft, "abeat
a me poculu iftud: " vcrunrame
non vt ego volo,fed vt tu.
Tuncvenitad difcipulos, &
reperiteos dormientes:& dicit
Pctro, "Itanenon potuiftis "v-
nam horam vigilare mecum?
55
36
37
$*
V;
40
alto t'bl, qui A in hac m-
He antequam gallm can-
tetjernienegabu.
Ml illi Tetrus , Eliaft
oportuerit me mori tier. ,
nontenegabo. Similiter
& omnes difctpuU di.\e-
yunt.
TiuicvenitlcfM cum
ilia in villam qua dicitur
Getbfemani: & dixit di-
fcipulis fuis , Sedete hie
donee yadam illuc , & o-
rem.
Et ajfitmpto Vetra &
duobitifiliis Zebed*i,cac-
pit contnfiari (y mafitu
eft.
Tunc ait tills, T rift it eft
ammo, mea mfque ad mot
tern: fnftinete hie, fy -vi-
gilate mecum.
El pregrejfw pufillum y
proadit infaciemfuam o-
rans <& diuns, Pater mi,
ftpojiibile eft, tranfeat a
me calix ifte : ■vtrmta-
men nonficut ego -uolo,fed
jicut tu.
Et venit ad difcifuloi
fhos , & inuenit eos dor-
mientes : & dicit Tetro,
Sic non potniftu vna hor*
vigilare mecum f
^ Offendemini,'m.'ivJit.xt^T(^,V ide fupra II, 6.
l<j abnegabo, x7inpv>>i7r>f**j.Inqiiatiior vetuftiscodicibus
ftribitur in fubiun&iuo a'^>v»'(7w/x.o!/, abnegauero. Vulgata
& Er3fmus,lS(jgabo,!ifv>iavF*tti.
]6 Locums&yin. Sic VaUa,& quidem rede,vt opinor. e
Vulgata & Erafmus,! 7 ' «'//<»». f Geth-femane,yc9m[4st-
v».Variis modis hie vox,vt & alia Hebraea nomina,in co-
dicibus Grscis fcribicur- Hebraice verb vallis ifta Hie-
rofolymis proxima fcribiturC^JOU^N 1 .! [ghe-fchema-
nini] quafi vallis pinguium ab vbertate (bli didi. Syrus IO
autem fenbit |0D— U [ghed-fiman] vt pro fl fenbere opor-
tuerit <T.
57 Grauiftime angi,*<?HiuJvtiv Vulg. MccftuseffeJLr3.{m\is %
jtfftcimceftiiudine. Prudenter verb hasc funt intelligenda.
Nam to dSwtjwvm fignificat Pr£ moeroreconcidere anirao 15
& Inopem contilij efle : qu.t omnia fie in Chrifto fuerunc
vt tame ab otnni peccato fuerit immunis: has autem hor-
ribilespoenasruftinueritqubdlueret iramDeimnos ac-
cenfam, quorum peccata in ipfo vlcifcebatur Pater. Vnde
ctiam profe&a eft vox ilia , Deus meus, Deus meus, cur io
dereliquifti me? Alioqui,nifi hoc diligenter obferues vide-
buntur multi martyres ipfo Chrifto conftantiorcs:quod
abfit vt cogitemus.Exhorruit ergo Chriftus non mortem
per fe,fed iram Dei in peccatum, cuius podusillieratno-
ftra cauHi fuftinendum. Qn,id verb miferis illis fietquos 15
Chriftus non fubleuabit ? lam igitur Chriftus inferorum
atrium ingreditur,vt fuos inde liberet.
38 V iidiquaqitetriftHfrrfyLwini;. Prajpofitio rn%* auget (I-
gnific itionem. Declarat enim animum vndique maerore
obfeflum Sc circumuallatum. Vulg.Triftis.Eraf.Alafta. , Q
59 Abeat, mpixSi-m: id eft, Prsetercat me,& inta<ftum
relinqnat. Vulgata & Erafmus ad verbum, T ranfeat. quod
fortiffistolerari poflet.nifiadderetutpr^pontio.Nameo-
dem dicendi genere apud Senecam Iib.de Benef.z.cap.2.8,
dicitur grando peAimi cuiufqueagros tranfire:id eftinta- ,-•
£tos relinquere. Hoc idem exprimunt Hebrari verbonay
[ habar,] duplici ramen , caque contraria , fignificatione.
Nam aliquado idem valet quod accedcre & capiti incum-
berc,vt Thren. cap. 4.21, Etiam (inquit Prophera)fuper te
trafibit calix.Id eftetiam ad teperuenietira& furor Do- 40
mini.Aliquando verb contra idem valerquod Pratermit-
tere& In caelum relinquere, vt hoc loco :& Infalutatum
pra?rerire, vt G^n. 18.3, Ne cranfeas ( inquit Abraham) a
feruo tuo. Id eft, ne me infalutatum prstereas. Sic apud
Cracos accipitur to ^wfu.^7y,vr in litis Anacreontis vcrfi- 45
culis fane perlepidis.O'^lTtJc ti'yt ^umSti £»» miSyt 6v>m?c,
mili dicendi genere petit lobus a Deo vttranfirefaciat
peccatum fuum,Iob 7,11.8c Nathan z.Sam.iz,ij.Sed me-
minerimus tranfire peccati poenam a nobis in noftrum
redemptorem, Elavil, ficute contrariodiciturira Dei
manere fuper incredulos,Iohan ^,}6.
f Toiulum,-mii£iov. VuIg.Sc EraC.Calix. Quum autem pau-
lo ante Erafinus Veterem interpretem flagellarit quod
vocabulum Grarcum tfuShUi aho Gra?co vocabulo con-
uertcrit, & fupra etiam 20.12 , diferte hanc verrTonem e-
mendarit, miror eum hoc loco idem non fecifle. Quod (1
profanis picloribushic quoque credendum eft , ha:c om-
nia fcilicet ad execradum illud non Chrifti,fed Antichri-
fti facrifidum pertinent. Nam quia calicis hie fit mentio,
inepti piclores totam hanc aclionem ita pingunt vt Chri-
ftus procidens MiflTam illamexecrandam obire videatur:
nee iftospudetimperitorum vulgus , tamimpiis & tam
craftis erroribus, in fuperftitionis tenebris retinere.Pocu-
li autem appellatione ex Hebra?orum idiotifmo fignifica-
tur ira Dei,& fupplicium pro peccatis noftris.Vide fupra
lO.ii. f Vext mt - amen^ 7i^l>M. Obferuandum eft hac
particula non corrigi fuperiorem petitionem , (ita enim /
fnifTet in Chnfto vitiuin) fed explicari qua conditione id
pereret. Quod autem additur, non fignificat repugnan-
tiam volumatum qua? peccato non caruifTet.-feddiuerfita-
tem qua; per fe vitiofa non eft,ne in homimbus quidem, fi
modb hominis voluntas cognita? Dei voluntati libens ac-
quiefcat. At hanc, inquies, optime norat Chriftus, quam
toties etiam predixerat difcipu!is.Concedo:fed ira; pater-
na?in noftra peccata, & magnitudinis poena; apprehenfio,
qua nulla rerribilior effepoteft, humanam mentem ad
tempus haftenus ita totam rerinuic vt in earn vnam effet
defixa , donee fefe crigeret.qua; lu^ta vt injiobis yjx ac ne
vix quidem vino careat , tamen in C hrifto, vero quidem
homine.fed omnis peccati experte-rp-ura.ftut ab omni pec-
cati labe.
40 Ita'ne, Smt. Vulgata»^«. Erafmus, \Aded. Quinque
Veteres codices Gc diftingut irwc, oi/V iyjicran /xl*' a'e^» ^ «-
yipnavy/M-r i'fjx>J;'id eil, ltine?non poruiftis vnam horam vi-
gilare mecum? Qua; repeticio interrogationis, aut expo-
ftulationispotius, magnam videturemphalin habere-
^ Vnam horam,fJiu a'/^f. Vulgata & Erafmus,A'«<t /jorrf.Fgo
maluivertere quarto cafu, quo videlicet tempus conti-
nuum declaratur.
41 Hjtrjitm a
-U
V
41
&01 A37JTB &]g 7Ptlpct,<T/UtJ)V. TO fJ&p 7THV '
tfcn <zfr0jdvf4pv 3 ii j ffztp% d&ivyig.
tiv^ctm , Myu>v, Yldnp mcv, h ou efuvct-
ry^To TOTKTYi&ov 7nxpth$t7v clir i-
fjj)V 3 iov /uti "cluto mo) y fyjndy tw to di-
Twfjc/t, ckv.
Kcu iXSzov dj£io%ei cuuT&vg twlXiv
%cf,d*u JbvTug.MTctv $> cujtc&v oiotpSrztX-
•jT^ohv^ccto cm tqjltov 3 tov cujtov Xoy>v
Ton ec^ArcLf ^j^g rov<; ju^cdnTocg
(UtS , '{ay Azyn ojutoIq 3 KctfcVchn TO
hoi7}vi> 3 t(cy cLVa,7TTXVi<Q-i' icfot/ 3 iiyyiK6v v\
%j'^ o yog t£ avi&TWu <®j£y.JiJo-
Ta/ &g %&gc/Lg cl /jgipT&Xcov.
E ycipi cd-i, ctyafj^j iJhv , hyywcv o
t&fytJidbvg /u£.
KctjiTi cuutQ XdXoitvTOg^lJhu, fou-
efotg &ig rftotiJitgLJixS*, ngjj jumr ouj-
iS oxAog -noXvg $ M&X ci J&' v K3H ?f'-
Xcev ,"^ro r"p A ' p^zpzeev tyy 7rpzo-&vn-
£9°f tS Kctou.
O Q GhfyLcft^Hg CUJTOV 3 iJhd'UV CbV-
To7g onuaoViMycaVyU y ctv <pi?Jio~ti) 3 av-
Ttg Z£l'Xg2.TVOZtTl CtVTOV.
KcU djd 1 i£t)g'Z!^pcn?\^Z0VTc]fVyj(JDV 3
eimJX.ajpspaGGt'jbj wn<pitoioiv a, vtov*
O eh I YlGOUg HTTiV CtVTcS •> EtcuCSj
t<p o) mtpeii Ton Tr&cnhdvvng \71i-
CctXoV TU,g X&eSt-S 'tdn TOV l\oDWU , qgy
CXgfLTttOZlV cwtov.
KctjI£ou i eig'ffi/t$ tnaw 3 cMnlvctg
tlai X&esf- j a7rtcwctcF& rluu /uiayaji^v
avToV j@f 7m.Tvi%ajg tcv £qvAov ih A p-
%epz<*>g 3 a$etfcv d^ 'to utiov.
Ton Xiyei ctv-nzfo I modus, AWs-pe- 8
-\qv an tv\v n£xa4&v «? t T07IUV otv-nig.
•nwing p!b 01 XaCovng /jyl^cupau) , cv '
SECVNDVM MATTH1VM. 127
Vigiiate 8c orate, ne introea- 141/ Violate & orate, vt
-|4i
tis in centationem.fpiritus qui-
dem promptus, feci caro infir-
ma eft.
'" Rurfum fecundo abiit , &
precatus eft,dicens, Pacer mi^ii
non potefthoc poculumabire
a me " quinbibamipfum, fiat
voluntas tua.
Etquumveni(Tet "reperit cos
rurfum dormientes: erant enim
oculi eorum grauati.
Etreli<5Hs eis, rurfum abiit:
8c precatus eft tertio, eundem
fermonem dicens.
Tunc venit ad difcipulos
fuos,&dicit eisjDormite quod
fiipereft J & requiefcite:ccce,ap
propinquauit fiora ilia, & Fi-
lms hominis traditur in manus
peccatorum.
Surgite 5 eamus : ecce appro-
pinquauit qui me prodit.
(| Et adhuc eo loquente , cc-
cejudas, vnus ex duodecim*
venit , & cum eo turbamulta
cum gladiis & fuftibus, " a pri-
mariisSacerdotibus & Senio-
46
47
48
VJ
V
43
44
45
46
47
ribus populi.
Is vero qui prodebat cum , \%
dederat eis fignu,dicens 5 Quem
ofculatus fuero is eft: ' prehen-
diteeum.
Itaqueftatimquum venilfet 49
ad lefumjdixit, "*' Aue rabbi, Et
deofculatus eft eum.
At Iefus dixit ei , Amice,
quorfum ades ? Tuncaccelfe-
runt j & manus inieceruntin
Iefum,&: prehenderunt eum.
Etecce,vnus ex iis qui erant '
cum Iefuj extefa manu diftrin-
xitgladium fuum:& percuifo
feruo Potificis maximi , abftu-
Jit auriculam eius.
Tunc aitei Iefus, Conuerte 5 1
gladiu tuum in locu fuum.|jqui-
cunque enim " acceperint gla-
I nem.Jpiritfu quide firom-
ptM eft, caro atttem infir-
ma.
Iterum fecundo aHh ,&>
rauit,dicens,T>atcr mi, ft
non potefl hie calix tranfi-
re nip bib am Mum, fiat
voluntas tua.
Et venit iterum, & in-
uenit eos dormientes : e-
rat enim oculi eorum gra-
uati.
Et relitlii illk, heium
abiit:&- orauittertib,eun-
dem fermonem dicens.
Tunc venit ad difcipu-
los fuos, & dicit illu,Por
mite iam , & requiefcite:
ecce,appropinquauit hora,
& Filius homims trade -
tar in manus peccatorum.
Surgiteyeamus:eece,ap-
propinquauit qui me tra-
dit.
jidhuc co loquente, ec-
ce,Iudas,vnusde duode . ar,, 4'4?
. , luc 21.47.
am,vemt,<& cum eo tur- j^ ,g ,
ba multa cum gladits &
fuflibws, mifli a princt pi-
bus Sacerdotum &fcnio-
ribus populi.
Qui autem tradidit
eum,dedit illisfignum,di-
cens,Quemcunque cfula-
tus fuero , ipfe efi : tenete
eum.
Et confeftim acceder.s
ad Iefum, dixit ^4ue rub-
bi'Et ofculatus e(i eum.
D ixitcj[ue illi Iefus, A-
mice,ad quid venifH?Tuc
accefferunt,& matiut in- *
iecerunt in Iefum ,(ff te~
nuerunt eum.
Et ecce vnw ex iis qui
erant cum left, exieniens
manum, ex emit glad mm
fuuw:& percutiens firuio
primipis Sacerdotum am'
putamt auriculam eius.
Tunc ait illi Iefis,Co-
uerte gladium tuum i,> Gen 9.6.
locum fuum. ontnes enim a poc. ij»
10.
4* Kttrfum fecundo,vd\iv U Aun e t > v.Erafmus,T{urfus al~ nulla exemplaria obfcruat Erafmus fcriptum habuifle «V
teravice.Sic etiam Latine Plautus dixit,Rurfum clenu6. 0* & noiie vfurpatum efle articulum pollpoficiuum, pro */-
i" 2^j e**,un. Vulgata, & Erafmus > Nifi. Vide Marcum w,vel Ti'.quum tamen Mc etiam apud Thucydidem vfurpe-
cap.io.jo. . turj gj 3 p UC ) Herodotum Jegerim iV ofm pro tjuamobrern.
4? K*pwiteosrur{'um-,foyt.m.n tiom; ;m'x<v. In duobus co- S Fateor tamen tcp'cTplerunciue indefinite poni pro mn, vel
dicibus iegimusjjtfcjsAawOTa,,,,^,, tw-nU ^c^t/'/bvia<:id eft, idem valere quod In quo, vel quoad : id t-ft i<p' S m r. Syrus
Et quum rurfum veniffet,inuenit eos dormientes: ficut cornier- autem interpres poftremo loco ponit i-mjpi, & ad verbum
tit Vetus interpres. ' habet,Ob iftudne v.enifti,mi focie?vt fit fenfus,hoccine il-
45 Quodfup e reJ},mwd\/. Ve],De actero. Vulgata & E- lud-eft cuius caufa venis?id eft,an venifti me (alutandi auc
rafm. lam,*SM. Eft autem ffufn&ojuo,;, quo egebat difcipulo- 10 alterius rei caufa? fiue,me'ne ofcularis,de mea falute an de
rum torpor. re a jj a co gitansJ
47 ^,f^7i». Vulgata & Erafmus addunt participium 51 ^Abftulit, *^«Aev.Cic. ad Quintiim fratrenijlibro?,
Mirhj^^wmcrquod facile fubauditur. Auriculam f or taffe mordicus abJluhjfet.Vvlgata, & Eraf.^wj-
48 Tvthendite, xf*.-mirvm, vel retinete, ita vt elabi, ne fi putauit,id eft ctrnx^v.
velit quidem,po(lu. Nam vocabulo Grsco fignificatur a- 15 jx Qt*jjlcc€peri»t,ot\*€imt:id eftqui vfurparint.Ita enim
iiqua vis afferri. accipitur interdum apud Hebra?os NUJJrquod refpondec
49 -yfue,^ft.Ad verbnm,Gaude.Latini Salue aut A- id \*(ASi*M,vt Exodi 20.verf.7,& Pfal <[o.ver.!6.Sic etia in
lie dicunt.Fuic autem hie ritus ofculo falutandijOrientali- vernaculo noftro fermone./netrre la mair, a. I'eftee, id e(l ma
busfamiliansjCuius fepefitmetio apudPauluminextre- nu enfiapponere, fipnificat giadiumexercreferiei J i caufa.
mis epiftolis. 20 Dicuntur autem ipfi acciperegladium,quibu5 a Domino
50 Quorp<m,if rT-.id eft ei;ii 3 vt fupra dixit verf. S.Non- nou traditur,id eft,qiii prstcr yocationem gladio vtuntur
L. iiij.
Cap. XXVI. 123
/^yeupoL'^TroXotjujrctj,
H ,N Jo vt?$ on o'l £wua.[JLcLf etfTt <5>S^fc-
*}i\a>v ;
E V OKW'VI TVI OOpCt &7TIV I nffOlC, TD/C
CMtoV cv TTj^UpcI^ XX, tK^CTrlOWn' fJUi.
Suprijr. (nvcuygptpcLfr 'zrrgpQYi'mv. To-nol/u^t.-
ijttTcu 7iuvn$ a,<pivT$$ cujtov t<puy>v.
Msr.r4.5j. ®* ^ X&lTMe&VTii; TOV I Y\O0WD ct7m~
fotuLu. V 1 ^ ^&$ KcL'tdvajy TOV A'p%tpiz,o-
7iovo; Y tyfAfj\j?.Ttiq qgjj ot<Grpto~€uTS&i
O^ Vuxqcc, vkoXov${ e&vreS'&ro /jyt,-
x^^Bf, icoi; taq ewAnc; t% A'p^< picas' <&
einXd&v zcra> , i&driTo/uip r U7mpiTaiv,
iJYivTOTzXo;.
Mur.14.y5 O/ ^ A'p^sD h% Xj of vrpto-GuTSspi , Jtf
TO OVUbt^plOV b/\$V i^rlTOUX) ^diJh/u^p-
iv OJ.U/ itp ih r«aot) j qtiwc, cujtov Sztva,-
TtdtJtdOT*
Kaj u% &j£pv.<& mX\eov ^djJb^p-
EVANGELTVM
v>
u
55
dium gladio peribunt.
An putas me non poif. nunc
precari Patrem meura, ' qui
hue fiftat mihi piures quam
duodecim " legiones Angelo-
rum?
"Quomodoergo "implcren-
cur (j Scriptura? , qn& dunnt fie
oportere fieri ?
In ilia hora dixit Iefus turbae,
Vt "aduerfus latronem exiui-
ftis cum aladiis & fultibus, ' vc
coprenenderctisme.quotidiea-
I pud vos fedebam docens in te-
I plo,necprehei>diftisme.
61 Hoc autem totii factum eft
J vt|j" impleierur Scripture Pro-
phetarum. Tunc difcipuliom-
nes,relic"to eo,fugerunt.
||Illi vero prehenium Iefum
abduxerut ad Caiapham Pon-
tificem maximum, vbi Scnbae
& feniores coa&i erant.
Petrus autem fequebatur cu
longointeiuallo vlquein au-
lam Pontificis maximi , & m-
grelTus mti6 , fedebat cum mi-
niftriSjVtvideret finem
5,
M
V>
57
53
5 9> Primarij vero Saccrdotes
I & Seniores & totus confeifus
I quaere bat falfum teftimonium
1 contra Iefum, vt eum "motte
multarent:
60 Et non inuenerunt : ""' etiam
5«
r/
J8
59
60
cjul accrpirlnt glaiium
gladio peribunt.
^inputM quia nonfof-
fum tnodo rogare Vatrem
meutn, <gr exhibebitmbi
pl'M cju'am duodecim le-
gtonti ylngeiorum?
Quotvodo e:go implc
buntut Scriptitrfrftiia fic
oportet fieri}
In ilia hora dixit Iefnt
tnrbis , 7 ar.quam ad La~
troneexiijlis cwm gladiis
<&-fuJlibui comprehende-
re me , quotidte apud 10s
fedebam doctm in templvy
Q-nvn me temtiftx.
Hoc atttem toumfaclS
eft Tt adimplerentur f<ri~
ptuneTropbetaru. Tunc
difcipuh omnes reliclo eo
fugetunt.
^4t 'dliuntntcs Iefum t
duxtrunt ad Ca'pham
primiptm Saa rdotum } -v~
bi Scribte g; jeniores con-
-ucnerant.
Petrw autem fequeba~
tut ev.it! a ivnge, yfqic in
atrium pnncipk Saccrdo-
tum:& ingreffm imro.fe-
uebai i.u/,i muujlrhyvcvi-
deretfiaem.
Pr napes ammSacer-
dotum &cmnc com ilium
quxrtbant falfumteflimt-
mum contra L fum,iit turn
morti tradtreut.
Et non inueneruntj
^Veribura^m\nuu-m\ In quinque vetuftis codicibus^5w-
vstuirai.morieiirur.
53 gnu hucfijiat mihi^jtf va&tpioifiui. Vulg.& Erafm^d
verburn Et exbibebitm-h :quanuis Exhibere potius refpo-
deat 7nf Tup^xc-iv. Csterum anirftaduerti Hebrsos in hu-
iufmodi iraufitionibus perfonarum fsepe vfurpaiecopuia-
tiuam coniunftionem, contra Gracoruin & Latinorum
Confuetudinem,qui fimpiici prouocabulo potius vtuntur,
vt ex hoc Joco apparet. Sic etiam infra 17. v. 53,8c alibi fe-
pe. ^ Ltgiones KtyLwou;. Vocabuluui Latinuni corru
ptum,dequo alibi diximus.
54 Quornodo ergo,-7m; ouZ. Prarcifa eft loquutio.-neque e-
nim cum fuperiore verfu videntur ifta pofle connrcti.Ref-
pondet igitur tacita? ob edioni,cur fubfidium a Patre non
petat in extremo ^eiiculo: & ita quidem refpondet vt in-
terrogare videatur. quod fchema Rhetores vocant»7n€j<>'-
t»(ni. ^ I uipiereniur^TrKx^^mnv.In vno exemplari le-
gitur 7rKx^^imvmi, Implebuntur. ^ Sic, I'-n im. Su-
baudiend m videtur participium >iy>vmti: quod exprefli-
nnus, vt particula bti accipiatur «'<JWc,ficut annotat Era(.
55 ^i'du<:rfiu;'tfm. Vulgata & Erafmus,_y£/,id eft wit.
^ V t compYehenderetis me, (w'r^ctS^ fM. In vetuftis < mnibus
exemplaribus adfenpta erat nota interrogationis, vel po-
tius expoftuJationis.
f 6 Implgrcntur. 7rh» ynimnv . vel impleantun fi malimus
cflcipfiusChnrtiqiiain £u :ngcliftie verba.
5 8 Longo inten.alloy'&ro yjtxfidiv.Vulg.ad verbify? longc,
barbare'. ADun : at Vot, uodet'.fmnoneratin tribu? vetu-
ftis codicibus.Sic tamen repcrias apud Homerum *V«e*-
rs'dtv. Vrccul autem elr ambigua vox. Itaqueperiphrafin
quceiTui.Sic Virgihus ALneid.<;,longo fed pr ximus wteruallo.
* Plinius \1b.7 e langinqiio dixit. vt vmendum eft.nfar.15.40.
^ V f°i ue l" anlam, ut: t«c «jux«s. Vulgata, in atrium. 'Et certe
fuerunt priu 'tis a?Jibos atria,auod aula? magnatibus,are£
videlicc t Tub dio int r veftibulum *i interiorem domum.
Nov Galiice vocamus Curiam. Gallica enim vox licet e
Gra;co & Latino fermone pecita, ynefale, non eft lotus
vard/Sp«cf,fed teclus,c]uemGtfca yoce bafilicamLatim vo-
carunt.
59 Totws corfjfw, to' aui Ijbtn St ok Scriba? videlicet flue
Jegifperiti,plerunoue ex Leuitis felecli. Fuit enim hoc co-
S cilium m gntim illud quod ex feptuaginra & vnoiudici-
bus conftabat,& in quo de cauiis grauifllmis cognofceba-
tur , velutide blafphemia , cuius Chriftus infimulaba-
tur, vt fupra dixim s cap. 5. In meo exemplari non legitur
w>i <af>io@Jneyt,8ii Senio es nulla fenfus iniu i.i,quum po-
lo ftea torius concilij fiat ment o. Seniores autem populi in-
tellige,id eft qui ex tribubus,quum id licuit. allegebantur
primariis Sace r dotibus & Scnbis, f Morte muttarent,
SwxTuorun . Vulg.& T- raf morti tradertnt. Vide fupra 10. 21.
Inquodam codice fcribituri^tiAe^CT.perderent.
15 ^o Eiiamquum wM/f/.^7n>M»» In vetere quodam exe-
plari non repetitui *'x &&''m hoc membro, nequeante
sreMwvadfc ibritur ^ : quam ledionem fequutus eft Ve-
tus interpres Latinus , & Syrus quoque. Mihi tamen non
videtur ociofa repet tio. Vetuftiffimus autem ille meus
locodtxhichabetnouum &adm rabilequidpiam,nempe,
'>W *X ^€9vm ijrnt ■>#> ,yroh\i) '?rw"'cn')A3TJV "\tcvJhttfi'fTvpi(, *jU *% *C-
e^vro s*»c. Latina verb inter j-retatio^ne 7redVc, in eodem
codice haber repetitum,c>»o» inuenerunt fequentia:ex quo
liquet prorfus pro SSfyvn \% »«, fcr bendum fuiffe &&> m t-
ij !;*(, & ita ha?c effe couci tenda,Et non inuenerfit qua? co-
grueret. i.falfa quidc teftimonia facile repert<3,fed non in-
uentaeiufnodi vt inter fecoha?reret,quu videhcervel i-
dem prorfus dicuntteftes.vel falrem quumquod vnusdi-
cit, a'terius teftmon o fequitur , quod ad probationem
5 requiritur. Marcus ?<«? ^imgi's? eleganter vocat. Cau-
fam tamen non video curarecepta leftione Gra?ca fiue
Latina Vulgata difcedatur. Sed hie potius obferuandum
eft quod ad rem maxime pertinct , < oluiffe nimirum
Deum vt omnibus modiv liq> eret nobis de Chrifti inno-
3S centia teftatifTima.prius quam de damnationervt fciamus
ilium non propter fua,qux nulla fuerunt, fed propter no-
ftra peccata fuiffe damnatum.
5 Toflremi
SECVNDYM MATTH£VM.
qaummultifalfi teftesaccefTif-
(eht»noh inuenerunt. Poftre-
rao vero adueniences duo faifi
teftes,
Dixcrunt,Ifte dixit, ||Po(rum
deftruere templum Dei,& tri-
du6 ipfum 'aediricare.
gcy eft <arg}<rthdome gMo ^stJhjt^p-
E?W,oSto$ l'<p», buvafActf ^tTOAf-
prtf TVV VOLOV TO ©£»)%9Ef <^ T&l&JV Y\fM-
popv oiKOcfbunatu ainw.
Ka/ cuhi$u.g o A p%ipae\eimv cutfW,
OwdAWwoxeivyij'n ovioiow Kg.jztf4&p-
A'p^pets «;w euflof, £%opxi£a> ctity
TO ©SOU TO ^cmOQ ivct YlfAJlV «7f*l$ Gi OV
A«t« v/juvtdf® apn 6'-^i<rSt Ttv yov to
Jbvct/uuiWQ j vjh epyofjfyjov '£ki r rfi vi<pe~
Jkgov to ovgyivov.
Ton o Pip%tpJjG cAsppwffe to i/wnet
aun <rlw fiXao-<pr\fM(U) cu/nf.
Tt vjuuv Jhitsi', Ot c/V&70X£*3m?e
&7rov,Evo20$ duvcnvv %£l.
Tore zMi7rfvmtv «'; to <&$$<wmv cw-
i8j>(gy QMQ?\£t.$i<ftiv cujTvv'oi efi ippam-
tnsLVi
6\
6z
Et exfurgens Pontifex maxi-»
63
ft
6i
*l
6l
6+
66
6?
mus dixit ei, Nihil refpondes?
quid Hind ejl quod'xiti " aduer-
fum teteftificantur?
Iefus autem filebat.Et refpo-
dens Pontifex raaximus dixit
ei> "Adiuro te per Deum viuen-
te vt dicas nobis an tu (is Chri-
ftus ille Filius "Dei.
Dicit ei Iefus, "Tu dixifti:
quinetiam dico vobis, ' Abhoc
cempore videbitis (jFilmm ho-
minis iedentem ad dextram
potential c Dei i ^c venientem in
nubibus cxli.
Tunc Pontifex maximus
dii'npit veftimenta fua , di-
cens, Biafphemauit: quid am-
plius egemus teftibus ? ecce,
nunc audiftis blaiphemiam e-
ius.
Quid vobis videtur?Ip(i ve-
ro reipondentes dixcrunt, Te-
netur.mortis poena.
||Tunc infpucrunt infaciem *6 7
eius,& colaphos ei inflixerunt
alij vero ' baciliis eum cecide
runt.
125^ _
quum mtiki fa'.ft tepcs
act effijfent.Nou'feiint au-
tem -venerunt duojalfite-
fteii
Et dixer»nt,Hic dixit,
i'offHM defiruer? temfbun Iofa-Jj'5*
Dei,&pofl triduum re&-
dificare tllud.
Etfurgem princess Sa-
cerdotum nit ilti, Nihil
refpondes ad ta qu# ijli
aduafum te te(lipca»tttf?
Iefftf autem tacebat.Et
princeps Sacerdotum ait
UUy ^Adiwiote per Deum
"viuumvt dica4 nobis fitit
es Chriftui Viiius Dei.
Dicit illi Iefus, Tu <//-
xij}i:veriintamen dico vo~
bn^yimodo i)idebitis Fi-
hum homitw fedentem a Supra i€~
dtxtru virtutii Dei , ^ 27-
venietem innubibm deli. rom v 4»
iO
i.thcff.4.
Time Trinceps Sacer- 14.
datum Jcidit yrjiimenta
fud,dicetis,BUJ}hcr;.auit:
quid adhuc egemw tefli-
bm>ecce,nu,c aud'tfia bia-
jbhemiatn.
66
Quid -vbu ■videtur?
^At illi r<$ondentes di-
xerunt } Reus ejl mortis.
Tunc exfutrutit in fa' Efa.jo.6.
ciem eius,G' colaphis eum
cei iderttnf.alij autem pal-
ma* in fa cum eim dede-
runt,
^Poftrembveroifa&iJi: id eft> J'sww JV. AfTentior enim E-
rafmojqui comparatiuum pro fuperlaciuo pofitnrriputac.
61 reJlruere,n«.-mKu9zti. Ad verbum Jtffoluere.vide Cu-
pra 14.1. f Tridub.J)* i&aiv H^e^.Sic vuJgo Galli en
troK iours;vt fit JW poficum pro w.PJin.lib.o,cap.5i, C^tte-
reefocmhut in tnduo excludunt. Vctus incerpres Pojl triduum:
id eilycMTw. ^=Hf x'^'e^c . quomodo eciam accipicur Marci 2.
i,& Galat.2.1. Ideminfra Marci 14.58, interpretatur, Per
tres dm : & Erafmus, Tnbus diebus. f M.dificare,oiiw-
J)>fji»ouf. Vuigata,i<j?<e^(/jc4re; id eft (tvwwcfyatiow^quia men-
tio facia eft deftructionjs.
6z Quid [iliud eft quod]™. Vulgata,.^ eaqux : id eft>
-ore^ajnuilaadfcriptadiftinclione poft i^TB^e*^ : quum ta-
men in omnibus codicibus, quos mihi videre licuit , ifta
dirimantur duplici interrogatione hoc loco. Erafmus ad
verbum,Ow'rf?Nos verb aliquid addendum putauimus vc
magis perfpicua effet fententia. f ^4iuerjum te tefti-
ficantw?avS *$.v3.{/&pwz$Z<nr, EnCTeflimtnium dicunt adutr-
fum te ? Videcur enim particulam ii accepiife pro aduer-
bio : vc fit hie fenfus, Qji; fit vc illi aduerfum te ceftimo-
nium dicanc?
6$ Adiuro, l^oful^ce: id eft,.,Interpofito iureiurando &
Dei aucloricace ptxcipio,vcintelIigas te coram Deo co-
fiftere, & veluc a Deo ipfo rogari. Grjecis tamen fenpeo-
ribus hoc verbum figniheae Iureiurando aliquem aftrin-
gerejquod non videtur Caiaphas a Chrifto poftulalTe,auc
fi poftulauit , Chnftus recepiffe. Sic etiam a Theologis
accipi confueuit pro eo quod Coniurare dicunc,id eft,per
Dei noiaen adhibicum pneipere, Vndeinillisprimis
Ecclefix incunabul s Exorcift« dicti qui miraculoru do-
no pollentes, inuocato Chrifti nomine, diabolos eiicie-
bant. ^. Deiy-nQioJ. Quoddam exemplar ad-
dit t» ^>Toj,viuentis, formula loquedi admodum vfitata.
64 Tu dixifti , mj etTtrtt. Vox eft aflentientis atque vel
modefte refpondentis, vc quum ex aliquo quidpiam quse-
fitur quod agnofcere non poteft quin fibi aliquid cribuere
magnum videatun vel eum cuirefpondetur exipfiufmet
ferrrfone conuincentis. Itaque Marcus pro Tu dixijli , ha-
bet diferus verbis,£^o %tfum. Fuifle veio hanc aflentiendi
formulam apud Graccos etiam vfurpatam docec D- Ca-
5 merarius, proiatis exEuripide & Xenophonte txemplis.
5 QuinetiAm,77%.Uji. Vulgata & Erafmus, V eruntamen. Vide
fupra H.C.Z2. ^ ^Ab hoc tempore, aVo^Ti.deincepSjfi-
ue pofthac. Ide enim hoc valet quod ^nWrardift inguit-
que ha'c particula priorem Chrifti aduentum a pofterio-
10 re quern expeclamus.Vulgata & Erafmus,_^woofo.
^ Ad dextram potenti* [Dei,"] cm, <S\%im wis t/lwoi/utetc. Nomen
Dei fuppleuimusex Luc.tz.69. Idem autem valet Ad
dextram poteftatis Dei,atque,Ad dextram potentis Dei:
6 Deus hie nobis inftar principis alicuius proponitur.
X J Nam qui affidenc ad dextram principis, ij funcprincpi
longe chariffimi , acque adeo veluti principis college, vt
qui honoratiore loco fede^nt. Vulgata & Erafmus, yt
dextru virtuth. ^ In nubibm, tyi t$ vKfikw. Vide fu-
pra 24.C.30.
zo 6<j Dinipit,<f)tf^i. Hand confuerudinem omnibus fe-
re prifcis gentibus in luc~tu fblenem fuiffc, ex multis Ho-
meri locis conftat: maxime vero ex illo Iliad. ^, in quo
PriamusHeclorem defler:quod etiam Virgilius imitatus
eft 5. AEneid.his verficulis,J"wr»/>d«i- ^AEntat humeri* ab-
i > [cindere veftem, ^Auxilioque -vocare deos,&LC. Atque adeo ll-
ludidem Perfis commune fuifie oftendic Herodotus in
Thalia, Cambyfse morcem Jefcribens.Sed & Iudsei id fa-
cere tenebanrurfiablfraelita quopiam audiflent blaiphe-
miam in Deum : idque ex traditione qua? fcripta extat in
J° Talmud.volumineDe magiftratibus,Tit.Dequadruplici
morte.
66 Tencturmortu peena,huy : <. Swxwu '(&> Cic. ad Q^fra-i
trem,libro x,Vt cjui nondifcefliffent,ea poena qu& eflde vi,tene-
rentur.16 eft obnoxij efTent pcena? . Vulgata & Erafm. Rjus
35 eJlmortu.Vide fupra 5.11.
67 Becillii (tcibrtnt > ifftimavf. Vulg. Pulmas infaciem
Cap
.XXVII. 123 EVANGEL1VM
t\m dederunt Atqui hoc ipfum'eft » ****»'f«M quo mani- F«W«» verb impingi explicata manus palma, quod vul-
fefte hoc ipfo loco d'ftmpuitur ii f^mXide fupra 5.2*, go vocamus vnfiuflet. Syrus autem mterpres pro fc ro £ w
& Marc.14.69. Ouidam tamen xiwqwv idem efle volunc vtitur verbo NtlO [werfw] quod figmficat in genere re **-
d*cVUo,/iftum videlicet pugno in genaminfliftum, mami>,id eft ca;dere,liue ferire.
quoc
Marc.14.
65.
luc.21.55
ioh.i8.JS-
» ' n ^Jr^unrwuitAvTCoic^ \ 6i \ Dicentes, Vacicinare nobis
( Chnfte,quis fit qui te percuilit.
® flPetius autcm fedebat' extra
in aula:& acceflit ad eum quae-
dam ancillula 5 dicens 3 Et tucum
lefu Galilieoeras.
ouu-
E'^eASovja Jl cwtw &$ tov m)Xc*>vct 3
&Avcujtov aMfl'x) 7\iyn it>7t; QAtti&aj
Kay 7ra Aiv «pfwff»70 ^3- bpMVyOii
OVKolcht, T0VOAI$(>5P7I0V.
70
71
; vero negauit coram o-
Mar.15.1.
luc.2i.66
ioh.18.2S
gtdTtt; ^7TOV TZefUiTpd, A'/WjSb)? /£$y fft;
To-rt »p?tfT5 lUTwaSi/b&'rig&v, KM I 74 , Tunc c<*P»t> "feipfum deuo
ouvvGiVyO 1 -* «WJk top a*#e^"- K^ I »ere,& iurarc,^«w 3 Non no-
7*
73
Ipft
mnibus,diccns,Nefcio quiddi
cas.
"Eum autcm egredientem in
vcftibulum vidit alia ancilla: &
dixit lis qui erant ilhc,Et ifte c-
rat cum IcfuNazareno.
Tunc rurfus negauit cum iu-
reiurando , dicensy " Non noui
hominem.
'Paulo pod: autem acceffe-
runt "qui aftabant, & dixerunt
Petro, Vere & tu ex ipfis es:nam
cV loquutio tua te manifeft,um
facit.
68- £>icentes yTropheti^A
nobis Chrift'-) quis eft qui
te percufiit.
$9 "Petri** vero fedebat fo-
risin atrio:& accefit ad
eum vita ancilla } dictnsy
Et tu mm lefu GaliUa
trot.
70
71
7 1 -
73
74
\ '
ill
aims
• Keif t/jLvYicdv TlirgfGiTJ fW/Lynv$iTi
nVcoiou; Ji^jQfjS^j-^yTVfxQovKiov
Z?&£oV TT&VTiC, 01 A'p^2p«? Yy 01
7rpi<r£vTi£$t tS t&ouxj) t£ Ih-
eVVjCo'sTi ^UVCtTcV'tTttj CWTOV»
Kctf S\\UZtVViQ OJUTVV SC7tT1 yu^s>v , K<H
7iTtpiJte)^V CUUWV l\OVTl(j> Hl^Tty izf
75
ui hominem. Et llatim
niifit vocem.
Et recordatus eft Petrus ver-
boLii Iefu 3 quidixerat ei,Priui-
quamgallus vocem mittat , ter
me abnegabis. Et eqrelfus ex-
tra, "fleuit amare\
Cap. xxvii.
Ml) ' Ane autem quum elfet,
:onfiltu ceperunt omnes
prinunj Sacerdotes & feniores
populi aduerfus Iefum,vt eum
mortemultarent.
Etvinctiieum abduxerunt,
ac tradideiunt Poncio Pilato
"prasiidi.
75
yit ille negauit cor.tm
omnibta , dictns , Nefao
quid diets.
Exeunte autem illout-
nuam , -vidit eum alia &•
ait iis qui erant ibi,Et hie
erat turn lefu Na-xgreno.
Et iterum negauit cum
iuramentO)Quja non noui
hominem.
Et poft pufillum acxef-
ferunt quiftabant) &• di-
xerunt Petroy Fere & tu
ex Win er.nam <£r luquela
tua manifejium te facit.
Thc capitdettflari>&
iurare quia non nouijjet
hominem. Et continuogal~
lus cantamt.
Et recordatm eft T?e-
trm verbi lefu quoddixe-
ratyPriufquam gallw ca-
tet , ter me negabis. Et e-
greffwtforat. jleuil ama-
re.
Cap. x x v i I.
M^Ane auttm fail*
confilium mterunc
omnes principes Sacerdo-
tum & feniores populi
aduerfus lefum , yt eum
morit traderent.
Et yinilum abduxerunt
eum & tradiderunt Pon-
tio Pilutoprafidi.
6% Faticinare,<n>ef<fi)Tivjx>v.Vide Mar.14 .6<. 5 Quod non nnffet:quiCi fcripcum fi*r,o-n im aA. Ego verb po-
69 Extract;®. Extra porticum videlicet in qua confe- tius exiftimo particulam o-n abundare, & fubaudiendum
derat Pontifex,no autem extca domum,fiue foris,vt Vul- participium Dicens,ex Hebrsorum idiotifmorde quo di-
gata & Erafmus interpretantur. Erat enim in cortem in- cemus Mar.10.33.
grefTus,vt diclum eft fupra verfu 58:8c paulo pbft ex corte 75 TleuitamarejKKaun ■mn.^e. Hue fpeftat tlegans il- ^
dicitur fefe in v'eftibulumrece^ifle. 10 lud Auguftini dictum DeCiuir.lib.i4,cap.ij. Audeodi-
71 Eum autemegredie»tem,i$;tK$irHL Si kcw. Deeft pro- cere,fuperbis vtile elle cadere in aliquod apertnm mani-
nomen iotiy in vno codice:& certe quum poftea addatur,
abundabit fecundo loco,nifi vertas tanquam abfolute po-
fitumjficut Vetus interpres quern in eo quoque fequutus
fum, quod i'|«\Sonw fum interpretatus pra?fenti tempore.
Exiftimo enim ha;c contigiflfenon iam egreflb Petro> fed
in ipfo egreflu. ^ lis qui[erant] illicy -nlc Iu.m. Tria e-
xemplarialegunt, xiy-.i axnu^.y E'lUi^ovnt.duit eUylllic gr
ifte.
72, Non nouiyi'-n ht oi-fuln vno exemplari fcribitur,idque
(ni fallor)re<ftius,>.?'-<»i',Ou'K JjkydicenSyNon noui. qua.* tame
itoH'+K eit Hebra-is farruliarifllma.
73 Paulo pofl,(Mnifun e?V:id eft ^t" ohiy>v. Vulgata & E-
rafm V.S,Poft pufdlum. ^ Qui aftabant,ol i$um: id eft 01
feftumque peccatum vnde (ibi difpliceant, qui iam fibi
placendoceciderant. Salubrius enim Petrus fibi difpli-
cuit,quando fleuit:qu.xm fibi placuitquando pri'fumpfir.
1 N C A P V T XXVI I.
1 Mant autem quum eftet, na^lou; Si •faiyfyitc. Ad verbu,
Mdtutino autcm fado tempore. Nam fubauditur u&c.
Latini plerunque fimplicit«f dicunt Mane. Vulgata & E-
rafmus, Mane autem fMo.
1 Pr<efi<liy>YjuxH.T>romifcue vtuntur Euangeiifte voce *
HysfMvot , quum alioqui nons"wtt^^o{ fed 'Pn^yinf id eft non
Pra?fes Ced Csfaris Procurator,Pra*(idi Syria* obnoxius,
in Iuda*am mitteretur.vtexhiftoria Cumani & aliorum
apud Iofephutn liquet. Erant autem duo iftorum Procu-
C7ty«5i3n?,vt loquitur Marcus. Vulgata & Erafmus ad vei- 25 ratorum Cxfaris genera Nam alij Rationales propriedi-
bum } QHiJ}abant. cli (olis vetftigalibuscolligendis vacabant : alij pneterea
74 Stiffum deuouere, ncnw>*.5tijsni£m. Ita exprimo vim prouinciis minutioribus vice prxfid is prxcrant cum ali-
pr.i'pofitionis; <Z", quafi fcriptu fit »jt$'icwn.<i»a!$%/4#. Gr^ci qua poteftate,& iurifdiclionem fibi aliquam, nullo pra»rT-
Thheologl vocant quod Hebrsi mn [r/;er«»w.]Vndc «»*- de prxleiue, inter prouinci.iles fumebat,quum alioqui a-
Stf<sni£w. id cft,cxtremis din's & execrationibusdeuoue- 30 pud folos Magiftratus prouinciafuni pra*fides,puta pro-
re. Vulgata, Dtteflari.Erdtmus.E'cecrari. Vide Rom.9. 3. confules & proprxtores lege agcre licercr. Tacitus aute
^ Non noaiyin iy, 4>Sx.. Vulgata,^*'* non notiiffetEnCmuSy lib.i j, decree PUacum. vocat Tjberij £>ro r uratorem.
3 Prvdideut
SECVNDVM MATTHiEVM.
Ton IJbov I ovJkc o aJj^efiefbuG ctv-
tov,ot\ lymx&SiliJMTBi/tMtodtss ct7n-
9"pe4 g 7Z3L rex&xaVTu apyuejLct ro7g A'p
%tpiVoi,%cy td% '3rpg0-£We?/£,
Kiyay, FT uapiov G&x^Jbu; of/up a.- 4
yapyicrt'qcrj ajriK^mv a/my%cL70.
O/c/g A'p^<?p«C /\Cf-£oVTtC TztCLpyj
rov KO>^ctvaji'lmi jiju.ri zf/byuog Z$i.
2f / ab»A/ov 3 Adorns , riypggujuv
. cJc, a. vrp-m aX^v t& fcsgpjuitoCy s]g ju~
<pw to7$ £sj/o/c.
A/o okAw3» o #>^c cW-ji/oc, ctyoyt;
djju(^.ioq 3 iCdq TAg otijumocv.
(Tot? gVAng9>3fl to jOa-foV J)^ I'gpg-
TovTi r nfXY\/u8^ov, bv iTifjLtiffuvTo'&iv t\cov
I 0-£$£V)A.
Tunc Iudas qui cum prodi- M
derat , videm eum damnatum
elfe, paeni tens,' rerulit triginta
argenteos numos ad primarios
Sacerdotes,&: feniores.
Dicens, Peccaui prodito fan-
guine "innoxio. Ac llJi dixerunt,
Quid adnos?tu videris.
Ipfe vero proie&is ittis nu-
mis argenteis in templum, ' fe-
ceflit ; & abiens |" ftrangulauit
fefe:
Primarij autem Saccrdotes
acceptis nnmis iliis argenteis,
dixerunt , Non licet eos mitte-
rein "corbanan, quoniam pre-
tium faiifjuinis eft.
Confilio autem capto, eme-
runt ex eis "ajji'um ilium figuli,
ad fepuituram hofpitum.
Quapropter vocatus eft: ager
ille , I ager fmguinis , vique in
hodiernum diem.
(Tunc impletum eft quod di-
ctum eft per Icremiam Piophe-
cam,dicentem,||"Et acceperunt
triginta numos argenteos,pre-
tiume_ft:imati,qui ^ftimatusfuit
a riliis Iirael.
f Tunc -videns Iudai qui
[ eum tr.tdidit , quod darn-
natm effetpcenitentia du-
c~lui , rctulit trginta ar-
genteosprincipibu* Saier-
dotum,& feniortbia,
Dicem, Peccaui tradens
fanguinem tuft urn. Jit tlii
di\erunt,Quidad noshu
•videris.
Etproieilu argtnteum
templo,reccftit:& abiens
laqueofefitjpe»ait.
A&.i.iS.
Vrincipes autem Sa-
cerdotum accept is argen-
teii,dixerXt,Non licet cos
mittere in corbanan:quia
pretium fanguinis eft.
Confilio autem inito, e-
me runt ex ill is agrumfi-
guli } in ftfulturam fere-
grinorum.
"Propter ho c yocatus eft
ager iUe,Hacel-dama,boc
eft ager fanguinu , yfque "**•*•'$•
m hodiernum diem.
(Tunc implctu eft quod
diclum eft per lertmiam
propheta : dicente,Et accc- ZachiIIi ,..
perut triginta argenteos t
pretium appretiati, quern
appretiauerunt a fdtii
Ifracl.
j Trodiderat,r7ztpjt<?iJbii : figmficatione prsteriri plu£-
qiiam perfefti. In vno codice Jegitur myuhu, & quidcm
reftius. Vulgata , Tradidit. ^ Vaenitens , ^to//«\»-
Jh/c. non/y^7«voxat/f. Nee enim refipifcit quemcunquepoe-
nitet, fed fa?pe in detenus ruit.Vidr Tupra j.z. 5
f Rjtuln , *Tncp*-\i : ib Hebraeoa^'n \hefchib] idfftRe-
iticuic. Sic in quibufdam Gallia? partibus vu'go di-
cuntretounur l' argent , pro eo quod redius dicitur, rendre
I' argent.
4 Innoxio^ dbwot. Vulgata, luflum : id eft <fi>w»> ficut in 10
quodam codice legimuv,eodem fenfu.Eft autem Hebraic
mus , quo lignificat Iudas nihil commeritum hominem a
feproditumidcardem. Nam SwiuJvocant Grxci poenam
atque multarn qua? perfblui debeat.
5 Seceflit,<t>wif»iTi:id eft abiit ex hominum confpeclu. 15
Nam fecrcttim aliquem locum qua?(iuifTe no dubium eft,
torquentc ipfum confcientia 3 & adigentead fufpendium.
Vulgata & Erafmus, T^ecefiu. ^ Strangulauit [fefe, ]
*5n)V£«fn>.Vide Aft.l.v.18.
6 Corbananwpfiweu-.id eil templi ajrarium.Vocabulum to
eft Syriacum: quod quum Euingelifta; Gra?ce fcribentes
noluerint mutare, ego quoque retinui. f Sanguinis,
dju&Toc id eft vita? , aut cardis. Tanti enim a?ftimant vitam
Filij Dei, religiofi ifti homines, noftris Pharifa?is plane fi-
miles,quibus religiq eft iudiciis capitalibus interefte,quu 25
interim pios omnibus modis perfequanturad necem,& a-
liis tradanr iergulandos quosfuispra?iudiciisdamnarunt.
NonprorfusdilTimilefadumde Ch isrefert Herodotus,
qui quum Pactyam quen<kmif>(bnim opem imploran-
tem Harpago pi a?fecl:o dedidiirent,& proditionis merce- jo
dem accepiflentagrum Atarnenlem, nihil penitus ex eo
agro diis rite offerri pofte ftatuerunt.
7 nigrum illumfiguli,Tov dyvv <n M&t/Max. Quum articu-
lus &quidem duplex a Gra?cis addatur, putamhocnon
temereerTefadum.fedEuangeliftamde hoc agro loqui vt 3^
celebri & omnibus noto,vt .ipparet ex verbis Petri,A#.i.
ip.quem etiam defignarat Propheta Zacharias H.2J. cu-
ius oracu'Ium poftea recitat. Itaque articuli vim exprefti.
<f f/»jj>itum,Tz,h iwn. Ad verbum, hofpinbus : id eft pere-
grinis & exteris : veluti Romanis & aliis , quibus , etiam 40
mortuis,coniungi religio erat Iuda?is.
9 Ieremiam, l'tpuJou. Sic habent conftanter omnes co-
dices: & hie nodus vetuftiflimos quofque interpretes tor-
fit : quia videlicet teftimonium ex Zacharia fumptum eft,
non ex Ieremia, vt plane videatur efTe d^afni^ /jumjuoytw:
ficut cenfet Auguftinus libro De confenfu EuangeJifta-
rum tertio cap. 7 : itemque Eufebius VmAi%tas libro 20.
Quod C\ quis hunc errorem malit vel hbrariis tr:buere,
vel ( quod potius arbitror ) alicuius imperitia?, qui Iere-
mia? nomenadferipferit, quum Euangelifta,vt alibi ia?pe,
ita etiam hoc loco tantum fcripmTet <A* t5 <oec<p>!v>v : ne-
cefle tameneft vt fateamur iam olim hunc errorem infa-
cros codices irrepfifle , quod exprefTe dicit Hieronymus,
De Opt. genere interpretandi, Ad Pammachium. Alias
multas rationes adfert Erafmus ex veteribus fcriptoribus
tollecTias. Sed in ifta poftrema conieftura illud quoqu^
me confirmat,qubd in Syriaca paraphrafi, (quam fane co-
ftat non pofle non elfe vetuftiffimam) non adferibitur vi-
llus Propheta? nomen. Deinde in literarum compendiis
facile potuit £T in <s mutari. f Et acceperunt,^ huSo*
Quia ha?c pra?di«flio, vt Gra?ce fcribitur , parum videtur
relpoudere Hebraica? veritati,in primis tenendum eft. ita
plerunque citari folere Vetus teftamentum a f icris Noui
teftamenti fcriproribus,vt fenfum refpexerinr,&Prophe-
tia? potius implerionem quam oraculi iplins verba re-
cenfuerint. Id autem nemini mirum aut temerarium vi-
debitur, qui (ibi perfuaferit quod res ipfa conuin#t, eun-
dem Spiritum ore Eu 'ngeliftarum loquurum efTe , qui a-
perueritos Prophetarum. Deinde Prophetarummunus
fuiilequid futurum effet pra?dicere:Euangeliftarum verb
quid fit fadum narrare. Itaque quum Spiritus Dei illoru
pra?didiones in nouo Teftamenro non exfcribat,fcd inter-
preretur,minime certc debuit itidem enumerandis voca-
bulis adftringi. Deinde % hoc notandum eft verfionem ilia
Gra?cam Prophetaru qua?exrat Tub nomine Septuaginta
interprctum, vel fuppofititiam e(Te,(quod r* "-rim ex loA -
pho, partim ex infinitis, & iii quide n craffiflimi? errori-
bus licet intelligere) vel ccne aliam & plerunque d:ucr-
fam ab ea qua vtuntnr noui Teftamenti ft ;prores : quod
vel ex hoc loco licet intelligcre : quem tanien conftut ya-
Cap. XXVII. 132
EVANGELIVM
riismodisfuifleconuerlum. Nam vt cetera omittam,de
quibus copiofe agit Eufebius libro ^mJ\i^*utT, Septuagin-
ta interpretes , & Symmachus , pro eo quod Euangelifta
mencionem facie xA&tpla>;, verterunt ■%>'&™et< > '} id eft For-
nacem:in qua videlicet aurum & argentum expIoratur.A- 5
quila verb re confentiens cum noftro Euange!ifta,77**s-ki'
interpretatur. Sed nunc age.ad rem accedamus.Zacharias
fie habet ad verbum, Etappcndemntmercedem meam triginta
ar<renteos. Et dixit Dominus ad. rne,Troiice illud adfigulum, bo-
neflum pretium quo aftimatus \um abet*, ^icctpiigitur triginta \q
argenteos,& proiecieosin donu Domini adfigulum.Nunc cum
illis conferamus Euangelifta? verba,qus fie hzbent,Etac-
ceperunt triginta argenteos, pretium Mint xftimati, quern filij /-
frael <eftim*runt, &)dtderunt eos in agrum figuli,ficut coafittiiit
mihi Dominus. Hsc aiuem fiquis conferat, intelliget Euan- if
geliftam nonram vaticiniumipfum Prophets repetere
quam eius impletionem narrarerquauis videatur in ipfius
Prophets perlbna loqui. Itaque Zacharias de feipfo lo-
quens,vritur prima peribna,.^^ & Proieci. Euangelifta
verb contra,narrans quod abaliis eft facl:um,tertiisperfb- ^o
nis vtitur t'x*&» &€"<A<)(atv. vt legiturin Grxcis & Latinis
codicibus,fummo confenfu. SedAafo* potefteciam verti
Accept: dt Syrusinterpres legit iSfoxs. Dedi , quoderrore
fbrtafTisalterolibrariorum mutatu eft inic/i^v. Sed age,
a recepta ledione ne recedamus.Narrauerit igiturZacha M
rias quid ipfe fecerit Domini tumi. Euagehfta verb neque
de Zacharia Propheta,neque de Iuda loquitur, fednarrat
quid fecerint Iudsi : eos nimirum accepifie triginta illos
argenteos a 'uda proieftos in domum Domini: & ex iis a-
grumemifTea figulo quodam. Explicatigiturquomodo 30
impletum fuerit illud quod a Propheta diftum eft,Proie-
ci eos ad figulum:id eft.quos futurum erat vt darent figu-
lo. Ex quo etiam apparet T!CV [ iotfer~] accipi a Propheta
propria fignificatiooe: & eos falliquiKimhi luftoritatcm
iequuti, putant in eo vocabulo mutatum efTe N in J, vt fi- JJ
gnificet eum qui prserat templi srario; id eft Seniores &
Sacerdotes quibus reftituti fuerunt triginta argentei. Ne-
que enim melior inrerpres que;rendus,quam Euangelifta,
quidiferte facit figuli mentionem : ita vt hsc verba Pro-
phets, Adfigulum, Gallice verti debeant , pour vn pot ier t
potius quam an potter. Cxief am hsc verba Prqphetx t ff</-
ncftum pretium quo a-ftimatus fum ab ei*\, Euangelifta his ver-
bis expofuit, V fttmm 1 (I ins teflimati , quern filij Ifrael xjiitna-
runt: mutata prima perfonain terriam,quia inducit Pro-
pheta Deum lpfum loquentem : Euangelifta verb ipfe in
perlbna fua loquitur. Deinde paffiuum dicendi genus in
a&iuum transfert. Poftremo explicat emphafin relatiui
Eis, quo vtitur Propheta ad rei indignitatem amplifican-
dam. Significatur enim Doininus triginta tantum ars;en-
teis a?ftimatus:idque ab iis ipfis quos Dominus pro popu-
lo peculiar] complexus erat. Et hsc quidem ha&enus de
hums loci explicatione Csterum quod ad verborum in-
terpretationem attinet,hsc verba, » i-npAwn &tb ij»y lV-
e^«'A)interpretatur Erafmus,2««w aftimatum emerunt (Pha-
rifei videlicet) a film ifrael.iA eft a Iuda Ifraelita.Vulgnta,
Quern appretiauerunt a filiu Ifrael. At egoputo commodius
fie verti pofte, Quern tflimarmt qui funt ex film Ifrael:id /ft,
qui sftimatus fuit a filiis Ifiael •. perinde acfi dixilfet, imV,
vel 01 Km Lfat lVg^n'A.Nam ita conueniunt Grsca cum He-
brsis Deinde -n/^^/,pro Emere rem sftimatam^ufqua
legi. Prsterea prspodtio Latinorum A, in il'o dicendi ge-
nere quod vfurpat Erafmus,fere refpondet t« ;?»©*'. Vix e-
nim dicere licet tty>&l£i&ctj "Sen -nvoc > fed potius -rog^' mot.
Itaque mihi videtur fubaudiehdus nrticu'us ot,vel T7ytf,an-
re^wijVthsc verba, X^b iju>i iVgj<HA, ordine conftruclionis
prgponantur vei bo^'-n/^'(r«v7B,non llibfecjuantun^Tjautem
idem valeat quod «'|, vt infra zi.In quo dicendi genere e-
tiam hsc ellipfis eft bisvfupata fuprazj. 14, i^^ajumf
&7BH7>v«n,^tf t£ au'iwv $ztv&cnn,pro -ma(i^ uv-mv.id eft Oc-
cidetis ex ipfis, & crucirigctis ex ip 
TVNews
OpenLibrary